Nhiều người có thói quen hái lá sa kê nấu nước uống hằng ngày để trị cao huyết áp. Dân gian thường truyền tai nhau giải pháp này lành tính và thay thế được thuốc tây. Tuy nhiên, việc tự ý dùng kéo dài tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.
Khẳng định uống nước lá sa kê hằng ngày giúp hạ huyết áp an toàn là chưa có cơ sở khoa học đầy đủ. Các nghiên cứu hiện tại mới thực hiện trên động vật hoặc trong ống nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người. Việc sử dụng thảo dược thay thế nước lọc mỗi ngày có thể gây tụt huyết áp quá mức và rối loạn điện giải.
Cơ chế tác động đến huyết áp và tim mạch
Cây sa kê (tên khoa học Artocarpus altilis) chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính dược lý. Khi nghiên cứu dịch chiết lá sa kê, các nhà khoa học nhận thấy tác động hạ áp diễn ra qua một số con đường sinh học rõ rệt.
Chiết xuất nước từ lá cây có khả năng gây giãn mạch thông qua việc ức chế thụ thể alpha-adrenergic và đối kháng kênh canxi [1]. Khi dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn mạch máu bị chặn, thành mạch thư giãn và làm giảm sức cản ngoại biên [1]. Thêm vào đó, dịch chiết còn kích hoạt giải phóng oxit nitric (NO), hỗ trợ dòng máu lưu thông dễ dàng hơn [2].
Ngoài ra, thảo dược này còn tác động lên enzyme chuyển angiotensin (ACE) – mục tiêu quen thuộc của nhiều loại thuốc hạ áp hiện đại [3]. Bằng cách cản trở enzyme này, chiết xuất hỗ trợ giảm co thắt mạch máu [3]. Lá sa kê cũng chứa các hoạt chất như rutin và axit gallic, tạo ra hiệu ứng làm chậm nhịp tim [4].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Khoa học hiện đại đã tiến hành phân tích tác dụng sinh học của lá sa kê trên mô hình phòng thí nghiệm và động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên chuột cống trắng Sprague-Dawley khỏe mạnh được gây mê [1]. Chuột được tiêm tĩnh mạch dịch chiết nước lá sa kê với liều từ 20,88 đến 146,18 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả ghi nhận huyết áp động mạch trung bình và nhịp tim giảm rõ rệt [1]. Trên mô động mạch chủ cô lập, dịch chiết nồng độ 0,71 - 4,26 mg/mL làm giãn các cơn co thắt do phenylephrine và KCl gây ra [1]. Nghiên cứu cũng đánh giá trên enzym gan người tái tổ hợp, ghi nhận dịch chiết ức chế vừa phải CYP3A4 và CYP2D6 với giá trị IC50 lần lượt là 0,695 và 0,512 mg/mL [1].
Năm 2011, một thử nghiệm trong ống nghiệm tập trung vào khả năng ức chế enzyme ACE của các phân đoạn chiết xuất lá sa kê [3]. Chiết xuất cồn nóng cho thấy hoạt tính ức chế mạnh với IC50 đạt 54,08 microgam/mL, phân đoạn ethyl axetat lạnh đạt 85,44 microgam/mL [3]. Ngược lại, chiết xuất dạng nước nóng – tương đương nước sắc dân gian – chỉ ức chế rất yếu với IC50 lên tới 765,52 microgam/mL [3].
Đến năm 2017, các nhà khoa học đánh giá tác dụng bảo vệ tim trên 20 chuột cống bị gây tổn thương cơ tim bằng isoproterenol [4]. Chuột uống dịch chiết nước lá sa kê liều 50 và 100 mg/kg mỗi ngày trong 6 ngày [4]. Dịch chiết giúp giảm 49% tỷ lệ trọng lượng tim/thể trọng, giảm 96% kích thước vùng nhồi máu và hạ 27% nhịp tim [4]. Phân tích khối phổ phát hiện 39 hợp chất hữu cơ, trong đó rutin và axit gallic thể hiện tác dụng làm chậm nhịp tim tương đương thuốc chẹn beta propranolol [4].
Năm 2022, một thử nghiệm khác trên 20 chuột cống Sprague-Dawley bị nhồi máu cơ tim cũng ghi nhận dịch chiết nước liều 50 và 100 mg/kg trong 6-7 ngày giúp giảm độ nhớt máu và tăng lưu lượng máu qua trung gian nitric oxide [2].
Về mặt an toàn cấp tính, nghiên cứu năm 2014 trên chuột cống Wistar cho thấy dùng liều duy nhất 2000 mg/kg chiết xuất lá và vỏ không gây tử vong hay biến đổi hành vi sau 14 ngày [5]. Men gan AST và ALT tăng nhẹ nhưng không làm biến đổi bệnh lý mô học gan [5].
Giới hạn nghiên cứu và nguy cơ khi dùng dài ngày
Dù kết quả ban đầu đầy hứa hẹn, toàn bộ dữ liệu trên đều đến từ thử nghiệm động vật gặm nhấm hoặc mô tế bào nuôi cấy [1] [3] [2] [4] [5]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh nước sắc lá sa kê an toàn và kiểm soát huyết áp hiệu quả ở người.
Hiệu lực hạ áp giữa cách chiết xuất cũng chênh lệch lớn. Hoạt tính ức chế men ACE mạnh nhất nằm ở dịch chiết cồn hoặc dung môi hữu cơ, trong khi nước sôi thông thường cho tác dụng sinh học thấp hơn nhiều lần [3]. Đun nấu thủ công khó thu được nồng độ hoạt chất ổn định.
Nguy cơ lớn nhất khi dùng kéo dài là rối loạn thăng bằng dịch và điện giải. Tác động giãn mạch và hạ huyết áp liên tục có thể dẫn tới tụt huyết áp tư thế, gây hoa mắt, choáng váng [1]. Thói quen uống nước lá thay nước lọc gây bài niệu quá mức, làm thất thoát các khoáng chất thiết yếu như kali và natri, dẫn đến chuột rút, mệt mỏi và loạn nhịp tim.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tin rằng "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Đây là quan niệm sai lầm vì thảo dược chứa hàm lượng polyphenol, tanin và saponin dồi dào, tác động trực tiếp lên hệ tim mạch [3]. Việc nạp quá nhiều hoạt chất sinh học không kiểm soát dễ gây quá tải chuyển hóa ở gan và thận.
Hiểu lầm nguy hiểm khác là bỏ thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước lá. Tăng huyết áp mạn tính đòi hỏi kiểm soát ổn định suốt 24 giờ. Nước lá không thể thay thế phác đồ y khoa, việc ngưng thuốc đột ngột có thể gây các cơn tăng huyết áp kịch phát dẫn đến đột quỵ.
Cũng có người nghĩ chiết xuất lá sa kê không tương tác thuốc. Nghiên cứu thực tế ghi nhận dịch chiết nước có ức chế mức độ vừa phải các enzym gan CYP3A4 và CYP2D6 [1]. Dù nguy cơ tương tác thấp hơn một số thảo dược khác, người dùng thuốc điều trị chuyển hóa qua các enzym này vẫn cần cẩn trọng [1].
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu an toàn của lá sa kê trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên sử dụng.
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp theo đơn nếu tự ý kết hợp thêm nước lá sa kê có thể gặp tác dụng cộng gộp, khiến huyết áp tụt sâu nguy hiểm [1] [4].
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử rối loạn điện giải cần tránh tuyệt đối. Tác động đào thải dịch của thảo mộc có thể làm mất cân bằng khoáng chất nghiêm trọng. Người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần ngưng dùng để tránh ảnh hưởng đến huyết áp và nhịp tim trong quá trình gây mê.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Không dùng nước lá sa kê thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày. Nếu muốn sử dụng như một loại trà giải nhiệt thi thoảng, chỉ nên dùng lượng vừa phải và tham khảo trước ý kiến của bác sĩ điều trị.
Khi chế biến, người dân chỉ nên dùng lá đã rụng vàng hoặc phơi khô, nấu loãng, không sắc đặc như thuốc bắc. Tránh uống liên tục nhiều tuần mà không kiểm tra huyết áp định kỳ.
Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, lạnh đầu chi, hoa mắt khi đứng dậy hoặc hồi hộp đánh trống ngực, cần dừng ngay lập tức. Biện pháp cốt lõi để duy trì huyết áp ổn định vẫn là giảm muối trong khẩu phần, tăng cường vận động thể lực, giữ cân nặng hợp lý và tuân thủ đơn thuốc.
Tóm lại, chiết xuất lá sa kê có tiềm năng giãn mạch và hạ áp trong phòng thí nghiệm [1] [3]. Tuy nhiên, việc tự ý uống nước lá mỗi ngày tiềm ẩn rủi ro tụt huyết áp và mất cân bằng điện giải. Người bệnh tăng huyết áp cần thăm khám chuyên khoa và thảo luận với bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.