Phụ nữ mang thai có nên uống trà hương nhu tía?

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các loại trà thảo mộc với mong muốn giảm căng thẳng, giữ ấm cơ thể hoặc hỗ trợ miễn dịch. Trong số đó, hương nhu tía (còn gọi là Tulsi hay Ocimum sanctum) là loại thảo dược quen thuộc, nổi tiếng với nhiều công dụng trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, liệu thức uống này có thực sự an toàn cho mẹ bầu hay không là câu hỏi khiến không ít người băn khoăn.

Câu trả lời ngắn gọn là: phụ nữ mang thai không nên tự ý uống trà hương nhu tía. Hiện tại hoàn toàn thiếu hụt các dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn của dược liệu này trên thai kỳ, trong khi các thử nghiệm y khoa thực tế đều chủ động loại trừ phụ nữ có thai để phòng ngừa rủi ro.

Khoảng trống dữ liệu an toàn trên thai kỳ

Mối lo ngại lớn nhất khi sử dụng thảo mộc trong thai kỳ là nguy cơ gây co bóp tử cung, sảy thai hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Với hương nhu tía, các tài liệu nghiên cứu hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai.

Điển hình trong một thử nghiệm lâm sàng năm 2021 nhằm so sánh hiệu quả điều trị viêm nướu giữa gel hương nhu tía và chlorhexidine, các nhà nghiên cứu đã đưa đối tượng phụ nữ mang thai và cho con bú vào danh mục tiêu chí loại trừ bắt buộc ^[1]. Nghiên cứu này được tiến hành trên 30 bệnh nhân viêm nướu mạn tính tổng quát từ 20 đến 65 tuổi, cho dùng gel mát-xa nướu 2 lần mỗi ngày trong 1 tháng ^[1]. Việc loại trừ hoàn toàn nhóm phụ nữ mang thai và cho con bú cho thấy sự thận trọng cao độ của giới nghiên cứu y khoa đối với sự an toàn của dược liệu này trên thai kỳ ^[1].

Chính vì không có thử nghiệm nào được thực hiện trên người mang thai, mọi suy đoán về tính an toàn của trà hương nhu tía đối với mẹ bầu đều chưa có cơ sở thực chứng xác thực.

Các nghiên cứu độc tính và hạn chế ngoại suy

Để đánh giá độ an toàn chung của một loại thảo dược, các nhà khoa học thường dựa vào các xét nghiệm độc tính cấp và biến dị di truyền. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra độc tính tế bào và độc tính đường uống cấp tính của chiết xuất chuẩn hóa từ Ocimum sanctum có tên OciBest ^[2].

Trong thử nghiệm này, các bài kiểm tra biến dị di truyền tiêu chuẩn bao gồm thử nghiệm đột biến đảo ngược vi khuẩn, thử nghiệm sai hình nhiễm sắc thể và thử nghiệm vi nhân (MN) đã được áp dụng ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất OciBest ở nồng độ từ 7,9 đến 2500,0 microg/mL không làm tăng số lượng khuẩn lạc đột biến hồi quy ở các chủng Salmonella typhimurium (TA98 và TAMix) dù có hay không có hoạt hóa chuyển hóa ngoại sinh (S9) ^[2]. Ngoài ra, ở nồng độ 10,0 đến 100,0 microg/mL, chiết xuất cũng không gây sai hình cấu trúc nhiễm sắc thể hay gia tăng tạo vi nhân trong nuôi cấy tế bào phơi nhiễm 4 giờ và 18 giờ ^[2].

Cũng trong nghiên cứu năm 2013, thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính trên chuột cống Wistar với liều duy nhất 5 g/kg trọng lượng cơ thể đã không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu độc hại nào liên quan đến điều trị trong suốt 14 ngày theo dõi ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của dữ liệu này là nghiên cứu chỉ thực hiện trên tế bào vi khuẩn, tế bào nuôi cấy và chuột cống đực/cái bình thường ^[2]. Nghiên cứu không đánh giá độc tính sinh sản, không khảo sát trên chuột mang thai và không theo dõi tác động lên sự co bóp cơ trơn tử cung hay sự hình thành phôi thai. Do đó, việc không ghi nhận độc tính cấp tính trên động vật không đồng nghĩa với việc dược liệu này an toàn cho thai phụ.

Tác động giảm căng thẳng và trục nội tiết

Một trong những lý do khiến nhiều người muốn uống trà hương nhu tía là nhằm giải tỏa lo âu. Các nghiên cứu tiền lâm sàng đã ghi nhận hoạt tính chống căng thẳng của loài cây này, nhưng các cơ chế ghi nhận được lại tiềm ẩn nguy cơ làm xáo trộn hệ nội tiết phức tạp của thai kỳ.

Năm 2012, một nghiên cứu tiền lâm sàng được thực hiện trên chuột cống trắng đực (trọng lượng 200 +- 50 g) và chuột nhắt trắng đực (25 +- 100 g) để đánh giá tác dụng giảm lo âu bằng thử nghiệm bơi cưỡng bức (FST) và thử nghiệm thanh quay (rotarod test) ^[3]. Động vật bị gây căng thẳng bằng phương pháp hạn chế vận động 3 giờ mỗi ngày trong 6 ngày liên tiếp ^[3]. Kết quả cho thấy Ocimum sanctum giúp đảo ngược tình trạng tăng thời gian bất động và cải thiện khả năng vận động sau căng thẳng có ý nghĩa thống kê (p = 0.001) ^[3]. Tuy nhiên, kết luận nghiên cứu nhấn mạnh rằng dù có tác dụng chống căng thẳng, hiệu lực của hương nhu tía vẫn kém hơn thuốc an thần chuẩn Alprazolam ^[3].

Tiếp đó, một nghiên cứu vào năm 2016 đã làm rõ hơn cơ chế này trên mô hình chuột cống chịu căng thẳng biến đổi mạn tính (CVS) trong 16 ngày ^[4]. Chuột được cho uống Ocimum sanctum ghi nhận mức tăng trọng lượng cơ thể tốt hơn và giảm thời gian bất động trong thử nghiệm bơi cưỡng bức ^[4]. Đi sâu vào cơ chế sinh học phân tử, nghiên cứu chỉ ra rằng Ocimum sanctum và hoạt chất axit ursolic có khả năng ức chế giải phóng cortisol, đồng thời hoạt động như một chất đối kháng thụ thể CRHR1 ^[4]. Bên cạnh đó, các hoạt chất này còn ức chế đặc hiệu hoạt tính của hai enzym quan trọng là 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 1 (11beta-HSD1) và catechol-O-methyltransferase (COMT) ^[4].

Cortisol và trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận đóng vai trò sống còn trong việc duy trì thai kỳ ổn định và điều hòa sự trưởng thành của các cơ quan thai nhi. Việc một hoạt chất thảo mộc gây ức chế thụ thể giải phóng hormon và can thiệp vào các enzym chuyển hóa steroid như 11beta-HSD1 ^[4] có thể tạo ra những biến đổi khó lường đối với phụ nữ mang thai. Hơn nữa, toàn bộ dữ liệu trên chỉ được thực hiện trên động vật đực hoặc thử nghiệm tế bào invitro [4, 5], hoàn toàn chưa có bằng chứng an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai.

Các hoạt tính sinh học khác chỉ mới ghi nhận trên động vật

Hương nhu tía cũng được biết đến với nhiều tác dụng bảo vệ mô và chống oxy hóa trong các mô hình thí nghiệm khác nhau.

Năm 2023, một nghiên cứu tiến hành trên chuột bị tổn thương phổi do hít khói thuốc lá cho thấy việc dùng dịch chiết lá hương nhu tía qua đường uống với liều 80 mg/kg trọng lượng cơ thể đã cải thiện đáng kể các tổn thương mô học ^[5]. Chiết xuất này giúp điều hòa tình trạng tăng peroxy hóa lipid màng, giảm các gốc oxy hóa phản ứng, khôi phục nồng độ glutathione, giảm hoạt độ enzym lactate dehydrogenase (LDH) và ức chế sự tăng tiết quá mức chất nhầy mucin cũng như biểu hiện protein MUC5AC ở mô phổi ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống trắng Albino đã chứng minh dịch chiết cồn của lá hương nhu tía có hoạt tính bảo vệ gan đáng kể trước tổn thương do paracetamol gây ra ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra các thành phần như eugenol, flavonoid và axit ursolic trong lá có khả năng dọn dẹp gốc tự do, chống peroxy hóa màng tế bào ^[6]. Ngoài ra, hàm lượng axit linoleic trong dầu cố định của cây mang lại đặc tính chống viêm ^[6]. Khi kết hợp liều 100 mg/kg chiết xuất hương nhu tía với 50 mg/kg hoạt chất chuẩn silymarin, phản ứng hiệp đồng bảo vệ gan đạt mức ý nghĩa cao (p < 0.01), dù hiệu quả của riêng chiết xuất vẫn thấp hơn khi dùng silymarin đơn độc ^[6].

Ở khía cạnh phòng ngừa đột biến tế bào, nghiên cứu năm 1999 trên chuột túi má hamster bị gây ung thư biểu mô miệng bằng hóa chất 7,12-dimethylbenz(a)anthracene (DMBA) 0,5% cho thấy bôi cao lá tươi hoặc uống dịch chiết nước, chiết xuất cồn của Ocimum sanctum giúp giảm tỷ lệ u nhú, ung thư biểu mô tế bào vảy và kéo dài thời gian sống ^[7]. Phổ huỳnh quang ở bước sóng kích thích 405 nm cho thấy nhóm uống dịch chiết giảm cường độ huỳnh quang ở 630 nm và tăng tỷ số cường độ giữa 520 nm và 630 nm so với nhóm đối chứng DMBA ^[7].

Nghiên cứu giải trình tự hệ phiên mã vào năm 2014 cũng đã phân tích toàn diện bộ gen của Ocimum sanctum, thu được 69.117 bản mã phiên mã với chiều dài trung bình 1646 +- 1210,1 bp ^[8]. Nghiên cứu xác định có 501 bản mã liên quan đến quá trình trao đổi chất thứ cấp, với tỷ lệ cao dành cho con đường sinh tổng hợp terpenoid và phenylpropanoid, đồng thời phát hiện 26 họ gen CYP450 và 40 họ yếu tố phiên mã (TF) ^[8]. Những chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp này chính là nguồn gốc tạo nên hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhưng cũng là yếu tố tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc và phản ứng bất lợi nếu dùng không đúng đối tượng.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng tất cả các phát hiện trên đều chỉ là thử nghiệm trên chuột nhắt, chuột cống, chuột túi má hoặc phân tích gen phân tử [2, 3, 7, 8]. Tuyệt đối không có dữ liệu nào khẳng định những tác động này có lợi hay an toàn cho phụ nữ mang thai.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Nhiều người thường mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc từ cỏ cây tự nhiên thì an toàn và lành tính, mẹ bầu có thể uống tùy ý như nước giải khát. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến và có thể dẫn tới hậu quả đáng tiếc.

Thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học có hoạt tính dược lý mạnh mẽ ^[8]. Khi vào cơ thể, các hợp chất này có thể đi qua nhau thai hoặc tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn tử cung. Nguy cơ kích thích co bóp tử cung sớm dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non là mối nguy hiện hữu đối với các loại thảo mộc chưa được thẩm định an toàn lâm sàng, trong đó có hương nhu tía. Do đó, việc tự ý uống trà hương nhu tía đậm đặc mỗi ngày trong thai kỳ là điều tuyệt đối không nên làm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

• Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn: Đây là đối tượng cần tránh uống trà hương nhu tía do hoàn toàn thiếu dữ liệu an toàn trên người và nguy cơ tiềm ẩn kích thích cơ tử cung.
• Phụ nữ đang cho con bú: Nghiên cứu lâm sàng đã chủ động loại trừ nhóm đối tượng này do chưa xác định được hoạt chất có bài tiết qua sữa mẹ hay không ^[1].
• Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các hoạt chất trong hương nhu tía có thể tác động lên enzym chuyển hóa và trục nội tiết [3, 5], vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ dược liệu này.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu

Đối với phụ nữ đang trong giai đoạn thai kỳ, việc bảo đảm an toàn cho mẹ và bé phải luôn được đặt lên hàng đầu. Thay vì tự ý tìm đến các loại trà thảo dược có hoạt tính dược lý mạnh như hương nhu tía, mẹ bầu nên áp dụng các thói quen lành mạnh đã được khoa học chứng minh:

• Uống đủ lượng nước lọc ấm mỗi ngày để duy trì tuần hoàn và thanh lọc cơ thể.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng đa dạng, cân bằng giữa các nhóm chất đạm, tinh bột, chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất.
• Nếu gặp phải tình trạng căng thẳng, lo âu trong thai kỳ, hãy thử các biện pháp thư giãn tự nhiên như đi dạo nhẹ nhàng, tập hít thở sâu, nghe nhạc hoặc chia sẻ cùng người thân.
• Trường hợp mẹ bầu có thói quen dùng hương nhu tía để xông cảm mạo hoặc chăm sóc ngoài da, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi thực hiện, tuyệt đối không tự ý sắc uống các loại nước lá đậm đặc.

Trà hương nhu tía là một thức uống thảo mộc có nhiều tiềm năng về mặt y học nhưng chỉ phù hợp với những đối tượng đã được nghiên cứu an toàn. Đối với phụ nữ mang thai, do thiếu hoàn toàn các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng và nguy cơ co bóp tử cung, giải pháp tốt nhất là kiêng dùng thức uống này. Mọi quyết định sử dụng thảo dược hay thực phẩm chức năng trong thai kỳ luôn cần có sự tư vấn và đồng thuận từ bác sĩ điều trị.