Hạt cườm rụng, hay còn gọi là ý dĩ, bo bo, là nguyên liệu quen thuộc trong nhiều món chè, súp bổ dưỡng và bài thuốc dân gian. Nhiều người truyền tai nhau ăn loại hạt này giúp thanh nhiệt, lợi tiểu và bồi bổ sức khỏe lúc mệt mỏi. Tuy nhiên, phụ nữ mang thai có nên dùng hạt cườm rụng không lại là băn khoăn lớn của không ít mẹ bầu.

Câu trả lời ngắn gọn theo bằng chứng khoa học là phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng hạt cườm rụng. Mặc dù là thực phẩm phổ biến, các nghiên cứu tiền lâm sàng chỉ ra chiết xuất nước từ loại hạt này tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung và ảnh hưởng bất lợi tới thai nhi. Việc tìm hiểu rõ cơ chế và các cảnh báo khoa học sẽ giúp thai phụ phòng tránh rủi ro không đáng có.

Nguy cơ co thắt tử cung từ hạt cườm rụng

Hoạt động tử cung trong thai kỳ đòi hỏi sự ổn định tuyệt đối để thai nhi làm tổ và phát triển trọn vẹn. Mọi yếu tố kích thích cơ tử cung co bóp bất thường đều làm gia tăng nguy cơ động thai hoặc sảy thai.

Nghiên cứu trên mô hình động vật mang thai ghi nhận chiết xuất nước của hạt cườm rụng làm gia tăng rõ rệt các cơn co thắt tử cung tự phát [1], [2]. Khi tử cung bị kích thích co bóp ngoài chu kỳ sinh lý tự nhiên, nguy cơ phôi thai bị đào thải hoặc ảnh hưởng đến sự bám dính của túi thai là rất lớn [1], [2].

Đáng chú ý, cơ chế kích thích này liên quan trực tiếp đến việc tăng sinh các tín hiệu gây viêm và co cơ trơn. Chiết xuất hạt cườm rụng dạng nước kích hoạt các chuỗi phản ứng nội bào, khiến trương lực tử cung tăng lên đáng kể [2].

Cơ chế tác động: Tăng biểu hiện COX-2 và protein nội bào

Để lý giải tại sao hạt cườm rụng gây co cơ tử cung, các nhà khoa học đã phân tích sâu các protein màng và tế bào chất của cơ trơn tử cung. Kết quả thực nghiệm cho thấy dịch chiết nước của hạt này kích thích cơ chế co bóp thông qua nhiều mắt xích sinh hóa quan trọng [2].

Thứ nhất, chiết xuất nước kích thích sự gia tăng biểu hiện của enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) trong mô tử cung [2]. COX-2 là enzyme chủ chốt tham gia tổng hợp prostaglandin – nhóm chất có vai trò thúc đẩy co thắt tử cung khi chuyển dạ [2]. Sự gia tăng bất thường của COX-2 trong giai đoạn sớm thai kỳ có thể làm tử cung co thắt sớm [2].

Thứ hai, nghiên cứu ghi nhận hoạt động phosphoryl hóa protein kinase liên kết tín hiệu ngoại bào ERK 1/2 tăng mạnh khi tiếp xúc với chiết xuất cườm rụng [2]. Đồng thời, xảy ra hiện tượng chuyển vị protein kinase C-alpha (PKC-alpha) từ phần dịch bào sang màng tế bào của tử cung [2]. Sự phối hợp giữa việc kích hoạt PKC-alpha, ERK1/2 và COX-2 chính là con đường khiến cơ trơn tử cung co thắt mạnh mẽ [2].

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật mang thai

Tác động gây độc phôi và sảy thai của hạt cườm rụng (tên khoa học Coix lachryma-jobi L. var. ma-yuen Stapf) được kiểm chứng qua nhiều thí nghiệm cụ thể trên chuột mang thai [1], [2].

Trong nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 trên chuột cống mang thai, chuột mẹ được cho uống chiết xuất hạt cườm rụng vào ngày thứ 6 của thai kỳ, sau đó được kiểm tra thai nhi vào ngày thứ 20 [2]. Kết quả cho thấy, chuột dùng chiết xuất dạng nước ở liều 1 g/kg thể trọng bị tăng tỷ lệ tiêu thai (fetal resorptions) và tăng tỷ lệ tử vong sau khi làm tổ một cách rõ rệt [2]. Ngược lại, chiết xuất bằng dung môi methanol không gây ra hiện tượng này [2].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2023 cũng tái khẳng định kết quả trên, cho biết chuột uống chiết xuất nước hạt cườm rụng liều 1 g/kg thể trọng xuất hiện hiện tượng tăng tiêu thai và tăng tỷ lệ tử vong sau làm tổ [1]. Tần suất các cơn co thắt tử cung tự phát trên chuột mẹ mang thai tăng lên đáng kể [1].

Điểm đáng lưu ý trong cả hai nghiên cứu là các nhà khoa học không ghi nhận dị tật bẩm sinh ở phôi thai, cũng như không thấy khác biệt về trọng lượng thai và tử cung so với nhóm đối chứng [1], [2]. Dù không gây quái thai, độc tính đối với phôi và nguy cơ sảy thai do tăng co thắt tử cung vẫn là mối đe dọa nghiêm trọng [1], [2].

Sự khác biệt giữa các bộ phận và dạng chiết xuất

Không phải mọi bộ phận và dạng bào chế của cườm rụng đều tác động giống nhau lên tử cung. Thực tế nghiên cứu cho thấy sự đối lập giữa chiết xuất nhân hạt bằng nước và chiết xuất vỏ hạt bằng cồn [2], [3].

Nghiên cứu năm 2021 phân tích chiết xuất ethanol từ vỏ lụa (testa) và vỏ ngoài (hull) của hạt cườm rụng [3]. Kết quả cho thấy phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết cồn của vỏ hạt lại có tác dụng ức chế co bóp tử cung do prostaglandin F2 alpha, oxytocin, carbachol và dung dịch KCl nồng độ cao gây ra trên mô hình cơ trơn tử cung cô lập [3]. Hoạt chất trong dịch chiết cồn của vỏ hạt cườm rụng ngăn chặn dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào cơ trơn tử cung [3].

Tuy nhiên, người dân khi nấu ăn hoặc dùng thuốc sắc thường dùng toàn bộ nhân hạt cườm rụng và đun nấu trong nước. Khi đó, dạng chiết xuất nước từ nhân hạt lại chính là dạng đã được chứng minh kích hoạt COX-2 và gây tăng co thắt tử cung [1], [2]. Vì vậy, việc dùng hạt cườm rụng nguyên hạt qua đường ăn uống thông thường vẫn tiềm ẩn nguy cơ cao đối với thai phụ.

Lợi ích khác và giới hạn bằng chứng khoa học

Cườm rụng vốn được y học cổ truyền đánh giá cao và được ứng dụng điều trị khối u ác tính ở hệ sinh dục nữ [1]. Dầu hạt cườm rụng ở liều 17,4 g/kg/ngày qua đường uống không gây độc tính cấp, không làm thay đổi trọng lượng cơ quan hay chỉ số sinh hóa máu ở chuột [1]. Dầu và polysaccharide trong hạt cũng không gây độc tính di truyền qua các thử nghiệm đột biến [1].

Khi dùng ngoài da dạng bột để trị mụn cóc phẳng, hạt cườm rụng chỉ gây khô da, bong vảy nhẹ và tự hết sau khi ngừng dùng [1]. Về mặt an toàn thực phẩm nói chung, khảo sát 123 mẫu cườm rụng tại Quý Châu (Trung Quốc) cho thấy dù phát hiện 13 loại thuốc trừ sâu và một số kim loại nặng, mức phơi nhiễm qua chế độ ăn vẫn nằm trong giới hạn an toàn cho người tiêu dùng [4].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu các nghiên cứu quan sát lâm sàng bài bản trên phụ nữ mang thai [1]. Hầu hết dữ liệu cảnh báo sảy thai và co thắt tử cung mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm [1], [2]. Song, do tính chất nhạy cảm của thai kỳ, bằng chứng tiền lâm sàng rõ rệt về nguy cơ độc phôi là cơ sở vững chắc để giới y khoa khuyến cáo cẩn trọng.

Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu

Nhiều người cho rằng hạt cườm rụng lành tính như gạo, nếp hay đậu xanh nên bà bầu ăn bao nhiêu cũng an toàn. Đây là quan niệm chưa đúng, bởi cườm rụng vừa là thực phẩm vừa là dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh mẽ lên cơ trơn tử cung [1], [2].

Một hiểu lầm khác là nấu chín kỹ hoặc ninh nhừ hạt cườm rụng sẽ triệt tiêu tác động gây co bóp tử cung. Thực tế, các nghiên cứu thực nghiệm đều sử dụng chiết xuất nước – tức dạng hoạt chất hòa tan trong nước tương tự như nước canh hay nước cháo ninh hạt cườm rụng [1], [2]. Do đó, nhiệt độ nấu nướng thông thường không thể đảm bảo loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tăng co thắt tử cung do COX-2 [2].

Cũng có người nhầm lẫn việc cườm rụng giảm đau bụng kinh thì sẽ giúp an thai. Tác dụng giãn cơ tử cung giảm đau chỉ được ghi nhận ở dịch chiết cồn của vỏ hạt thông qua ức chế dòng canxi [3], hoàn toàn khác với tác dụng của nhân hạt sắc nước dùng trong đời sống hằng ngày [1], [2].

Ai nên thận trọng tuyệt đối với hạt cườm rụng?

Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu là phụ nữ đang mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ. Đây là giai đoạn phôi thai mới làm tổ, rất nhạy cảm với các cơn co thắt cơ tử cung tự phát [1], [2].

Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp hoặc tử cung nhạy cảm tuyệt đối không nên dùng cườm rụng. Kích thích tăng biểu hiện COX-2 từ dịch chiết nước có thể kích hoạt các cơn co thắt sớm [2].

Phụ nữ đang trong quá trình chuẩn bị thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) hoặc đang chờ đón phôi làm tổ cũng cần tránh tiêu thụ loại hạt này. Tỷ lệ tiêu thai và tử vong phôi sau cấy ghép tăng cao trong nghiên cứu động vật là tín hiệu cảnh báo quan trọng [1], [2]. Ngoài ra, người chuẩn bị sinh hoặc có dấu hiệu dọa sinh non cũng không nên tự ý dùng các bài thuốc chứa ý dĩ.

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong chế độ ăn uống hằng ngày, nếu phát hiện món chè, súp, canh hầm hoặc ngũ cốc có chứa hạt cườm rụng (ý dĩ, bo bo), thai phụ nên chủ động loại bỏ hoặc không sử dụng. Thay vào đó, mẹ bầu có thể chọn các loại hạt an toàn hơn cho thai kỳ như hạt sen, đậu đen, đậu đỏ hoặc yến mạch để bổ sung dinh dưỡng.

Nếu lỡ ăn phải một lượng nhỏ cườm rụng trong bữa ăn gia đình, mẹ bầu không nên quá hoảng loạn. Liều gây tiêu thai trên thực nghiệm động vật là 1 g dịch chiết/kg thể trọng [1], [2], cao hơn nhiều so với việc vô tình ăn một vài hạt. Lúc này, thai phụ chỉ cần ngưng sử dụng và theo dõi các dấu hiệu cơ thể.

Khi phát hiện triệu chứng đau bụng dưới từng cơn, căng tức bụng hoặc ra máu âm đạo, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để thăm khám kịp thời. Mọi loại thảo dược hoặc bài thuốc đông y muốn sử dụng trong thai kỳ đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.

Hạt cườm rụng là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và an toàn với người bình thường [1], [4], nhưng lại tiềm ẩn rủi ro kích thích tử cung và độc tính phôi thai trong thai kỳ [1], [2]. Mẹ bầu cần giữ thái độ cẩn trọng, không tự ý dùng cườm rụng để bảo vệ sự phát triển an toàn của thai nhi.