Nhiều phụ nữ khi mang thai thường có xu hướng tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để chữa bệnh thông thường hoặc bồi bổ cơ thể vì nghĩ rằng cây cỏ luôn lành tính. Trong số các cây thuốc dân gian được truyền tai nhau, cây gai kim (tên khoa học là Barleria prionitis, thuộc họ Ô rô Acanthaceae) thường được nhắc tới nhờ công dụng hỗ trợ giảm đau răng hay ho suyễn [1]. Tuy nhiên, liệu loại cây này có an toàn cho thai phụ hay tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung dẫn đến sảy thai là vấn đề cần hết sức cẩn trọng.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Phụ nữ mang thai không nên sử dụng gai kim dưới bất kỳ hình thức nào. Dù các dữ liệu lâm sàng trực tiếp đánh giá lực co bóp cơ tử cung trên cơ thể bà bầu còn hạn chế, các tài liệu y học cổ truyền và nghiên cứu tổng hợp đã xếp gai kim vào nhóm dược liệu có hoạt tính chống sinh sản ở nữ giới [2].
Gai kim là cây gì và thường được dùng làm gì?
Gai kim (Barleria prionitis) là loài cây bụi có gai nhỏ, mọc tự nhiên và phân bố rộng rãi tại Ấn Độ cũng như một số khu vực khác ở châu Á và châu Phi [1]. Bộ phận trên mặt đất của loài cây này từ xa xưa đã được dân gian sử dụng để điều trị nhiều chứng bệnh như đau nhức răng, ho gà, các rối loạn hô hấp và tiêu hóa [1].
Về mặt hóa học thực vật, các phân tích đã phát hiện tất cả các bộ phận của cây gai kim, bao gồm lá, rễ, thân và cụm hoa, đều là nguồn chứa dồi dào các hợp chất iridoid glycoside và phenolic có hoạt tính sinh học [1]. Rễ cây là bộ phận thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa mạnh nhất so với các bộ phận còn lại [1]. Một nghiên cứu khác cũng xác định chiết xuất của cây chứa 5 este iridoid glucoside điển hình gồm acetylbarlerin, barlerin, shanzhiside methyl ester, 6-O-acetyl shanzhiside methyl ester và verbascoside, mang lại khả năng kháng khuẩn răng miệng [3].
Cơ chế tác động tiềm ẩn đến tử cung và khả năng mang thai
Trong y học cổ truyền ở nhiều bộ tộc và cộng đồng dân cư trên thế giới, gai kim từ lâu đã được liệt kê vào danh mục các loài cây có hoạt tính ngừa thai, phá vỡ quá trình thụ thai ở phụ nữ [2]. Việc một loại thảo dược có tác dụng chống sinh sản ở nữ giới thường liên quan mật thiết đến các cơ chế làm gián đoạn sự làm tổ của hợp tử, tác động nội tiết hoặc kích thích trương lực cơ trơn tử cung [2].
Một báo cáo tổng quan quy mô lớn năm 2015 đã rà soát các nguồn dữ liệu khoa học uy tín toàn cầu như PubMed, Embase và CENTRAL để tổng hợp các thảo dược mang hoạt tính chống sinh sản ở nữ [2]. Báo cáo ghi nhận gai kim (Barleria prionitis) là một trong những loài thảo thảo mộc truyền thống được ghi nhận có cơ chế tác động chống hợp tử (antizygotic) [2]. Cơ chế này ngăn chặn sự tồn tại, phát triển hoặc bám dính của trứng đã thụ tinh vào niêm mạc tử cung [2]. Đối với một thai kỳ đang tiến triển, những dược chất có khả năng làm biến đổi môi trường buồng tử cung hoặc gây xung huyết cục bộ có thể gián tiếp thúc đẩy các cơn co thắt cơ trơn tử cung, dẫn đến đe dọa sảy thai hoặc sinh non.
Bằng chứng khoa học nói gì về hoạt tính sinh sản của gai kim?
Để đánh giá mức độ an toàn của gai kim đối với sinh sản, các nhà khoa học đã tiến hành cả các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật lẫn tổng kết dữ liệu sử dụng thực tế.
Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 2000 đánh giá chiết xuất rễ gai kim (Barleria prionitis) trên chuột cống đực bạch tạng, các nhà khoa học đã chỉ ra độc tính sinh sản đáng chú ý của loài cây này [4]. Chuột đực được cho uống chiết xuất rễ cây với liều 100 mg/chuột mỗi ngày liên tục trong 60 ngày [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất không làm sụt cân nặng toàn thân nhưng đã can thiệp mạnh mẽ vào quá trình sinh tinh, làm giảm số lượng tiền tinh trùng tròn tới 73,6% và giảm tiền tinh bào tiền lepton 41,9% [4]. Đáng chú ý, chiết xuất rễ gai kim đã làm giảm khả năng sinh sản của chuột đực tới 100% thông qua việc phá hủy chức năng tế bào Sertoli và giảm 36,9% số lượng tế bào Leydig trưởng thành [4].
Bên cạnh thực nghiệm trên chuột đực, báo cáo tổng quan hệ thống năm 2015 đã xác nhận gai kim (Barleria prionitis) nằm trong nhóm cây thuốc cổ truyền được phụ nữ nhiều nơi trên thế giới sử dụng có chủ đích nhằm ngăn chặn việc mang thai [2]. Báo cáo nhấn mạnh rằng các chiết xuất từ cây này mang hoạt tính chống thụ tinh và làm tổ của phôi (anti-implantation), hoạt động thông qua cơ chế chống hợp tử [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nêu rõ một giới hạn quan trọng: đa số các dữ liệu hiện có vẫn xuất phát từ kinh nghiệm cổ truyền và cần thêm nhiều thử nghiệm thực nghiệm chuyên sâu để bóc tách rõ từng hợp chất hóa học đơn lẻ [2].
Lợi ích y học khác và khoảng trống nghiên cứu an toàn
Mặc dù mang đặc tính can thiệp tiêu cực vào hệ sinh sản, gai kim vẫn sở hữu những tiềm năng dược lý khác đang được y học nghiên cứu. Cụ thể, chiết xuất thô từ gai kim đã được chứng minh có hoạt tính kháng khuẩn rất tốt đối với các mầm bệnh gây sâu răng miệng, ngay cả ở những chủng đã kháng kháng sinh hiện đại [3]. Trong một thử nghiệm đánh giá sức khỏe răng miệng năm 2016, gai kim thể hiện tiềm năng như một chất chống mảng bám răng, mặc dù hiệu quả thực tế vẫn kém hơn chất sát khuẩn tiêu chuẩn chlorhexidine [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra một giới hạn lớn: tác dụng kháng khuẩn của gai kim chủ yếu mới được ghi nhận trong ống nghiệm (in vitro), và báo cáo năm 2016 là nghiên cứu hiếm hoi đánh giá trên cơ thể sống (in vivo) về mảng bám răng [3]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để xác định ngưỡng liều an toàn của gai kim. Mọi bằng chứng về độc tính sinh sản hiện dừng lại ở các báo cáo y văn cổ truyền và thử nghiệm trên mô hình tế bào hoặc động vật [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Một hiểu lầm hết sức tai hại của nhiều thai phụ là quan niệm "cây cỏ tự nhiên nếu không bổ thì cũng vô hại". Thực tế, các thảo mộc có hoạt tính sinh học mạnh như gai kim chứa hàm lượng lớn iridoid glycoside và phenolic phân bố đều khắp các bộ phận [1]. Việc tự ý sắc nước uống từ lá, thân hoặc rễ cây để chữa ho suyễn hay đau răng theo lời mách bảo có thể vô tình nạp vào cơ thể các độc chất sinh sản.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng gai kim chỉ ảnh hưởng đến khả năng thụ thai ở nam giới do các thử nghiệm làm mất 100% khả năng sinh sản trên chuột đực [4]. Sự thật là theo y văn dược liệu học thế giới, gai kim còn có tác động chống sinh sản trực tiếp trên cơ thể nữ giới thông qua cơ chế phá vỡ sự làm tổ của phôi [2]. Do đó, phụ nữ dù đang chuẩn bị thụ thai hay đã mang thai đều không thể xem nhẹ những ảnh hưởng của loài cây này.
Nhóm đối tượng cần thận trọng và khuyến cáo
Do chứa các hoạt chất chống sinh sản và chống làm tổ đã được ghi nhận trong y văn, gai kim (Barleria prionitis) cần được đưa vào danh mục thận trọng cao độ cho các đối tượng sau:
- Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Tuyệt đối không tự ý uống các bài thuốc sắc, trà thảo mộc hay chiết xuất chứa gai kim để tránh nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến buồng tử cung và thai nhi [2].
- Phụ nữ đang có kế hoạch sinh con: Các hoạt chất chống hợp tử có thể ngăn cản quá trình thụ thai hoặc cản trở trứng đã thụ tinh bám vào niêm mạc tử cung [2].
- Nam giới đang điều trị hiếm muộn: Chiết xuất rễ cây gai kim đã được chứng minh làm suy giảm nghiêm trọng số lượng tinh trùng và làm mất khả năng sinh sản hoàn toàn trên mô hình động vật [4].
- Phụ nữ cho con bú: Chưa có dữ liệu về việc các hợp chất iridoid glycoside của cây có bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó cũng cần tránh sử dụng.
Khi gặp bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe răng miệng hay hô hấp trong thai kỳ, thai phụ cần thăm khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được kê đơn các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn, thay vì tự tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ thảo dược.
Cách tiếp cận khoa học và giải pháp thay thế an toàn
Để bảo vệ thai kỳ một cách an toàn nhất, người dân cần tuân thủ việc sử dụng thảo dược dựa trên bằng chứng khoa học rõ ràng. Đối với cây gai kim, nếu chỉ dùng với mục đích vệ sinh răng miệng hay hỗ trợ kháng khuẩn mảng bám, khoa học hiện đại đã có những hoạt chất thay thế được kiểm soát nồng độ và nghiên cứu kỹ lưỡng hơn, chẳng hạn như chlorhexidine đã được chứng minh có hiệu quả chống mảng bám vượt trội hơn gai kim [3].
Trong trường hợp cần sử dụng bất kỳ dược liệu hay bài thuốc y học cổ truyền nào trong giai đoạn mang thai, thai phụ phải luôn trao đổi trước với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Tuyệt đối không thu hái các loài cây hoang dã thuộc chi Barleria để tự chế biến tại nhà, bởi chi này có tới hàng trăm loài với đặc điểm tế bào học và di truyền rất phức tạp [4, 8], rất dễ gây nhầm lẫn dẫn tới ngộ độc dược liệu.
Nhìn chung, gai kim (Barleria prionitis) là một cây thuốc có giá trị kháng khuẩn và chống oxy hóa đáng chú ý trong y học [5, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học về tác động chống sinh sản và chống hợp tử là lời cảnh báo rõ ràng đối với thai phụ [2]. Giữ gìn một thai kỳ an toàn đòi hỏi sự thận trọng tối đa, từ bỏ thói quen dùng thảo dược truyền miệng và luôn lắng nghe tư vấn từ các bác sĩ chuyên khoa.
