Nuốt thạch sùng chữa hen suyễn: Lời đồn và rủi ro nhiễm khuẩn

Trong dân gian, nhiều người vẫn truyền tai nhau bài thuốc nuốt sống thạch sùng (thằn lằn nhà) để trị dứt điểm các cơn hen suyễn dai dẳng. Không ít người bệnh vì quá khổ sở trước những cơn khó thở tái đi tái lại đã tìm bắt hoặc mua thạch sùng còn sống về nuốt chửng với hy vọng thoát khỏi căn bệnh mạn tính này. Tuy nhiên, việc áp dụng mẹo truyền miệng thiếu căn cứ khoa học này không những không chữa khỏi bệnh mà còn tiềm ẩn những mối nguy hại khôn lường đối với tính mạng.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc trên, y học hiện đại khẳng định hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nuốt thạch sùng có thể chữa khỏi bệnh hen suyễn. Ngược lại, các nghiên cứu sinh học và ký sinh trùng thực địa cho thấy các loài thạch sùng nhà phổ biến là vật chủ chứa rất nhiều loại giun, sán và ký sinh trùng nguy hiểm đường tiêu hóa lẫn hô hấp. Việc đưa nguyên vẹn một cá thể bò sát sống mang mầm bệnh vào cơ thể người chỉ tạo điều kiện trực tiếp cho các tác nhân nhiễm khuẩn xâm nhập, gây ngộ độc và phá hủy đường ruột.

Bản chất bệnh hen suyễn và sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng

Hen suyễn (hen phế quản) là một bệnh lý viêm mạn tính của đường thở, đặc trưng bởi sự co thắt phế quản, tăng tiết đờm nhầy và tình trạng quá mẫn của phế quản trước các dị nguyên. Khi tiếp xúc với các yếu tố kích thích như khói bụi, phấn hoa, lông thú, thời tiết thay đổi hay căng thẳng, đường thở của người bệnh sẽ phù nề, co hẹp lại, gây ra các triệu chứng điển hình như ho, khò khè, nặng ngực và khó thở dữ dội. Đây là một tình trạng bệnh lý miễn dịch phức tạp đòi hỏi các thuốc kiểm soát phản ứng viêm và thuốc giãn phế quản chuyên biệt.

Về mặt y học bằng chứng, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh dịch tiết, mô cơ hay các thành phần của thạch sùng có tác dụng làm giãn cơ trơn phế quản hoặc kháng viêm đường thở. Toàn bộ các thông tin về việc nuốt thạch sùng sống trị hen suyễn chỉ dừng lại ở những câu chuyện đồn thổi, truyền khẩu không có cơ sở xác thực. Người bệnh sau khi nuốt thạch sùng có thể lầm tưởng bệnh thuyên giảm do diễn tiến tự nhiên thoái lui tạm thời của cơn hen hoặc tác động tâm lý giả dược, trong khi bản thân đang phải đối mặt với nguy cơ biến chứng nhiễm trùng cực kỳ nặng nề.

Các chuyên gia hô hấp luôn nhấn mạnh rằng việc tự ý ngưng phác đồ điều trị tiêu chuẩn để theo đuổi các bài thuốc nuốt động vật sống là vô cùng tai hại. Khi cơn co thắt cấp tính bùng phát mà không có sẵn thuốc xịt cắt cơn được bác sĩ kê đơn, tính mạng của người bệnh sẽ bị đe dọa chỉ trong vài phút.

Ổ chứa ký sinh trùng nguy hiểm từ thạch sùng nhà

Thạch sùng là loài bò sát ăn côn trùng, thường sinh sống tại các góc khuất, trần nhà, kẽ tường và những nơi ẩm thấp trong các công trình đô thị. Một nghiên cứu công bố năm 2017 về các loài thạch sùng xâm lấn thuộc chi Hemidactylus cho thấy các loài phổ biến như Hemidactylus frenatus (thạch sùng đuôi dẹp) hay Hemidactylus mabouia phân bố rất rộng rãi ở các vùng khí hậu nhiệt đới và Địa Trung Hải, nơi có điều kiện ấm ẩm thích hợp ^[1]. Lối sống săn mồi hoang dã và môi trường sống tiếp xúc nhiều tạp chất khiến chúng trở thành ổ chứa tự nhiên của nhiều loài vi sinh vật và giun sán ^[2].

Hệ tiêu hóa và nội tạng của các loài thạch sùng nhà là nơi cư ngụ của hàng loạt các loài ký sinh trùng đặc thù. Một nghiên cứu thực địa công bố năm 1998 tại quần đảo Mariana đã tiến hành giải phẫu đường tiêu hóa của nhiều cá thể thạch sùng, bao gồm loài Gehyra mutilata, Gehyra oceanica, Lepidodactylus lugubris và 56 cá thể Hemidactylus frenatus ^[3]. Kết quả kiểm tra đã phát hiện ra 2 loài sán dây gồm Cylindrotaenia allisonae và Oochoristica javaensis, 1 loài sán lá Allopharynx macallisteri, cùng 5 loài giun tròn đường ruột gồm Pharyngodon lepidodactylus, Spauligodon gehyrae, Spauligodon hemidactylus, Skrjabinelazia machidai và Oswaldocruzia sp. ^[3].

Những loài ký sinh trùng này sống bám dày đặc bên trong ruột thạch sùng. Khi người bệnh nuốt sống cá thể thạch sùng vào dạ dày, các ấu trùng, trứng giun sán và ký sinh trùng chưa bị tiêu diệt có thể thâm nhập qua niêm mạc ống tiêu hóa của con người, gây ra các tổn thương viêm loét, nhiễm độc hoặc phát triển thành bệnh ký sinh trùng nội tạng mạn tính.

Các nghiên cứu thực tế về mức độ nhiễm ký sinh trùng trên thạch sùng

Tỷ lệ nhiễm nội ký sinh trùng ở thạch sùng trong tự nhiên rất cao, đặc biệt là ở những vùng khí hậu nhiệt đới ẩm ướt. Một nghiên cứu toàn diện năm 2002 tại Lampung, Indonesia, đã khảo sát 60 cá thể thạch sùng nhà, gồm 34 con bắt vào mùa mưa (tháng 12/1997) và 26 con bắt vào mùa khô (tháng 7/2000), thuộc các loài Cosymbotus platyurus, Gehyra mutilata và Hemidactylus frenatus ^[4]. Nghiên cứu này thu thập được tới 6 loài nội ký sinh trùng khác nhau bên trong cơ thể chúng ^[4].

Cụ thể, các nhà khoa học đã tìm thấy sán dây Oochoristica javanensis ở ruột non, sán lá Paradistomum geckonum ký sinh ở ruột non và túi mật, sán lá Postorchigenes ovatus ở ruột non, giun tròn Spauligodon hemidactylus ở ruột già, cùng hai loài ký sinh trùng ngũ khẩu nguy hiểm là Raillietiella gehyra và Raillietiella frenatus ký sinh trong phổi thạch sùng ^[4]. Đáng chú ý, tỷ lệ nhiễm giun tròn Spauligodon hemidactylus trên các cá thể Cosymbotus platyurus và Hemidactylus frenatus vào mùa mưa cao hơn đáng kể so với mùa khô ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiều dài cơ thể thạch sùng tỷ lệ thuận với số lượng loài ký sinh trùng bám trong người chúng ^[4].

Không chỉ ở châu Á, các nghiên cứu tại Nam Mỹ cũng ghi nhận tải lượng ký sinh trùng đáng báo động ở thạch sùng sống tại các khu dân cư. Một nghiên cứu công bố năm 2008 tại vùng Đông Bắc Brazil khảo sát loài Hemidactylus mabouia sống trong các tòa nhà đô thị đã phát hiện 20% cá thể (6/30 con) bị nhiễm ký sinh trùng ngũ khẩu Raillietiella frenatus trong đường hô hấp, với cường độ nhiễm trung bình là 1,33 ký sinh trùng trên mỗi con ^[5].

Cùng năm 2008, một nghiên cứu khác tại bang Ceará, miền Đông Bắc Brazil đã thu thập 37 cá thể thạch sùng Hemidactylus mabouia sống ngay bên trong các ngôi nhà của người dân ^[2]. Kết quả phân tích cho thấy có đến 45,9% số cá thể (17/37 con) bị nhiễm ký sinh trùng ngũ khẩu ^[2]. Trong đó, loài Raillietiella frenatus chiếm tỷ lệ nhiễm 43,2%, còn loài Raillietiella mottae có tỷ lệ nhiễm 2,7% nhưng gây cường độ nhiễm rất cao, lên đến 36 ký sinh trùng chỉ trong một vật chủ duy nhất ^[2]. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng rất cao này được xác định là có liên quan trực tiếp đến thói quen săn mồi và ăn côn trùng của thạch sùng sinh sống trong các hộ gia đình ^[2].

Bên cạnh đó, các biến đổi chuyển hóa bên trong cơ thể loài thạch sùng cũng cho thấy những đặc tính sinh học phức tạp. Một nghiên cứu năm 1998 về ảnh hưởng của tình trạng nhịn ăn đối với cấu trúc tế bào gan của thạch sùng Hemidactylus frenatus chỉ ra rằng khi bị bỏ đói, các tế bào gan bị giảm mạnh glycogen, giọt mỡ và xuất hiện sự phân rã lưới nội chất ^[6]. Những căng thẳng môi trường và quá trình sinh tồn khắc nghiệt của bò sát hoang dã luôn đi kèm với sự phát triển của hệ vi sinh vật cơ hội và mầm bệnh tiềm ẩn trong các mô cơ quan của chúng ^[6].

Nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột và các tai biến nguy hiểm

Việc nuốt sống động vật hoang dã chưa qua xử lý nhiệt mang lại rủi ro sức khỏe cực kỳ nghiêm trọng. Ngoài hệ ký sinh trùng giun, sán và pentastomid (ngũ khẩu) đã được chứng minh qua các nghiên cứu thực địa ^[3], ^[4], ^[5], ^[2], thạch sùng còn là loài mang nhiều vi khuẩn đường ruột nguy hại, phổ biến nhất là Salmonella. Khi nuốt thạch sùng sống, các vi khuẩn này sẽ nhanh chóng xâm nhập vào đường tiêu hóa của người, gây ra tình trạng nhiễm khuẩn huyết, viêm dạ dày - ruột cấp tính, sốt cao, tiêu chảy mất nước nghiêm trọng và đau quặn bụng.

Đặc biệt, thạch sùng sống nuốt vào bụng khi chưa chết hẳn có thể cào xước, gây rách hoặc thủng niêm mạc thực quản và dạ dày. Đã có những trường hợp người bệnh bị hóc dị vật sống trong đường thở do phản xạ nuốt sặc, dẫn đến nghẹt thở cấp tính, suy hô hấp đe dọa tính mạng ngay tại chỗ. Tình trạng nhiễm trùng từ vết rách thực quản hoặc sự xâm lấn của ấu trùng ký sinh trùng có thể dẫn tới áp xe trung thất hoặc viêm phúc mạc – những biến chứng ngoại khoa vô cùng nặng nề đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu khẩn cấp.

Đối với người bệnh hen suyễn, phản ứng dị ứng toàn thân hay sốc phản vệ thứ phát do tiếp xúc với protein lạ từ cơ thể thạch sùng sống là mối nguy hiểm hiện hữu. Thay vì làm dịu cơn hen, một đợt dị ứng cấp tính có thể kích hoạt cơn co thắt phế quản ác tính, làm bít tắc hoàn toàn đường thở và khiến bệnh nhân rơi vào tình trạng thiếu oxy não nhanh chóng.

Những hiểu lầm tai hại trong điều trị bệnh hen suyễn

Nhiều người thường tin rằng các bài thuốc dân gian từ động vật bò sát tự nhiên mang tính chất "lành tính" và có khả năng "trị tận gốc" bệnh mạn tính. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến bắt nguồn từ tâm lý e ngại dùng thuốc Tây y lâu dài hoặc sợ tác dụng phụ của thuốc xịt chứa corticosteroid. Người bệnh không hiểu rằng hen suyễn là bệnh lý viêm phế quản mạn tính không thể chữa khỏi dứt điểm bằng một vài lần nuốt thạch sùng, mà cần được quản lý lâu dài và khoa học để giữ đường thở luôn thông thoáng.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng các hoạt chất trong cơ thể thạch sùng khi còn sống mới giữ được dược tính tốt nhất. Thực tế, không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh mô thịt hay máu thạch sùng chứa chất làm giãn phế quản hay điều hòa miễn dịch ở người. Mọi cách thức chế biến hay ăn sống động vật bò sát bắt từ tường nhà đều khiến người sử dụng nuốt trọn toàn bộ hệ vi khuẩn ô nhiễm, chất thải của côn trùng và ký sinh trùng đường ruột bám đầy trên da và nội tạng của chúng ^[3], ^[4], ^[2].

Hậu quả nặng nề nhất của những hiểu lầm này là người bệnh tự ý bỏ ngang thuốc điều trị dự phòng do bác sĩ chỉ định. Khi dừng thuốc kiểm soát hen để chuyển sang các liệu pháp truyền miệng, tình trạng viêm đường thở sẽ âm thầm tiến triển nặng hơn, khiến các đợt bùng phát sau đó trở nên dữ dội hơn và trơ lỳ trước các biện pháp can thiệp thông thường.

Ai cần tuyệt đối thận trọng và tránh xa mẹo dân gian này?

Mọi bệnh nhân mắc hen suyễn hoặc có các bệnh lý đường hô hấp mạn tính đều tuyệt đối không được thử nuốt thạch sùng sống hay bất kỳ loại bò sát sống nào. Việc làm này không mang lại bất kỳ giá trị điều trị nào mà chỉ làm tăng thêm nguy cơ nhiễm trùng và khởi phát cơn khó thở cấp tính.

Những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm càng phải tránh xa hành vi nguy hại này bao gồm:

• Trẻ em: Hệ miễn dịch và đường tiêu hóa của trẻ còn rất non nớt, dễ bị sốc nhiễm khuẩn hoặc tử vong do hóc dị vật đường thở khi bị ép nuốt động vật sống.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tình trạng nhiễm khuẩn ruột, ngộ độc hay nhiễm ký sinh trùng có thể gây sảy thai, sinh non hoặc truyền chất độc hại sang thai nhi.
• Người cao tuổi và người có bệnh nền: Người mắc bệnh tiểu đường, bệnh tim mạch hoặc suy giảm miễn dịch khi bị nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn bò sát sẽ có nguy cơ tử vong rất cao.
• Bệnh nhân hen suyễn nặng: Những người vốn đã có cơ địa dị ứng mạnh mẽ rất dễ gặp phản ứng phản vệ đe dọa tính mạng khi nuốt phải protein lạ từ bò sát sống.

Khi gặp bất kỳ triệu chứng bất thường nào liên quan đến cơn khó thở hay nghi ngờ phản ứng phụ sau khi dùng mẹo dân gian, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Lời khuyên kiểm soát hen suyễn an toàn và khoa học

Bệnh hen suyễn hoàn toàn có thể được kiểm soát hiệu quả nếu người bệnh tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của các bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Người bệnh cần sử dụng đều đặn các loại thuốc kiểm soát hen (thường là dạng hít kết hợp giữa thuốc kháng viêm corticosteroid và thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài) theo đúng liều lượng và thời điểm được hướng dẫn, ngay cả khi cảm thấy sức khỏe bình thường.

Bên cạnh việc dùng thuốc đúng chỉ định, việc kiểm soát môi trường sống đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc ngăn ngừa cơn hen tái phát:

• Giữ gìn nhà cửa sạch sẽ, khô thoáng, hạn chế bụi bẩn và nấm mốc phát triển.
• Tránh tiếp xúc với khói thuốc lá, khói than, hóa chất tẩy rửa mạnh và các loại phấn hoa hoặc lông thú cưng nếu bản thân có cơ địa dị ứng.
• Giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ ngực khi thời tiết chuyển lạnh hoặc giao mùa.
• Luôn mang theo bên mình bình xịt cắt cơn tác dụng nhanh để xử trí khẩn cấp khi xuất hiện dấu hiệu khó thở đột ngột.

Nuốt thạch sùng chữa hen suyễn hoàn toàn là lời đồn vô căn cứ và chứa đựng rủi ro nhiễm khuẩn, nhiễm ký sinh trùng vô cùng nguy hiểm ^[3], ^[4], ^[2]. Thay vì đánh cược tính mạng vào những mẹo truyền miệng mù quáng, người bệnh hãy chủ động thăm khám tại các bệnh viện có chuyên khoa hô hấp để được tư vấn phác đồ điều trị an toàn, bảo vệ lâu dài chức năng phổi và chất lượng cuộc sống.