Nhiều người khi gặp tình trạng chảy máu chân răng hay đau nhức nướu thường tìm đến các bài thuốc dân gian. Trong đó, kinh nghiệm dùng cây phèn đen ngậm hoặc súc miệng để trị sâu răng, viêm lợi được lưu truyền khá phổ biến.

Tuy nhiên, việc dùng phèn đen để "chữa dứt điểm" sâu răng và viêm lợi là hiểu lầm tai hại. Các hoạt chất trong lá phèn đen chỉ ghi nhận đặc tính kháng khuẩn, hỗ trợ giảm phản ứng viêm tại chỗ chứ không thể tái tạo cấu trúc men răng đã mất hay thay thế điều trị nha khoa chuyên sâu.

Vì sao vi khuẩn gây hại cho răng miệng?

Bệnh viêm nướu và sâu răng khởi phát từ sự tích tụ của các màng sinh học vi khuẩn bám trên bề mặt răng. Khi vệ sinh răng miệng không đúng cách, các vi khuẩn kỵ khí phát triển mạnh mẽ và tấn công vào mô nâng đỡ của răng [1].

Các nghiên cứu sinh học ghi nhận những tác nhân gây bệnh nha chu hàng đầu như Porphyromonas gingivalis, Fusobacterium nucleatum và Aggregatibacter actinomycetemcomitans có khả năng xâm nhập vào mô lợi [2]. Độc tố từ các vi khuẩn này kích thích trực tiếp lên tế bào biểu mô miệng, khởi phát các đợt viêm nhiễm dữ dội [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 chỉ ra rằng vi khuẩn P. gingivalis sau 24 giờ tiếp xúc khiến mức độ biểu hiện cytokine gây viêm tăng vọt: IL-1beta tăng gấp 4,2 lần, TNF-alpha tăng 3,8 lần và IL-6 tăng 3,5 lần [2]. Các mầm bệnh nha chu khác cũng kích hoạt cytokine gây viêm tăng từ 2,4 đến 3,6 lần [2]. Phản ứng viêm kéo dài phá hủy dây chằng quanh răng và làm tiêu xương ổ răng [1], [2]. Hơn nữa, việc để vi khuẩn nha chu tồn tại dai dẳng còn liên quan đến nhiều nguy cơ biến đổi tế bào bất thường tại khoang miệng [1], [3].

Hoạt chất trong cây phèn đen có gì?

Cây phèn đen (danh pháp khoa học: Phyllanthus reticulatus) là loài thực vật thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), phân bố tự nhiên ở các vùng nhiệt đới như Ấn Độ, Trung Quốc, Việt Nam [4]. Trong y học cổ truyền nhiều nước, các bộ phận của cây phèn đen từ lâu đã được dùng làm thuốc làm mát, lợi tiểu và hỗ trợ xử lý nướu răng xốp, chảy máu [4].

Để làm rõ cơ sở dược lý, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành phân tích quang phổ và hóa thực vật chiết xuất cồn của lá phèn đen [4]. Kết quả phân tích ghi nhận hàm lượng hợp chất phenolic đạt 93,44 mg/g và hàm lượng flavonoid đạt 55,35 mg/g [4]. Phương pháp phân tích GC-MS và FTIR phát hiện 9 đỉnh hoạt chất chính cùng 6 nhóm chức có hoạt tính sinh học cao [4].

Chính hàm lượng hợp chất phenolic và flavonoid dồi dào mang lại hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ cho cây phèn đen [4]. Những phân tử polyphenol này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ ức chế phản ứng viêm và trung hòa gốc tự do tại mô [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tính kháng khuẩn?

Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm để đánh giá tác dụng kháng vi sinh vật của dịch chiết cây phèn đen.

Nghiên cứu công bố năm 2021 sử dụng dịch chiết lá phèn đen tổng hợp các hạt nano sắt thân thiện với môi trường có kích thước trung bình 185,6 nm [5]. Thử nghiệm ghi nhận các hạt nano sinh học từ phèn đen thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm phổ rộng chống lại các mầm bệnh được thử nghiệm [5]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác vào năm 2023 về dạng bào chế từ nước chiết lá phèn đen kết hợp các thành phần tự nhiên theo tỷ lệ 5:1:1:1:1 cũng xác nhận hoạt tính chống oxy hóa và ức chế vi sinh vật trên mô hình in vitro [6].

Năm 2018, một nghiên cứu sàng lọc dịch chiết cồn của lá phèn đen trên các chủng nấm kháng thuốc cho thấy giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt nấm tối thiểu (MFC) lần lượt là 62,5 mcg/mL đối với M. pachydermatitis và 250 mcg/mL đối với T. rubrum [7]. Dịch chiết phèn đen làm giảm 16,37% quá trình giải phóng ergosterol của nấm và thể hiện độ tương thích sinh học cao trên dòng tế bào nguyên bào sợi 3T3-L1 [7].

Dù các dữ liệu in vitro xác nhận dịch chiết phèn đen có khả năng kháng khuẩn, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh việc súc hay ngậm lá phèn đen có thể loại bỏ mầm bệnh nha chu hoặc hàn gắn tổn thương sâu răng.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem phèn đen như phương thuốc trị dứt điểm sâu răng. Về mặt bản chất, sâu răng là sự phá hủy vôi hóa cấu trúc cứng của men răng và ngà răng. Không có bất kỳ loại thảo mộc nào có thể làm đầy lại lỗ sâu hay phục hồi mô răng đã mất.

Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần đun lá phèn đen ngậm là khỏi sưng nướu mà không cần đi khám. Các hoạt chất polyphenol chỉ giúp giảm nhẹ triệu chứng sưng đau tạm thời nhờ tính chống oxy hóa và ức chế vi khuẩn bề mặt [4]. Nếu mảng bám và cao răng dưới nướu không được nha sĩ làm sạch, vi khuẩn vẫn tiếp tục kích thích phản ứng viêm tàn phá mô nâng đỡ [2].

Bên cạnh đó, phần lớn các nghiên cứu hiện nay về phèn đen chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm tế bào hoặc thử nghiệm trên động vật (như thử nghiệm hạ đường huyết ở chuột [8], hay ức chế tế bào ung thư đại tràng HCT-116 ở mức 28,56% [4]). Việc tự suy diễn từ hoạt tính in vitro sang hiệu quả điều trị thực tế trên người là hoàn toàn sai lệch.

Ai nên thận trọng khi dùng phèn đen?

Dù thảo dược thiên nhiên thường được xem là lành tính, người dùng không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm tự chế truyền miệng.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng dịch chiết phèn đen đậm đặc để ngậm hay uống, vì chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này. Trẻ nhỏ mắc sâu răng hay viêm lợi cũng cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp, tránh nguy cơ nuốt phải dịch đun gây rối loạn tiêu hóa.

Người có bệnh nền mạn tính, đặc biệt là người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc điều trị, cần hết sức lưu ý. Thử nghiệm trên chuột mắc bệnh tiểu đường cho thấy dịch chiết cồn lá phèn đen liều 1000 mg/kg có hoạt tính hạ đường huyết mạnh [8]. Việc tự ý uống nước sắc phèn đen có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc khó kiểm soát.

Cách áp dụng an toàn và đúng hướng

Nếu muốn dùng phèn đen như biện pháp hỗ trợ vệ sinh răng miệng tại nhà, người dân chỉ nên dùng như nước súc miệng bổ trợ và tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

  • Chỉ dùng một lượng lá phèn đen vừa phải, rửa thật sạch để loại bỏ bùn đất, tạp chất và ký sinh trùng trước khi đun hãm lấy nước.
  • Dùng nước sắc ấm để súc miệng nhẹ nhàng trong 1-2 phút sau khi đã đánh răng sạch sẽ, sau đó nhổ bỏ hoàn toàn, không nên nuốt.
  • Luôn kết hợp các biện pháp chăm sóc tiêu chuẩn: chải răng đúng cách ít nhất 2 lần mỗi ngày bằng kem đánh răng có fluoride và dùng chỉ nha khoa làm sạch kẽ răng.
  • Khi xuất hiện các dấu hiệu viêm lợi kéo dài, chảy máu chân răng hoặc lỗ sâu gây ê buốt, cần đến ngay cơ sở nha khoa để bác sĩ làm sạch mảng bám và can thiệp điều trị tổn thương.

Các dữ liệu khoa học cho thấy phèn đen chứa nhiều hợp chất polyphenol quý giá với tiềm năng kháng khuẩn tự nhiên. Dù vậy, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ vệ sinh răng miệng tạm thời chứ không thể chữa khỏi bệnh viêm lợi hay phục hồi răng sâu. Khám nha khoa định kỳ và điều trị đúng kỹ thuật vẫn là giải pháp cốt lõi để bảo vệ hàm răng khỏe mạnh.