Băn khoăn của thai phụ trước đĩa rau sống

Húng quế (tên khoa học Ocimum basilicum) là loại rau thơm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Mùi thơm nồng đặc trưng giúp kích thích vị giác trong nhiều món ăn như phở, bún, gỏi hay thịt luộc [1].

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai thường lo lắng liệu việc ăn loại thảo mộc này có ảnh hưởng xấu đến thai nhi hoặc gây sảy thai hay không. Mối nghi ngại này thường xuất phát từ các cảnh báo liên quan đến tinh dầu và một hợp chất tự nhiên có tên là estragole [2, 5].

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào trên cơ thể phụ nữ mang thai để đưa ra một định mức chính xác cho việc tiêu thụ húng quế tươi. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm, tế bào phân lập hoặc các đánh giá về chất phụ gia thức ăn chăn nuôi [1, 2, 4].

Ăn lượng gia vị và dùng tinh dầu đậm đặc

Câu trả lời ngắn gọn: thai phụ hoàn toàn có thể ăn một vài ngọn húng quế tươi như một loại rau gia vị thông thường trong chế độ ăn hàng ngày. Ngược lại, việc tự ý uống tinh dầu húng quế nguyên chất, dùng cồn thuốc đậm đặc hoặc uống nước chiết đặc kéo dài lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe [1, 2].

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở nồng độ các hoạt chất sinh học, đặc biệt là estragole. Trong lá tươi dùng làm gia vị nêm nếm, lượng chất tiếp xúc qua mỗi bữa ăn là cực kỳ thấp [1, 5].

Ngược lại, các sản phẩm tinh chế như tinh dầu chứa nồng độ tinh chất cao gấp hàng trăm lần. Việc đưa một lượng lớn tinh dầu vào cơ thể mẹ bầu có thể làm tăng phơi nhiễm với các chất có nguy cơ gây độc di truyền hoặc làm biến đổi nội tiết [2, 4].

Bản chất của estragole và cơ chế tác động sinh học

Húng quế chứa nhiều chất hữu cơ tạo nên mùi thơm đặc trưng, trong đó có dẫn xuất allylphenol như estragole (còn gọi là methyl chavicol), eugenol và methyl eugenol [1]. Một nghiên cứu về cơ chế sinh tổng hợp chỉ ra rằng hoạt tính của enzym chavicol O-methyltransferase đạt mức rất cao ở lá non, sau đó suy giảm rõ rệt ở lá già [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt lớn về thành phần tùy thuộc vào kiểu gen (chemotype) của từng giống húng quế [1]. Chẳng hạn, giống có kiểu gen R3 chứa hàm lượng estragole rất cao, giống 147/97 chứa tỷ lệ estragole và methyl eugenol ngang nhau, trong khi giống SW hầu như không chứa hai chất này [1].

Chính vì cấu trúc hóa học của mình, estragole sau khi hấp thu vào cơ thể sẽ chuyển hóa tại gan. Nếu tích tụ liều lượng lớn, chất này có thể tạo ra các phản ứng sinh học ảnh hưởng đến cấu trúc vật liệu di truyền [2].

Bằng chứng khoa học về độc tính và sửa chữa DNA

Nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật năm 1994 đã kiểm tra khả năng gây độc di truyền của estragole và tinh dầu húng quế [2]. Các nhà nghiên cứu dùng mẫu tinh dầu húng quế chứa khoảng 88,2% estragole để thử nghiệm [2].

Thử nghiệm trong ống nghiệm trên tế bào gan chuột cho thấy estragole và tinh dầu kích thích mạnh quá trình sửa chữa DNA đột biến (UDS) ở nồng độ tối thiểu có tác dụng (LOEC) khoảng 10^(-5) mol/l [2]. Tác động này được xác định là liên quan trực tiếp đến hàm lượng estragole có trong tinh dầu [2].

Khi thử nghiệm tiếp trên chuột sống bằng đường uống với liều cao lên tới 2 g/kg trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng gia tăng đáng kể việc sửa chữa DNA trong gan chuột [2]. Dù vậy, trong thử nghiệm sai hình nhiễm sắc thể trên tế bào V79, estragole không cho kết quả dương tính kể cả khi được kích hoạt chuyển hóa qua dịch gan chuột [2].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên côn trùng năm 2009 cho thấy tinh dầu húng quế cùng với estragole, trans-anethole và linalool có tác động độc tính thần kinh nhanh chóng [3]. Nồng độ 10% các chất này có thể làm bất động hoặc tiêu diệt 90% ruồi giấm trưởng thành chỉ trong vòng từ 8 đến 38 phút [3].

Bằng chứng về tác động lên nội tiết và sinh sản ở động vật

Về khía cạnh sinh sản, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống trắng cái Sprague-Dawley trưởng thành đã xem xét tác động của dịch ngâm chiết húng quế [4]. Thử nghiệm được tiến hành trong 20 ngày, tương đương khoảng 4 chu kỳ động dục liên tiếp [4].

Kết quả cho thấy dịch ngâm chiết húng quế có khả năng làm tăng tổng hợp và tiết các hormone sinh sản là estradiol và progesterone [4]. Hai hormone này có vai trò thúc đẩy sự phát triển của tử cung và nhau thai nhằm hỗ trợ phôi thai [4].

Tuy nhiên, nghiên cứu này bộc lộ giới hạn rõ ràng: các cá thể chuột bắt đầu thử nghiệm ở giai đoạn diestrus nhưng chu kỳ không đồng bộ tuyệt đối, dẫn đến sự dao động lớn trong việc phát triển tuyến sinh dục [4]. Quan trọng hơn, đây là nghiên cứu đánh giá trên mô hình chuột cái bình thường nhằm xem xét chức năng sinh sản tiền mang thai, chưa phải thử nghiệm đánh giá sự co thắt tử cung hay biến cố sảy thai trên người phụ nữ [4].

Đánh giá mức độ an toàn từ góc nhìn chuyên gia quốc tế

Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) từng đưa ra đánh giá an toàn toàn diện đối với sản phẩm cồn thuốc chiết xuất từ lá húng quế (Ocimum basilicum) [5]. Sản phẩm dạng dung dịch này có hàm lượng chất khô khoảng 1,79%, chứa 0,187% polyphenol tổng số, trong đó methyl eugenol chiếm 0,0006% và estragole chỉ chiếm 0,00005% [5].

Hội đồng chuyên môn kết luận rằng cồn thuốc này rất khó gây ra tác dụng phụ tiêu cực cho động vật sống lâu năm hoặc động vật sinh sản khi trộn vào thức ăn hoàn chỉnh ở mức 65 mg/kg [5]. Liều an toàn cụ thể được phê chuẩn cho nhiều loài, ví dụ như 170 mg/kg cho lợn nái, 166 mg/kg cho bò sữa, 256 mg/kg cho cừu, dê, ngựa [5].

Dữ liệu cho thấy cồn thuốc húng quế không gây lo ngại về an toàn cho môi trường và người tiêu dùng sản phẩm thịt từ vật nuôi đó [5]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng cồn thuốc húng quế ở dạng nguyên chất là chất gây kích ứng da, mắt và đường hô hấp, người tiếp xúc cần hạn chế tối đa nguy cơ phơi nhiễm trực tiếp với methyl eugenol và estragole [5].

Cần nhấn mạnh rằng các thảo dược khác cùng họ hoặc được dùng trong dân gian cũng tiềm ẩn rủi ro cho thai nghén. Đơn cử, chiết xuất từ cây Salvia lachnostachys thuộc nhóm thảo mộc dùng điều trị co thắt khi thử nghiệm trên chuột cống mang thai bằng đường gavage (100 và 1000 mg/kg) trong 18 ngày thai kỳ đã làm giảm trọng lượng nhau thai, giảm cân nặng thai nhi và làm tăng tần suất dị tật bên ngoài, nội tạng và xương [6]. Điều này nhắc nhở rằng mọi thảo dược dù tự nhiên đều cần được sử dụng thận trọng trong thai kỳ [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng húng quế?

Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu thai kỳ nên đặc biệt cẩn thận vì đây là giai đoạn phôi thai làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng. Việc hạn chế đưa vào cơ thể các hoạt chất sinh học đậm đặc là nguyên tắc bảo vệ thai nhi hàng đầu.

Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc đang có dấu hiệu ra máu bất thường cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi đưa các loại thảo dược kích thích vào khẩu phần.

Người có cơ địa dị ứng hô hấp, dễ mẩn ngứa trên da cũng cần cẩn thận vì các chế phẩm chiết xuất từ húng quế đã được xác định có khả năng gây mẫn cảm da và kích ứng đường thở [5]. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm tinh dầu xông uống, trà thảo mộc trôi nổi hoặc thuốc ngâm rượu từ húng quế [1, 2].

Cách dùng húng quế an toàn trong bữa ăn gia đình

Thai phụ hoàn toàn có thể thưởng thức hương vị của húng quế nếu tuân thủ các nguyên tắc ăn uống an toàn:

  • Dùng như rau gia vị: Chỉ nên dùng vài ngọn hoặc vài lá húng quế tươi để tạo mùi thơm cho các món canh, súp hoặc đồ xào.
  • Ăn chín uống sôi: Khi ăn phở hoặc các món nước, mẹ bầu nên chần sơ lá húng quế qua nước dùng đang sôi để diệt khuẩn và ký sinh trùng, đồng thời làm giảm nhẹ nồng độ tinh dầu bay hơi.
  • Không dùng tinh dầu: Tránh xa việc nuốt tinh dầu húng quế hoặc thoa trực tiếp các loại tinh dầu đậm đặc lên vùng bụng và da diện rộng [5].
  • Đa dạng bữa ăn: Luân phiên thay đổi các loại rau thơm và rau xanh khác nhau, không nên ăn một lượng lớn húng quế liên tục trong nhiều ngày.

Húng quế tươi với một lượng nhỏ làm gia vị nêm nếm là lựa chọn thông thường và không đáng lo ngại. Mối nguy hại chỉ phát sinh khi người dùng lạm dụng tinh dầu đậm đặc chứa hàm lượng estragole cao [1, 2]. Mẹ bầu có bệnh lý nền hoặc lo lắng về dinh dưỡng thai kỳ nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản để có chế độ ăn phù hợp nhất.