Nhiều thai phụ thường tìm đến các loại thảo mộc giải nhiệt khi cơ thể bứt rứt, nóng trong. Hoa hòe vốn là thức uống quen thuộc giúp thanh nhiệt và bền thành mạch, nhưng việc sử dụng vị thuốc này trong thai kỳ lại là điều hoàn toàn khác.
Hiện tại, phụ nữ mang thai không nên tùy tiện dùng hoa hòe để thanh nhiệt. Dù là dược liệu tự nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất từ cây hòe tiềm ẩn tác động bất lợi đến sự làm tổ của phôi thai, đồng thời dữ liệu an toàn trực tiếp trên người mẹ mang thai vẫn chưa đầy đủ.
Cây hòe và thói quen giải nhiệt trong dân gian
Cây hòe có tên khoa học là Sophora japonica (hoặc Styphnolobium japonicum), thuộc họ Đậu (Fabaceae) [1]. Loài cây thân gỗ này phân bố phổ biến ở nhiều nước châu Á như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc [1]. Nụ hoa chưa nở và quả hòe từ lâu đã xuất hiện trong các y thư cổ phương cũng như ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc, Dược điển Châu Âu [1].
Tại châu Á, nụ hoa và quả hòe thường được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng trĩ, đại tiện ra máu, tiểu ra máu, ho ra máu, chảy máu cam, xuất huyết tử cung hoặc ruột, xơ cứng động mạch, đau đầu, tăng huyết áp [1]. Trong đời sống thường nhật, nụ hòe khô thường được người dân hãm lấy nước uống hằng ngày với niềm tin giúp mát gan, thanh nhiệt cơ thể. Nhiều người cho rằng nước lá, nước hoa thảo dược tự nhiên đều lành tính, dùng được cho mọi lứa tuổi, kể cả bà bầu.
Tuy nhiên, giới chuyên môn chỉ ra rằng thành phần hóa thực vật trong nụ và quả hòe vô cùng phức tạp. Khoảng 153 hợp chất hóa học đã được phân lập từ các bộ phận lá, cành, hoa, nụ, vỏ quả hoặc quả hòe, bao gồm flavonoid, isoflavonoid, triterpen, alkaloid, polysaccharid và acid amin [1]. Các hoạt chất flavonoid và isoflavonoid này thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống như chống viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa [1]. Chính những hoạt tính dược lý mạnh mẽ này lại đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ khi dùng cho phụ nữ có thai.
Hoạt chất isoflavone và tác động đến tử cung trong nghiên cứu
Một trong những mối lo ngại lớn nhất về dược liệu hòe trong thai kỳ bắt nguồn từ nhóm hợp chất isoflavone. Trong số này, sophoricoside là một glycoside isoflavone được phân lập từ quả của cây Sophora japonica [2]. Nghiên cứu năm 2014 đã tìm hiểu tác động của chất này lên chức năng sinh sản, cụ thể là quá trình làm tổ của phôi thai trên mô hình chuột cái mang thai [2].
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 cho thấy số lượng phôi thai làm tổ giảm dần theo liều lượng tăng dần của sophoricoside [2]. Đáng chú ý, ở mức liều dùng 600 mg/kg mỗi ngày, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những biến đổi lớn về mặt hình thái tử cung của chuột mẹ [2]. Cùng với đó, có sự tăng thụ thể progesterone (PR) nhưng lại làm giảm đáng kể thụ thể estrogen alpha (ERalpha), E-cadherin, matrix metalloproteinase-2 (MMP-2) và integrin beta3 tại tử cung [2].
Các thay đổi sinh hóa và cấu trúc vi mô này chứng minh sophoricoside làm giảm tỷ lệ phôi làm tổ phụ thuộc theo liều lượng [2]. Hoạt chất này khiến phôi khó bám dính thành công vào niêm mạc thông qua việc biến đổi hình thái tử cung và làm suy giảm khả năng tiếp nhận phôi của nội mạc tử cung chuột ở "cửa sổ làm tổ" [2]. Mặc dù thí nghiệm tập trung vào hợp chất phân lập từ quả trên động vật, đây là tín hiệu cảnh báo quan trọng về khả năng gây rối loạn môi trường tử cung của các hợp chất nhóm isoflavone tự nhiên có trong loài cây này.
Bên cạnh đó, việc thảo dược can thiệp vào trương lực tử cung là rủi ro có thật trong thai kỳ. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2021 tại Bệnh viện Giảng dạy Đại học Jimma (Ethiopia) trên 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản ghi nhận: trong số 106 phụ nữ nhập viện do chấm dứt thai kỳ theo chỉ định hoặc sảy thai, có 17,9% (19 phụ nữ) từng dùng thảo dược trong thời gian mang thai [3]. Đáng chú ý, có 5 thai phụ sử dụng các loại cây chứa nguy cơ tiềm ẩn gây co bóp tử cung, gây sảy thai hoặc dị tật phôi thai [3]. Điều này cho thấy việc uống thảo mộc không kiểm soát trong thai kỳ mang lại rủi ro rất khó lường cho tử cung và thai nhi.
Nghiên cứu đánh giá độ an toàn của hoa hòe
Để có cái nhìn toàn diện hơn, Ủy ban Dược điển Hoa Kỳ (USP) vào năm 2022 đã tiến hành một đánh giá an toàn toàn diện đối với nụ hoa và hoa hòe khô (Styphnolobium japonicum) [4]. Báo cáo ghi nhận hoa và nụ hoa hòe hiện được lưu hành tại Mỹ dưới dạng thực phẩm bổ sung nhờ đặc tính chống oxy hóa và là nguồn cung cấp dồi dào các flavonoid như rutin và quercetin [4].
Đánh giá của Dược điển Hoa Kỳ chỉ ra rằng không có biến cố bất lợi nghiêm trọng hay độc tính nào được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng hoặc nghiên cứu động vật khi nụ và hoa hòe được dùng đúng cách như thực phẩm bổ sung [4]. Hoa và nụ hoa hòe cũng đã được chấp thuận vào quy trình xây dựng chuyên luận của Dược điển Hoa Kỳ [4]. Dù vậy, cơ quan này nhấn mạnh một điểm cốt tử: phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng, bởi vì hiện tại hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc sử dụng hoa hòe trên nhóm đối tượng đặc biệt này [4].
Ngoài ra, các bộ phận của cây hòe còn tác động sâu sắc lên hệ thống tuần hoàn máu và tế bào. Thử nghiệm năm 2010 trên thỏ cho thấy dịch sắc nụ hoa hòe tiêm tĩnh mạch làm giảm sức co bóp cơ tim và giảm nhịp tim [5]. Chiết xuất hoa hòe dùng đường uống liên tục 5 ngày trên chuột nhắt và chuột cống làm giảm tính thấm mao mạch, rút ngắn thời gian chảy máu, thời gian đông máu và thời gian prothrombin [5]. Những biến đổi phức tạp trên hệ vận mạch và đông cầm máu này có thể không phù hợp với những biến đổi huyết học nhạy cảm của người mẹ khi đang mang thai.
Hơn thế nữa, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 kiểm tra tế bào mầm chuột trong ống nghiệm còn phát hiện chiết xuất Sophora japonica gây stress oxy hóa, dẫn tới ngưng chu kỳ tế bào và hình thành vi nhân ở tế bào [6]. Những dữ liệu độc học tế bào này củng cố thêm khuyến nghị rằng các chiết xuất từ cây hòe chưa thể xem là an toàn tuyệt đối cho quá trình phát triển tế bào non trẻ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược giải nhiệt
Hiểu lầm phổ biến nhất của các thai phụ là đồng nhất "thảo mộc tự nhiên" với "vô hại". Nhiều người cho rằng nước hoa hòe, nước rễ cây hay lá mát đều chỉ là đồ uống thông thường, uống càng nhiều càng giải độc cho thai nhi. Thực tế, thảo mộc chính là nguồn cung cấp các dược chất có hoạt tính sinh học mạnh, không khác gì tiền chất của thuốc [1].
Nghiên cứu khảo sát năm 2021 tại Ethiopia cho thấy 76,5% thảo dược được mua ở chợ và 68,3% do các thành viên trong gia đình thu hái [3]. Đặc biệt, có tới 75,2% phụ nữ sử dụng thảo dược là do người thân trong gia đình mách bảo, truyền miệng [3]. Tỷ lệ dùng theo thói quen gia đình rất lớn, trong khi việc định lượng lại hết sức tùy tiện: 51,7% dùng đơn vị ước lượng bằng cốc nước, 47,5% uống mỗi lần một cốc đầy và 32,9% duy trì uống liên tục nhiều tháng trong suốt thai kỳ [3].
Thói quen dùng theo lời mách nước và uống kéo dài này đặc biệt nguy hiểm với thai phụ. Nồng độ hoạt chất trong dược liệu khô phụ thuộc rất nhiều vào thổ nhưỡng, cách sơ chế và liều lượng đun sắc. Uống đậm đặc hoặc uống thay nước lọc có thể vô tình nạp một lượng lớn isoflavone và flavonoid vào cơ thể, gây biến đổi nội mạc tử cung hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của thai [1, 3].
Ai nên đặc biệt thận trọng với hoa hòe?
Từ các bằng chứng khoa học hiện có, nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng và không tự ý sử dụng hoa hòe là phụ nữ có kế hoạch mang thai và phụ nữ đang trong 3 tháng đầu thai kỳ. Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột đã chứng minh hoạt chất sophoricoside trong quả hòe làm biến đổi hình thái tử cung, giảm thụ thể nội tiết và làm hỏng quá trình làm tổ của phôi thai [2]. Việc sử dụng vị thuốc này trong giai đoạn phôi đang tìm cách bám rễ vào thành tử cung có thể mang lại nguy cơ lớn [2].
Phụ nữ mang thai ở các tam cá nguyệt tiếp theo cũng không được tự ý dùng. Báo cáo đánh giá của Dược điển Hoa Kỳ (USP) khẳng định rõ ràng chưa có dữ liệu lâm sàng về việc sử dụng nụ và hoa hòe trên người mang thai và người cho con bú, do đó bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi có ý định sử dụng [4].
Ngoài ra, những người đang gặp các vấn đề về tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc đang điều trị các bệnh lý liên quan đến đông cầm máu cũng phải cẩn trọng. Dược liệu hòe đã được chứng minh làm giảm sức co bóp cơ tim, giảm nhịp tim trên thỏ và làm thay đổi thời gian đông máu, thời gian prothrombin trên chuột [5]. Nếu thai phụ có bệnh lý nền kèm theo, việc uống hoa hòe có thể tương tác bất lợi với các phác đồ điều trị của bác sĩ sản khoa.
Gợi ý giải nhiệt an toàn cho thai kỳ
Cảm giác nóng trong, bứt rứt khi mang thai phần lớn xuất phát từ sự thay đổi nồng độ nội tiết tố và quá trình tăng cường chuyển hóa năng lượng để nuôi dưỡng thai nhi. Thai phụ không nhất thiết phải tìm kiếm các loại trà dược liệu đậm đặc để làm mát cơ thể.
Thay vào đó, giải pháp an toàn hàng đầu là duy trì uống đủ lượng nước lọc mỗi ngày. Thai phụ nên bổ sung nước đều đặn, kết hợp cùng các món canh rau xanh theo mùa, các loại trái cây tươi ít ngọt và giàu vitamin. Việc ăn nhiều rau củ quả tươi không chỉ cung cấp nước mà còn bổ sung chất xơ tự nhiên, giúp nhuận tràng, làm giảm cảm giác bốc hỏa và cải thiện tình trạng táo bón thai kỳ mà không gây tác dụng phụ lên tử cung.
Nếu thai phụ muốn sử dụng bất kỳ loại trà hoa hay nước thảo mộc khô nào, tuyệt đối không tự ý mua dùng theo kinh nghiệm dân gian hoặc lời truyền miệng [3]. Cần mang thông tin của loại thảo mộc đó đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng trong các lần khám thai định kỳ để được đánh giá tính an toàn dựa trên thể trạng cụ thể.
Lời khuyên cân bằng cho mẹ bầu
Việc chăm sóc sức khỏe thai kỳ đòi hỏi sự thận trọng tối đa đối với mọi thứ đưa vào cơ thể. Mặc dù hoa hòe là vị thuốc quý trong y học cổ truyền với nhiều công dụng cầm máu và chống oxy hóa đã được ghi nhận [3, 4, 7], nhưng rủi ro tiềm ẩn của các hợp chất isoflavone lên nội mạc tử cung chuột và sự thiếu hụt dữ liệu an toàn trên người mẹ mang thai là rào cản rất lớn [1, 3]. Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng hoa hòe để giải nhiệt, mà hãy lựa chọn lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn lắng nghe tư vấn từ bác sĩ sản khoa để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe của cả mẹ và bé.
