Ononis spinosa lợi tiểu: Bằng chứng y học cổ truyền và thử nghiệm lâm sàng

Nhiều người gặp các triệu chứng khó chịu ở đường tiết niệu thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để hỗ trợ bài tiết nước tiểu và rửa trôi bàng quang. Trong nền y học cổ truyền châu Âu, rễ cây Ononis spinosa (còn gọi là cây Restharrow) là một vị thuốc quen thuộc chuyên trị sỏi thận nhỏ và viêm đường tiểu nhờ tác dụng lợi niệu ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự được chứng thực bởi các nghiên cứu khoa học hiện đại và thử nghiệm lâm sàng hay không?

Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại cho thấy rễ Ononis spinosa có khả năng hỗ trợ hệ tiết niệu, nhưng cơ chế không đơn thuần chỉ là "kích thích bài tiết nước tiểu ồ ạt" như các thuốc lợi tiểu hóa dược. Hiệu quả của dược liệu này chủ yếu đến từ tác động đa chiều gồm ức chế enzym hyaluronidase-1 tại thận, chống viêm thông qua ức chế thụ thể TLR4 và ngăn chặn vi khuẩn bám dính vào niêm mạc bàng quang ^[1], ^[2], ^[3]. Dữ liệu lâm sàng bước đầu cũng ghi nhận vai trò phối hợp tích cực của nó trong việc hỗ trợ đào thải sỏi niệu quản ^[4].

Bối cảnh và nguồn gốc sử dụng rễ Ononis spinosa

Cây Ononis spinosa thuộc họ Đậu (Fabaceae), phát triển phổ biến tại châu Âu và vùng Địa Trung Hải. Phần rễ của cây từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian như một biện pháp hỗ trợ lợi tiểu nhẹ, giúp tăng lưu lượng nước tiểu nhằm mục đích "rửa trôi" đường tiết niệu trong các trường hợp viêm nhiễm nhẹ hoặc có sỏi cát ^[1], ^[2].

Chính nhờ lịch sử sử dụng lâu đời này, Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) và các cơ quan quản lý thảo dược đã xếp rễ Ononis spinosa vào nhóm dược liệu truyền thống dùng để tăng lượng nước tiểu nhằm làm sạch đường tiết niệu và giảm các triệu chứng khó chịu nhẹ ở hệ bài tiết ^[2]. Tuy vậy, để hiểu rõ tác dụng này diễn ra như thế nào, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và kiểm chứng trên mô hình sinh học phân tử ^[2], ^[3].

Cần hiểu rằng việc sử dụng nước sắc từ loại rễ này trong y học cổ truyền chủ yếu đóng vai trò như liệu pháp xả rửa tự nhiên. Người dùng thường nấu rễ lấy nước uống nhiều lần trong ngày, kết hợp với việc bổ sung nước để tăng hiệu quả tống xuất cặn lắng khỏi niêm mạc đường tiểu ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động: Từ ức chế enzyme đến chống viêm

Khác với các nhóm thuốc hóa dược tác động mạnh lên quai Henle hay ống lượn xa ở thận, cơ chế lợi tiểu của rễ Ononis spinosa được cho là liên quan chặt chẽ đến sự ức chế enzym hyaluronidase-1 (Hyal-1) ^[2], ^[3]. Hyal-1 là enzym chịu trách nhiệm điều hòa cân bằng axit hyaluronic trong chất nền ngoại bào; việc ức chế enzym này tại thận được xem là mắt xích trực tiếp giải thích tính chất lợi niệu nhẹ của dược liệu ^[2], ^[3].

Bên cạnh khả năng điều hòa bài niệu, chiết xuất từ rễ Ononis spinosa còn sở hữu các hoạt chất kháng viêm và chống kết tập vi khuẩn mạnh mẽ ^[1], ^[3]. Cây chứa thành phần phong phú bao gồm các isoflavone, isoflavanone, triterpene, saponin và dẫn xuất axit tartaric ^[1], ^[3]. Nhóm hợp chất này làm giảm các chất trung gian gây viêm và ngăn vi khuẩn gây bệnh bám dính, giúp giảm đau rát vùng bàng quang ^[1], ^[3].

Nhờ sự cộng hưởng giữa cơ chế tăng lượng dịch rửa trôi nhẹ nhàng và ức chế các phản ứng viêm mô tại chỗ, Ononis spinosa không chỉ giúp kích thích tạo nước tiểu mà còn hạn chế sự lưu trú của mầm bệnh trong bàng quang ^[1], ^[3]. Điều này củng cố nền tảng khoa học cho kinh nghiệm dân gian lưu truyền từ nhiều thế kỷ qua ^[1], ^[2].

Nghiên cứu dược lý thực nghiệm nói gì về tác dụng sinh học?

Một nghiên cứu thực nghiệm in vitro công bố năm 2018 đã tập trung đánh giá khả năng ức chế enzym hyaluronidase-1 ở người của rễ Ononis spinosa ^[2]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng enzym Hyal-1 gắn trên bề mặt vi khuẩn Escherichia coli F470 cùng cơ chất axit hyaluronic để thử nghiệm ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước nóng và chiết xuất cồn-nước có khả năng ức chế men Hyal-1 ở mức trung bình với giá trị IC50 lần lượt là 1,36 mg/mL và 0,73 mg/mL ^[2]. Trong khi đó, phân đoạn chiết xuất dichloromethane thể hiện hoạt tính mạnh hơn hẳn với IC50 đạt 190 microgam/mL ^[2].

Đi sâu vào phân tích phân đoạn dichloromethane, các nhà khoa học đã phân lập được 4 hợp chất isoflavonoid có hoạt tính ức chế men Hyal-1: onogenin, sativanone, medicarpin và calycosin-D với tỷ lệ ức chế lần lượt là 25,4%, 61,2%, 22,4% và 23,0% ở nồng độ thử nghiệm 250 microM ^[2]. Riêng hợp chất sativanone có hoạt tính mạnh nhất với giá trị IC50 đạt 1501 microM, vượt trội hơn cả chất đối chứng dương là axit glycyrrhizinic (IC50 là 177 microM) ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm mô hình enzym trong phòng thí nghiệm, chưa đo lường trực tiếp lượng nước tiểu trên cơ thể động vật sống ^[2].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công trình công bố năm 2020 đã khảo sát cơ chế chống viêm của các dịch chiết rễ Ononis spinosa với các độ phân cực khác nhau ^[3]. Dịch chiết dichloromethane (ký hiệu OS1), chứa chủ yếu là isoflavonoid và triterpene, đã ức chế phụ thuộc liều (25-100 microgam/mL) sự giải phóng chất gây viêm IL-8 và TNF-alpha từ bạch cầu trung tính của người bị kích thích bởi LPS ^[3]. Triterpene alpha-onocerin và norneolignan clitorienolactone B phân lập từ OS1 cũng cho tác dụng ức chế đáng kể ^[3]. Thử nghiệm trên tế bào HEK293 chuyển gen TLR4 xác nhận OS1 ức chế tiết IL-8 do LPS gây ra thông qua đối kháng thụ thể TLR4 và tương tác trực tiếp với LPS ^[3]. Chiết xuất nước chứa nhiều isoflavonoid glycoside và saponin cũng thể hiện hiệu quả kháng viêm tương tự ^[3].

Cùng năm 2020, một nghiên cứu khác tập trung vào tương tác giữa chiết xuất nước nóng rễ Ononis spinosa và vi khuẩn uropathogenic Escherichia coli (UTI89) trên tế bào bàng quang T24 ở người ^[1]. Dịch chiết không làm thay đổi sự sinh sôi của vi khuẩn (ở liều 125-1000 microgam/mL) và không gây độc tế bào T24, nhưng làm giảm rõ rệt (p > 0.001) khả năng bám dính của vi khuẩn vào tế bào bàng quang theo nồng độ thử nghiệm ^[1]. Sự suy giảm bám dính này dẫn đến ức chế vi khuẩn xâm nhập vào sâu bên trong tế bào chủ, dù không can thiệp qua cơ chế FimH ^[1].

Ngoài ra, trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2017 trên phân loài Ononis spinosa subsp. leiosperma ghi nhận chiết xuất ethyl acetate của rễ giúp giảm 40,4% tính thấm mao mạch do axit acetic và ức chế 21,2-27,2% phù bàn chân do carrageenan ở chuột, đồng thời thúc đẩy liền vết thương với tỷ lệ co hồi mô 60,1% sau 12 ngày ^[5].

Bằng chứng lâm sàng: Vai trò tống xuất sỏi niệu quản

Dù các bằng chứng thực nghiệm và tài liệu truyền thống của EMA đánh giá Ononis spinosa là thảo dược lợi niệu nhẹ, các thử nghiệm lâm sàng độc lập chỉ dùng đơn độc vị thuốc này trên người vẫn còn hạn chế. Tuy vậy, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu tại một trung tâm công bố năm 2024 đã đánh giá hiệu quả phối hợp của Ononis spinosa trên người bệnh bị sỏi niệu quản đoạn xa gây cơn đau quặn thận ^[4].

Nghiên cứu được tiến hành trên 159 bệnh nhân trong độ tuổi từ 18 đến 70 tuổi trở lên, có sỏi niệu quản dưới khớp cùng chậu kích thước nhỏ hơn hoặc bằng 10 mm được chẩn đoán qua siêu âm hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) ^[4]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: Nhóm A sử dụng tamsulosin 0,4 mg kết hợp với hỗn hợp chứa boldine, Diệp hạ châu (Phyllanthus niruri) và Ononis spinosa; Nhóm B chỉ sử dụng đơn độc tamsulosin 0,4 mg ^[4].

Kết quả lâm sàng cho thấy tỷ lệ tống xuất sỏi ở nhóm A đạt 84,8%, vượt trội so với tỷ lệ 52,5% ở nhóm B ^[4]. Thời gian tống xuất sỏi trung bình ở nhóm dùng thêm thảo dược chứa Ononis spinosa cũng được rút ngắn rõ rệt (16,33 ± 4,75 ngày so với 19,33 ± 6,42 ngày) ^[4]. Đáng chú ý, thời gian cần dùng thuốc giảm đau ở nhóm A giảm xuống chỉ còn 2,42 ± 2,56 ngày, trong khi nhóm chứng cần tới 6,25 ± 3,05 ngày ^[4]. Tác dụng phụ giữa hai nhóm tương đương nhau, bao gồm đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, nôn, hạ huyết áp tư thế, đau lưng và chảy nước mũi ^[4]. Giới hạn lớn của nghiên cứu là thiết kế hồi cứu và Ononis spinosa được dùng dưới dạng bài thuốc phối hợp, do đó chưa thể bóc tách hoàn toàn hiệu quả độc lập của riêng dược liệu này ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược lợi tiểu

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người coi rễ Ononis spinosa có tác dụng hạ huyết áp hay trục xuất dịch ứ mạnh mẽ tương đương các thuốc lợi tiểu tây y. Trên thực tế, các tài liệu chuyên khảo đều xếp Ononis spinosa vào nhóm thảo dược lợi tiểu nhẹ (mild diuretic), hoạt động chủ yếu dựa trên cơ chế thanh lọc và rửa trôi niêm mạc hơn là tái phân bố thể tích dịch lớn trong lòng mạch ^[1], ^[2], ^[3]. Người bệnh suy tim phù thũng không thể tự ý dùng thảo dược này để thay thế thuốc điều trị chuyên khoa.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm chiết xuất thảo dược có thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn gây viêm đường tiết niệu giống như kháng sinh. Nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng chiết xuất nước rễ Ononis spinosa ở dải liều 125 - 1000 microgam/mL hoàn toàn không ức chế sự sinh sôi hay tiêu diệt vi khuẩn E. coli, mà tác dụng chính của nó là ức chế cơ học sự bám dính của vi khuẩn vào tế bào biểu mô bàng quang ^[1]. Do đó, việc bài niệu kết hợp chống bám dính chỉ giúp rửa trôi mầm bệnh ra ngoài qua dòng nước tiểu chứ không có tính sát khuẩn triệt để ^[1].

Cuối cùng, không phải mọi kích thước sỏi đều có thể tự tống xuất bằng việc uống nước sắc Ononis spinosa. Nghiên cứu lâm sàng chỉ ghi nhận kết quả ở các viên sỏi đoạn xa có kích thước nhỏ hơn hoặc bằng 10 mm khi kết hợp với thuốc giãn cơ trơn tamsulosin và các dược liệu khác ^[4]. Người bệnh có sỏi lớn hơn tuyệt đối không nên tự điều trị tại nhà để tránh biến chứng tắc nghẽn nguy hiểm.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người có tình trạng phù nề do suy tim hoặc suy giảm chức năng thận nặng cần hết sức thận trọng và không được tự ý sử dụng các biện pháp ép bài niệu. Trong các trường hợp đường tiểu bị tắc nghẽn cơ học hoàn toàn hoặc ứ nước diện rộng, việc kích thích bài niệu cưỡng bức không đúng cách có thể làm trầm trọng thêm tình trạng căng trướng đài bể thận hoặc dẫn tới ứ trệ nước tiểu cấp tính ^[6], ^[7].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tùy tiện dùng dịch chiết Ononis spinosa do hiện nay chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng trên các đối tượng nhạy cảm này. Nhóm người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Đậu cũng cần lưu ý nguy cơ phản ứng quá mẫn khi tiếp xúc với thảo dược ^[1].

Bên cạnh đó, những người đang trong cơn đau quặn thận dữ dội, tiểu ra máu đại thể, sốt cao hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng đường tiết niệu lan tỏa lên thận cần đến bệnh viện cấp cứu ngay. Thảo dược lợi niệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị các trường hợp viêm nhẹ hoặc hỗ trợ tống xuất sỏi kích thước nhỏ dưới sự theo dõi của nhân viên y tế ^[1], ^[4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Khi muốn sử dụng rễ Ononis spinosa nhằm hỗ trợ làm sạch đường tiểu, người dùng nên lựa chọn các chế phẩm chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng hoặc thảo dược khô đạt chuẩn chất lượng. Dạng dùng phổ biến nhất theo y học cổ truyền là sắc hoặc hãm rễ khô với nước nóng để lấy dịch chiết ^[1], ^[2].

Trong quá trình sử dụng thảo dược lợi tiểu, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là phải uống đủ lượng nước lọc hàng ngày. Liệu pháp rửa trôi chỉ phát huy tối đa tác dụng khi cơ thể được cung cấp đủ dịch nhằm tạo lưu lượng dòng chảy cần thiết qua đài bể thận, niệu quản và bàng quang ^[1], ^[2]. Tránh việc lạm dụng quá liều với kỳ vọng tống sỏi tức thì vì có thể gây mất cân bằng điện giải.

Đối với những bệnh nhân đang điều trị sỏi niệu quản hay viêm tiết niệu bằng các thuốc tây y như tamsulosin hay thuốc giảm đau kháng viêm, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi kết hợp thêm Ononis spinosa để được điều chỉnh liều lượng và theo dõi tương tác phù hợp ^[4]. Không bao giờ tự ý dừng các thuốc chỉ định chính để chuyển sang dùng thảo dược đơn thuần.

Nhìn chung, rễ Ononis spinosa là một vị thuốc truyền thống có cơ sở khoa học rõ ràng trong việc hỗ trợ hệ tiết niệu thông qua cơ chế ức chế enzym Hyal-1, chống viêm và ngăn chặn vi khuẩn bám dính ^[1], ^[2], ^[3]. Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về hiệu quả lợi niệu nhẹ nhàng của nó, không thần thánh hóa và luôn tham khảo ý kiến y khoa chuyên môn đối với các bệnh lý sỏi hay nhiễm khuẩn đường tiết niệu tiến triển ^[4].