Cây cảnh quen thuộc nhưng tiềm ẩn rủi ro
Đa búp đỏ (Ficus elastica) là loài cây cảnh quen thuộc trong nhiều gia đình và văn phòng nhờ tán lá to, màu sắc bắt mắt và sức sống bền bỉ [1]. Tuy nhiên, sự tò mò của trẻ nhỏ và bản tính thích gặm nhấm của chó, mèo khiến loại cây này trở thành mối nguy cơ tiềm ẩn trong không gian sống.
Khi trẻ hoặc vật nuôi vô tình nhai, nuốt lá cây, các phản ứng bất lợi có thể xảy ra. Mặc dù là cây trồng phổ biến, các dữ liệu khoa học về độc tính cũng như phản ứng miễn dịch liên quan đến loài cây này đòi hỏi người chăm sóc cần đặc biệt lưu tâm [1].
Nguy cơ dị ứng và tiếp xúc với nhựa cây
Đa búp đỏ thuộc chi Ficus, nhóm thực vật chứa lượng nhựa mủ dồi dào trong thân và lá [1, 7]. Nhựa mủ này là yếu tố chính gây ra các phản ứng dị ứng khi tiếp xúc hoặc hít phải hạt bụi phát tán từ cây [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1991 về phản ứng huyết thanh đối với các loài cây thuộc chi Ficus trồng trong nhà cho thấy có hiện tượng phản ứng chéo dị ứng rõ rệt [1]. Thử nghiệm dùng huyết thanh từ 12 người có cơ địa dị ứng và 12 người làm nghề chăm sóc cây cảnh bị mẫn cảm với cây Ficus benjamina [1]. Kết quả phân tích kháng thể IgE cho thấy kháng thể này phản ứng với chiết xuất nhựa mủ của nhiều loài Ficus, trong đó có Ficus elastica [1]. Việc gắn kết kháng thể IgE với đĩa xét nghiệm chứa chiết xuất các loài Ficus khác có thể bị ức chế hoàn toàn bởi chiết xuất từ Ficus benjamina, chứng minh tính tương đồng dị ứng trên diện rộng [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự mẫn cảm xảy ra do hít phải bụi mang dị nguyên phát tán từ bề mặt lá cây [1]. Nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu cao nhất ghi nhận ở các loài lá nhỏ, và có xu hướng giảm ở các loài có phiến lá to hơn như đa búp đỏ [1]. Dù vậy, nguy cơ mẫn cảm và khởi phát phản ứng dị ứng vẫn hiện diện khi tiếp xúc với nhựa mủ [1].
Dữ liệu khoa học về độc tính và hoạt tính của đa búp đỏ
Hiện tại, các nghiên cứu độc học trực tiếp về việc nuốt phải lá đa búp đỏ ở trẻ em hoặc thú cưng còn rất hạn chế. Dữ liệu y sinh hiện có chủ yếu tập trung vào các thử nghiệm chiết xuất trên động vật thí nghiệm [6, 7].
Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt tính trừ giun sán của nhựa mủ Ficus elastica trên chuột đực bị nhiễm ấu trùng Schistosoma mansoni (80 ± 10 ấu trùng/con) [2]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết nhựa cây với liều 500 mg/kg trong 3 ngày liên tiếp [2]. Khi dùng kết hợp thuốc kháng acid ranitidine (30 mg/kg) trước 1 giờ, chiết xuất nhựa mủ Ficus elastica làm giảm 16,71% lượng giun [2]. Thử nghiệm này cho thấy nhựa cây có hoạt tính sinh học nhất định khi đi qua đường tiêu hóa của động vật gặm nhấm [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1986 trên chuột cống trắng đã khảo sát tác dụng kháng viêm của dịch chiết nước từ vỏ rễ cây Ficus elastica [3]. Với liều uống từ 2-10 mg/kg, dịch chiết vỏ rễ ức chế tình trạng phù nề do carrageenin từ 5,41% đến 68,92%, tương đương tác dụng của indomethacin (ức chế 27,03-69,26% ở liều 1-5 mg/kg) [3]. Hoạt tính này được cho là nhờ các sắc tố thuộc nhóm flavonoid có trong vỏ rễ cây [3].
Dù vậy, các thử nghiệm trên chuột sử dụng dịch chiết qua xử lý và không đại diện cho phản ứng khi nuốt trực tiếp lá tươi còn nguyên nhựa sống ở người hay thú cưng [6, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng xác nhận mức độ an toàn đường tiêu hóa của lá cây này trên trẻ nhỏ.
Khả năng bám bụi và nguy cơ từ bề mặt lá
Ngoài nhựa cây, bề mặt lá đa búp đỏ cũng là nơi tích tụ nhiều chất ô nhiễm môi trường trong nhà [4]. Một nghiên cứu năm 2023 tại Delhi (Ấn Độ) theo dõi sự lắng đọng bụi khô hạt thô và hạt mịn trên bề mặt lá của Ficus elastica [4]. Nghiên cứu chỉ ra lượng bụi lắng đọng thay đổi theo mùa và địa điểm, trong đó các khu vực gần công nghiệp và thời điểm mùa đông ghi nhận lượng bụi bám trên lá rất cao [4].
Nghiên cứu cũng chứng minh Ficus elastica là loài có khả năng chịu đựng ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tốt hơn so với một số cây khác như Schefflera arboricola [4]. Tuy nhiên, chính khả năng tích tụ bụi mịn và các hạt lơ lửng này khiến phiến lá trở thành bề mặt chứa nhiều chất bẩn [1, 8]. Khi trẻ em hoặc thú cưng gặm lá, nguy cơ không chỉ đến từ bản thân thực vật mà còn từ các tạp chất, bụi bẩn bám dính lâu ngày [1, 8].
Khả năng chống chịu môi trường của cây cũng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2020 về việc xử lý đất nhiễm crom hóa trị sáu [Cr(VI)] ở nồng độ 25 mg/kg [5]. Khi cây trồng trong đất ô nhiễm không có than sinh học, cây bị còi cọc, giảm hàm lượng nước và hiệu suất quang hợp [5]. Điều này cho thấy cây có khả năng phản ứng và hấp thu các chất từ môi trường sống, đòi hỏi đất trồng trong nhà phải sạch sẽ [5].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng các loại cây cảnh trồng trong nhà đều lành tính vì không thuộc nhóm cây kịch độc. Tuy nhiên, sự an toàn của cây cảnh chỉ mang tính tương đối khi dùng để trang trí, không đồng nghĩa với an toàn khi ăn phải [1, 7].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của các bài thuốc dân gian với việc nhai lá tươi. Dù chiết xuất vỏ rễ từng được nghiên cứu về tác dụng giảm đau, kháng viêm trong y học cổ truyền Tây Phi, điều đó không có nghĩa là tự ý nhai nuốt lá cây sẽ mang lại lợi ích sức khỏe [3]. Ngược lại, tiếp xúc trực tiếp với nhựa mủ chưa qua xử lý có thể gây kích ứng niêm mạc và kích hoạt các phản ứng dị ứng không mong muốn [1, 7].
Ai nên thận trọng?
Trẻ nhỏ ở độ tuổi biết bò và mọc răng là đối tượng có nguy cơ cao nhất do thói quen đưa các dị vật vào miệng. Cơ địa trẻ nhạy cảm, niêm mạc mỏng dễ bị kích ứng khi tiếp xúc với các thành phần trong dịch cây [1, 4].
Thú cưng nuôi trong nhà, đặc biệt là mèo và chó con, thường có bản năng cắn phá lá cây cảnh. Nếu nghi ngờ thú cưng nhai phải lá đa búp đỏ, chủ nuôi cần theo dõi chặt chẽ vì chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về ngưỡng an toàn cho từng loài động vật [2].
Ngoài ra, những người làm nghề chăm sóc cây cảnh hoặc người có cơ địa dị ứng từ trước (atopy) cần cẩn trọng khi cắt tỉa, vệ sinh loài cây này [1]. Phản ứng chéo với kháng thể IgE có thể gây ra các triệu chứng hô hấp hoặc kích ứng da [1].
Hướng dẫn xử lý và phòng ngừa tại nhà
Khi phát hiện trẻ nhỏ hoặc thú cưng cắn phải lá đa búp đỏ, việc đầu tiên là lấy hết phần bã cây còn sót lại trong khoang miệng. Dùng khăn mềm sạch thấm nước lau nhẹ nướu, lưỡi và quanh miệng để loại bỏ bớt phần nhựa dính. Cho trẻ súc miệng bằng nước sạch nếu trẻ đã biết nhổ ra.
Không nên tự ý gây nôn vì động tác này có thể khiến dịch tiêu hóa trào ngược gây tổn thương thêm niêm mạc hoặc tăng nguy cơ sặc vào đường hô hấp. Cần theo dõi sát các biểu hiện bất thường như nôn trớ nhiều lần, chảy nước dãi quá mức, sưng môi lưỡi hoặc phát ban. Nếu xuất hiện dấu hiệu nghiêm trọng, cần đưa ngay người bệnh hoặc vật nuôi đến cơ sở y tế gần nhất kèm theo mẫu lá cây đã nuốt.
Để phòng ngừa, các chậu đa búp đỏ nên được đặt ở vị trí cao, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và khu vực hoạt động của vật nuôi. Việc lau bụi thường xuyên trên bề mặt lá bằng khăn ẩm không chỉ giúp cây quang hợp tốt hơn mà còn hạn chế bụi bẩn tích tụ [4]. Khi chăm sóc, cắt tỉa cành lá có chảy nhựa, người trồng nên đeo găng tay để tránh nhựa mủ tiếp xúc trực tiếp vào da [1].
Việc trồng cây xanh trong nhà mang lại nhiều lợi ích về không gian sống nhưng cần đi đôi với kiến thức an toàn thực tế [1, 8]. Đặt cây đúng vị trí và quan sát cẩn thận sẽ giúp gia đình tận hưởng trọn vẹn mảng xanh mà không lo ngại rủi ro cho trẻ nhỏ và thú cưng.
