Cẩn trọng khi dùng thảo dược truyền miệng trong thai kỳ

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm kiếm các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên với mong muốn bồi bổ hoặc điều hòa thể trạng. Đậu tương dại là một trong những loại cây dân gian được một số người truyền tai nhau sử dụng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều mối nguy khôn lường cho cả mẹ và thai nhi.

Câu trả lời ngắn gọn là: phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng đậu tương dại. Hiện tại, loại cây này hoàn toàn chưa có kiểm chứng an toàn khoa học trên thai phụ, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung theo kinh nghiệm dân gian. Việc dùng các loại thảo dược chưa được xác thực có thể dẫn đến dọa sảy thai hoặc sinh non.

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì lành tính và an toàn hơn thuốc Tây y. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm vì thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp, tác động mạnh đến trương lực cơ tử cung. Phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.

Cơ chế tác động và rủi ro kích thích co bóp tử cung

Trong thai kỳ bình thường, cơ tử cung cần duy trì trạng thái thư giãn tối đa để nuôi dưỡng thai nhi phát triển. Sự kích hoạt sớm các cơn co bóp có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi, dẫn tới chuyển dạ sớm hoặc sảy thai [1]. Một số loại thảo dược chứa các hợp chất có thể làm tăng tính nhạy cảm của thụ thể oxytocin hoặc kích hoạt trực tiếp các thụ thể này, từ đó gây ra những đợt co bóp cơ tử cung nguy hiểm [1, 2].

Ở mức độ phân tử, sự kiểm soát co bóp cơ trơn tử cung người có liên quan chặt chẽ đến các kênh ion. Kênh kali TREK-1 đóng vai trò quan trọng trong việc giảm co bóp cơ tử cung khi thành tử cung bị kéo dãn kéo dài suốt thai kỳ [2]. Khi có sự hiện diện của các chất ức chế kênh này, chẳng hạn như L-methionine, hoạt động co bóp do thụ thể oxytocin gây ra sẽ bị phục hồi và thậm chí tăng mạnh [2].

Bên cạnh đó, hormone progesterone tự nhiên trong cơ thể hoạt động như một chất ức chế cơn co bóp tử cung, một phần thông qua việc tăng cường biểu hiện của kênh TREK-1 [3]. Những dược liệu có khả năng làm biến đổi hoạt động nội tiết hoặc kích thích cơ trơn tử cung đều có thể phá vỡ trạng thái cân bằng này [1, 4]. Khi tử cung bị kích thích co thắt quá mức, thai phụ đối diện với nguy cơ rất lớn về sinh non hoặc sảy thai [1, 2].

Nghiên cứu nói gì về thảo dược và các yếu tố kích thích cơn co tử cung

Về cây đậu tương dại, hiện tại y văn chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của loài cây này trên phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, các nghiên cứu thực địa đã chỉ ra bức tranh đáng báo động về việc tùy tiện dùng thảo mộc ở thai phụ [4].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến 3 ở Jimma, Ethiopia, khảo sát 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản [4]. Trong số 125 người này, có 106 phụ nữ (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai kỳ theo nguyện vọng hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện do các bệnh lý thai kỳ khác nhau [4]. Đáng chú ý, trong nhóm 106 phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây dược liệu trong thai kỳ [4]. Cụ thể, 16 trường hợp dùng thảo dược an toàn, 9 trường hợp dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng thảo dược có nguy cơ gây hại và 11 người dùng loại không rõ độ an toàn [4].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận 5 phụ nữ đã sử dụng các loại cây tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, bao gồm: Trigonella foenum-graecum (nguy cơ co bóp tử cung và hạ đường huyết), Ruta chalepensis (nguy cơ co bóp tử cung và điều kinh), Cinnamomum verum (nguy cơ dị tật thai và co bóp tử cung), Artemisia abyssinica (nguy cơ độc tính, co bóp tử cung và điều kinh), Croton macrostachyus (nguy cơ độc tính và co bóp tử cung), Echinops kebericho (nguy cơ độc tế bào) và Hagenia abyssinica (nguy cơ độc tính và co bóp tử cung) [4].

Thói quen sử dụng thảo dược trong cộng đồng thường thiếu sự kiểm soát chuyên môn. Khoảng 76,5% số cây thuốc được mua tại chợ và 68,3% được thu hái thông qua các thành viên trong gia đình [4]. Đa số phụ nữ dùng cây thuốc là do gia đình khuyên dùng (75,2%) [4]. Các bộ phận sử dụng chủ yếu là hạt (57,6%), nguyên liệu khô phổ biến nhất (60,1%), đường là tá dược đi kèm phổ biến nhất (27,8%) và đường uống chiếm ưu thế tuyệt đối (89,7%) [4]. Liều lượng thường đo áng chừng bằng cốc nước (51,7%), với liều 1 cốc nước mỗi lần (47,5%), uống 1 lần mỗi ngày (54,8%) và kéo dài nhiều tháng tùy thích trong suốt thai kỳ (32,9%) [4]. Khoảng 46,0% người dùng báo cáo dùng một đợt và gần một phần ba dùng vào nhiều dịp khác nhau [4].

Bên cạnh nguy cơ từ dược thảo, các tác nhân cơ học và sinh lý cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cơn co bóp tử cung. Một nghiên cứu trên phụ nữ mang thai ghi nhận rằng ở thai kỳ bình thường, các cơn co bóp tử cung kéo dài từ 31 đến 180 giây xuất hiện với tần suất 1,3 đến 1,5 lần mỗi 30 phút ở tháng thứ 6-7, và tăng lên 4,8 lần mỗi 30 phút ở tháng thứ 10 [5]. Các cơn co này rất dễ tăng lên do hoạt động mua sắm, tắm bồn, đi tàu xe, bơi lội hoặc sinh hoạt tình dục, và đặc biệt dễ gia tăng khi làm việc nhà ở những thai phụ bị dọa sinh non [5]. Khi cơn co bóp xuất hiện quá mạnh trong thai kỳ, cổ tử cung có thể bị chín muồi sớm trước ngày dự sinh [5].

Một nghiên cứu khác khảo sát trên 51 phụ nữ ở giai đoạn cuối thai kỳ cho thấy tư thế đứng yên khiến tử cung chèn ép các mạch máu vùng chậu ở 33 trường hợp, làm cản trở lưu lượng máu tĩnh mạch trở về, dẫn đến giảm thể tích tống máu tim, hạ huyết áp hệ thống và tăng nhịp tim bù trừ từ 9 đến 51 nhịp/phút [6]. Cơn co bóp tử cung xuất hiện trùng khớp với pha điều chỉnh tuần hoàn này, với hoạt động tử cung ở tư thế đứng tăng rõ rệt so với tư thế nằm nghiêng trái [6]. Ở cả 9 thai phụ mang song thai (tuổi thai trung bình 28 tuần 5 ngày), hội chứng chèn ép tử cung kèm co bóp tử cung đều xuất hiện rõ khi đứng yên, cho thấy tư thế đứng tĩnh dễ kích thích cơn co và nên hạn chế [6].

Ở khía cạnh can thiệp y khoa, các nhà khoa học đã nỗ lực tìm kiếm giải pháp ức chế các cơn co sớm. Nghiên cứu trên khỉ mang thai cho thấy thuốc barusiban, một chất đối kháng thụ thể oxytocin chọn lọc, khi truyền tĩnh mạch liên tục trong 3 tuần cuối thai kỳ đã ức chế hiệu quả các cơn co do oxytocin gây ra và ngăn ngừa việc sinh sớm, trong khi chất đối chứng fenoterol không ức chế được [1]. Điều này cho thấy vai trò trung tâm của oxytocin trong việc kích phát chuyển dạ [1]. Mặt khác, progesterone cũng được chứng minh có khả năng làm giãn dải cơ tử cung chuột mang thai ngày thứ 19 phụ thuộc vào nồng độ và thông qua việc tăng biểu hiện kênh TREK-1 [3].

Hiểu lầm thường gặp về cây thuốc nam trong thai kỳ

Nhiều thai phụ tin rằng cây cỏ quanh nhà hay các bài thuốc truyền miệng đều vô hại vì “không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc”. Đây là một sai lầm nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng thai nhi. Dược liệu mọc tự nhiên có chứa hàng trăm hoạt chất khác nhau, chưa qua tinh chế hay định lượng tiêu chuẩn [4].

Một số người còn cho rằng hễ thấy khó chịu hay muốn an thai là có thể hái các loại lá dại, đậu dại sắc uống theo kinh nghiệm truyền miệng. Thói quen sử dụng đơn vị đo lường áng chừng như “cốc nước” và kéo dài tùy thích rất nguy hiểm vì không kiểm soát được độc tính tích lũy [4].

Ngoài ra, việc nhầm lẫn giữa kinh nghiệm lưu truyền và bằng chứng khoa học diễn ra khá phổ biến. Một loại cây được dân gian cho là giúp khỏe người hoàn toàn có thể chứa chất kích thích trương lực cơ tử cung hoặc chất độc tế bào mà người dùng không thể nhận biết bằng mắt thường [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng với các yếu tố kích thích co bóp tử cung?

Mọi phụ nữ mang thai đều không được tự ý dùng đậu tương dại hay các loại dược liệu lạ chưa rõ nguồn gốc. Tuy nhiên, có những nhóm thai phụ đối diện với rủi ro đặc biệt nghiêm trọng nếu tử cung bị kích thích co bóp sớm:

  • Phụ nữ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc sinh non: Những người này có ngưỡng kích thích tử cung nhạy cảm hơn, các hoạt động gắng sức hoặc chất kích thích đều có thể làm tái phát cơn co [1, 5].
  • Phụ nữ mang đa thai (song thai, tam thai): Áp lực buồng tử cung vốn đã lớn, tư thế đứng yên kéo dài cũng đủ gây chèn ép mạch máu và kích phát cơn co tử cung nhiều hơn [6].
  • Thai phụ từng phẫu thuật bóc u lạc nội mạc tử cung hoặc phẫu thuật cơ tử cung: Cơn co bóp sớm có thể gây biến chứng vỡ tử cung thảm khốc; chẳng hạn y văn ghi nhận trường hợp song thai sau phẫu thuật bóc u tuyến cơ tử cung lan tỏa bị vỡ tử cung đột ngột ở tuần thứ 30 chỉ sau 10 giờ dùng thuốc giảm co [7]. Việc theo dõi sát sao cơn co và độ dày thành tử cung là bắt buộc đối với nhóm này [7].
  • Phụ nữ làm thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) hoặc mắc lạc nội mạc tử cung: Tần số co bóp tử cung bất thường có thể đẩy phôi ra khỏi buồng tử cung hoặc vòi trứng, làm thất bại quá trình làm tổ [8].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ

Để bảo vệ thai kỳ an toàn, chị em cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe đã được khoa học chứng minh:

  • Tuyệt đối không tự ý thu hái, mua bán qua chợ hoặc sử dụng đậu tương dại và các loại cây thuốc không rõ nguồn gốc, bất kể lời khuyên từ người thân hay kinh nghiệm truyền miệng [4].
  • Khi gặp bất kỳ triệu chứng bất thường nào như đau bụng dưới, ra máu âm đạo, cơ bụng gò cứng từng cơn, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được thăm khám.
  • Duy trì chế độ nghỉ ngơi hợp lý, tránh đứng yên một chỗ quá lâu, đặc biệt là thai phụ mang song thai [6]. Hạn chế các công việc nội trợ nặng nhọc hoặc hoạt động thể lực gắng sức nếu đã có chẩn đoán dọa sinh non [5].
  • Luôn thảo luận với bác sĩ sản khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung, vitamin hay thuốc Đông y nào trong suốt thời gian mang thai.

Kết luận

Cây đậu tương dại hoàn toàn chưa được kiểm chứng khoa học về mức độ an toàn đối với phụ nữ mang thai, đồng thời tiềm ẩn rủi ro kích thích co bóp cơ tử cung nguy hiểm. Một thai kỳ khỏe mạnh đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trước các lời đồn thổi dân gian chưa có căn cứ. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, thăm khám định kỳ và chỉ sử dụng các biện pháp y tế dưới sự chỉ dẫn trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa.