Phụ nữ mang thai ăn me chua đỡ nghén: Cần lưu ý gì?

Cơn ốm nghén với cảm giác buồn nôn, nhạt miệng và mệt mỏi là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều phụ nữ trong những tháng đầu thai kỳ. Để tìm lại cảm giác ngon miệng và xoa dịu dạ dày, không ít thai phụ tìm đến những món ăn có vị chua thanh, đặc biệt là quả me. Tuy nhiên, việc ăn me chua để giảm nghén có thực sự an toàn và mẹ bầu cần lưu ý những gì để không gây ảnh hưởng đến sức khỏe?

Câu trả lời ngắn gọn là thai phụ hoàn toàn có thể dùng me chua như một loại gia vị nấu ăn thông thường hoặc món ăn vặt với lượng vừa phải để cải thiện vị giác. Tuy nhiên, các dạng chiết xuất cô đặc, hạt me hay chế phẩm dược liệu từ me lại tiềm ẩn những nguy cơ chưa được kiểm chứng đầy đủ trên người mang thai.

Vì sao me chua trở thành món ăn hấp dẫn khi mang thai?

Hiện tượng thèm đồ chua khi mang thai rất phổ biến và bắt nguồn từ những thay đổi sinh lý tự nhiên của cơ thể người mẹ. Khi mang thai, sự thay đổi của các hormone làm biến đổi vị giác, khiến người phụ nữ cảm thấy nhạt miệng, chán ăn và dễ bị kích thích buồn nôn bởi các mùi thức ăn thông thường ^[1]. Lúc này, các loại quả có vị chua nổi bật như me xanh thường kích thích vị giác mạnh mẽ, giúp tiết nước bọt và mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 khảo sát về hiện tượng thèm ăn trong thai kỳ đã chỉ ra rằng phụ nữ mang thai rất thường xuyên thèm các loại trái cây, nổi bật là xoài xanh và me xanh ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận số lượng con sống dự đoán tỷ lệ tiêu thụ me xanh cao hơn (OR = 0,31, p < 0,04; 95% CI = 0,09 đến 0,9), với hệ số xác định R2 của Nagelkerke cho tiêu thụ me xanh là 0,11 ^[1]. Vị chua của các loại quả này không chỉ kích thích sự thèm ăn do thay đổi vị giác mà còn có thể liên quan đến nhu cầu gia tăng vitamin C của cơ thể ^[1]. Vitamin C đóng vai trò thiết yếu giúp tăng cường hấp thu sắt – một khoáng chất rất quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu truyền sắt từ mẹ sang thai nhi và bù đắp sự thay đổi do pha loãng máu trong thai kỳ ^[1].

Bên cạnh đó, thịt quả me chua còn chứa các acid hữu cơ tự nhiên như acid citric, acid tartaric và acid malic, cùng với các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol và flavonoid ^[2]. Những thành phần này tạo nên hương vị chua dịu thanh mát đặc trưng, giải thích vì sao me trở thành lựa chọn hàng đầu của nhiều thai phụ để lấn át cảm giác buồn nôn.

Bằng chứng khoa học về tính an toàn của me: Nghiên cứu nói gì?

Mặc dù me là thực phẩm quen thuộc trong đời sống, các dữ liệu khoa học về tính an toàn của dược liệu này trên thai phụ vẫn còn nhiều khoảng trống. Hầu hết các thử nghiệm độc học và dược lý hiện nay mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu trên phụ nữ mang thai.

Về chiết xuất thịt quả, một nghiên cứu độc tính mãn tính kéo dài 6 tháng công bố năm 2017 đã đánh giá mức độ an toàn của dịch chiết nước từ thịt quả me trên chuột Wistar ^[2]. Thử nghiệm chia các cá thể chuột (gồm cả hai giới, 20 con đực và 20 con cái mỗi nhóm) thành các nhóm đối chứng nhận CMC-Na 0,5% (1 mL/100 g thể trọng/ngày) và các nhóm can thiệp dùng dịch chiết nước thịt quả me với liều 75, 200, 1000 mg/kg thể trọng/ngày trong 6 tháng, cùng nhóm vệ tinh dùng liều 1000 mg/kg ^[2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nhìn chung an toàn và dung nạp tốt, không gây biến đổi đáng kể lên trọng lượng cơ thể hay các chỉ số huyết học, hóa sinh lâm sàng tổng thể ^[2].

Dù vậy, nghiên cứu này cũng ghi nhận một số thay đổi cục bộ: trọng lượng cơ thể chuột đực ở nhóm vệ tinh 1000 mg/kg tăng đáng kể vào tuần thứ 30 so với nhóm đối chứng vệ tinh (p < 0,05), trọng lượng lách tương đối của chuột cái nhóm 200 mg/kg bị giảm (p < 0,05) và trọng lượng thận tương đối của chuột đực nhóm 1000 mg/kg tăng lên (p < 0,05) ^[2]. Điều này cho thấy việc sử dụng dịch chiết cô đặc kéo dài ở liều cao vẫn có thể tạo ra những tác động nhất định lên cơ quan nội tạng của động vật.

Đối với phần hạt me, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 đã phân lập chất ức chế trypsin từ hạt me để kiểm tra tác động trên chuột cống trắng Wistar ^[3]. Kết quả cho thấy hoạt chất này làm giảm lượng thức ăn tiêu thụ, từ đó làm giảm sự tăng cân ở chuột, cơ chế có thể do làm tăng nồng độ cholecystokinin trong huyết tương so với động vật uống nước hoặc dùng casein ^[3]. Tuy chất ức chế trypsin không gây tổn thương mô học dạ dày, gan, ruột hay tụy trên chuột, nhưng tác dụng gây chán ăn và ức chế tăng cân từ hạt me là yếu tố hoàn toàn không có lợi cho thai kỳ – giai đoạn mẹ bầu cần duy trì nguồn dinh dưỡng đầy đủ để nuôi dưỡng thai nhi ^[3].

Ranh giới giữa thực phẩm tự nhiên và chế phẩm chiết xuất

Từ các bằng chứng khoa học sẵn có, có thể thấy rõ sự khác biệt rất lớn giữa việc ăn quả me tươi trong ẩm thực và việc sử dụng các chế phẩm tinh chế hay cao chiết đặc. Khi sử dụng me như một loại gia vị nấu canh chua, nước sốt hoặc ăn vài miếng me chín, lượng hoạt chất đưa vào cơ thể ở mức rất thấp và an toàn.

Ngược lại, các sản phẩm cao đặc, thực phẩm chức năng giảm cân chiết xuất từ me hoặc các bài thuốc dân gian từ hạt me lại chứa nồng độ hoạt chất sinh học rất cao. Nghiên cứu trên động vật đã chỉ ra dịch chiết nước từ thịt quả me có tác dụng giảm lipid máu, giảm cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL, đồng thời có tác dụng chống béo phì ^[2]. Trong khi đó, việc giảm cảm giác thèm ăn hay giảm hấp thu năng lượng là điều tối kỵ trong thai kỳ ^[3].

Ngoài ra, việc tự ý sử dụng các loại thảo mộc hoặc thuốc cổ truyền khi mang thai luôn đi kèm những rủi ro khó lường. Một nghiên cứu thuần tập năm 2019 tại Cameroon trên 603 sản phụ cho thấy việc sử dụng thuốc y học cổ truyền trong giai đoạn quanh cuộc sinh có liên quan đến các biến chứng như chảy máu âm đạo trong chuyển dạ, đẻ khó, cơn co tử cung mau (tachysystole) và đờ tử cung ^[4]. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2018 tại Bangladesh trên phụ nữ mang thai cũng ghi nhận tỷ lệ gặp tác dụng phụ khi dùng thuốc thảo mộc là 8,8% (15 trên 170 người dùng), đồng thời cảnh báo một số thảo mộc dùng ở liều cao có thể gây kích thích tử cung ^[5]. Vì vậy, thai phụ tuyệt đối không nên xem các dạng chiết xuất đậm đặc từ me là vô hại chỉ vì chúng có nguồn gốc tự nhiên.

Những ai cần thận trọng khi ăn me chua?

Mặc dù me là món ăn hấp dẫn giúp giải tỏa cơn nghén, không phải mẹ bầu nào cũng có thể thoải mái sử dụng. Nhóm đầu tiên cần hết sức cẩn giác là những thai phụ có tiền sử bệnh lý dạ dày, viêm loét đường tiêu hóa hoặc thường xuyên bị trào ngược dạ dày thực quản. Hàm lượng các acid tự nhiên như acid citric, acid malic và acid tartaric trong me có thể làm tăng độ acid trong dạ dày, gây cồn cào, ợ chua và làm trầm trọng thêm các cơn đau thượng vị ^[2].

Nhóm thứ hai là thai phụ đang gặp tình trạng ốm nghén nặng, nôn ói nhiều dẫn đến kiệt sức hoặc sụt cân. Việc tìm đến các chế phẩm từ me có thể vô tình làm giảm cảm giác muốn ăn do cơ chế làm tăng cholecystokinin đã được ghi nhận ở chiết xuất hạt me ^[3]. Lúc này, ưu tiên hàng đầu phải là bổ sung dinh dưỡng cân bằng và điều trị y khoa phù hợp, tránh để tình trạng thiếu hụt dưỡng chất kéo dài.

Bên cạnh đó, những thai phụ có nguy cơ cao về đường huyết hoặc thai phụ có bệnh lý nền đang phải điều trị bằng các loại thuốc kê đơn cần thận trọng. Các hoạt chất thực vật trong me có thể tương tác với quá trình chuyển hóa, làm thay đổi hiệu quả điều trị của thuốc hoặc ảnh hưởng tới sự hấp thu các chất dinh dưỡng khác nếu dùng dạng cô đặc.

Hiểu lầm thường gặp về việc ăn me trong thai kỳ

Nhiều mẹ bầu truyền tai nhau quan niệm dân gian rằng ăn nhiều me chua sẽ giúp "lọc sạch máu" hay làm dịu hoàn toàn cơn nghén mà không có bất kỳ tác hại nào. Thực tế, tại một số nền văn hóa như ở bang Tamil Nadu (Ấn Độ), me xanh theo quan niệm truyền thống lại bị coi là gây nóng và có hại cho thai nhi nếu ăn quá nhiều, trong khi tại bang Karnataka, việc thèm đồ chua lại được nhìn nhận là phản ứng hạ nhiệt cơ thể ^[1]. Những quan niệm trái ngược này cho thấy yếu tố văn hóa địa phương đóng vai trò lớn, và không có cơ sở khoa học nào khẳng định me có khả năng chữa dứt điểm triệu chứng ốm nghén.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là đánh đồng tính an toàn của quả me tươi với các loại trà thảo mộc, bột hạt me hay viên uống hỗ trợ giảm cân từ me. Nhiều người cho rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn cho phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa đã cảnh báo rất nhiều loại thảo mộc dùng sai liều lượng hoặc sai thời điểm có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho cả mẹ và con [1, 3]. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn tuyệt đối của cao chiết me hay bột hạt me trên phụ nữ mang thai.

Hướng dẫn dùng me đúng cách và an toàn cho mẹ bầu

Để tận dụng hương vị thơm ngon của me mà không làm ảnh hưởng đến thai kỳ, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Giới hạn ở mức gia vị ẩm thực: Chỉ nên dùng me chín như một loại gia vị tạo độ chua thanh khi nấu canh chua, chế biến nước sốt hoặc ăn một vài quả me chín tự nhiên để kích thích lại vị giác khi nhạt miệng.
• Tránh ăn khi bụng rỗng: Không bao giờ ăn me chua, đặc biệt là me xanh còn sống, vào lúc đói cồn cào vì nồng độ acid cao dễ gây tổn thương niêm mạc dạ dày và kích hoạt cơn trào ngược ^[2].
• Tuyệt đối không dùng chế phẩm cô đặc: Tránh xa các sản phẩm trà giảm cân, viên nang thực phẩm chức năng, cao lỏng hoặc các bài thuốc bột chế biến từ hạt me ^[3].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu sau khi ăn me mà xuất hiện các dấu hiệu như xót ruột, ợ nóng, đầy hơi hoặc tiêu chảy, thai phụ cần ngưng sử dụng ngay lập tức.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Khi cơn ốm nghén diễn tiến nghiêm trọng gây nôn mửa liên tục và không thể ăn uống, mẹ bầu cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, thay vì tự ý lạm dụng các mẹo dân gian.

Tóm lại, me chua là món quà ẩm thực giúp mẹ bầu cải thiện khẩu vị và xoa dịu cảm giác nhạt miệng do ốm nghén nếu được dùng ở lượng vừa phải trong bữa ăn hàng ngày. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào trong suốt thai kỳ.