Nhiều người Việt có thói quen hãm hoa hòe uống thay trà mỗi ngày để thanh nhiệt, làm bền thành mạch và hạ huyết áp. Thói quen sử dụng kéo dài này khiến không ít người băn khoăn liệu uống nước hoa hòe hằng ngày thực sự mang lại lợi ích cho mạch máu hay tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan và thận.

Dữ liệu khoa học cho thấy hoa hòe mang lại nhiều tác động hỗ trợ mạch máu, giảm axit uric và hỗ trợ bảo vệ mô thận trong các mô hình thí nghiệm [1], [2], [3], [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng về an toàn chủ yếu đến từ thử nghiệm ngắn hạn hoặc nghiên cứu tiền lâm sàng; người dùng không nên lạm dụng liều cao kéo dài mà cần duy trì lượng vừa phải [1], [5].

Cơ chế tác động của hoa hòe đối với cơ thể

Hoa hòe (Sophora japonica) chứa hàm lượng phong phú các hoạt chất sinh học tự nhiên, đặc biệt là nhóm polyphenol và flavonoid [3]. Phân tích thành phần chiết xuất nước hoa hòe ghi nhận 214 hợp chất, trong đó có 23 thành phần nguyên bản đi vào máu của động vật thí nghiệm, chủ yếu là 15 flavonoid và polyphenol mang hoạt tính sinh học [3].

Ở khía cạnh mạch máu và tuần hoàn, hoa hòe từ lâu đã được sử dụng hỗ trợ các chứng chảy máu như ho ra máu hoặc trĩ xuất huyết [1]. Các hoạt chất flavonoid trong hòe giúp giảm thiểu tổn thương oxy hóa và điều hòa các phản ứng viêm trong hệ mạch [3].

Đối với hệ tiết niệu, chiết xuất nước nụ hoa hòe ức chế hoạt tính của enzyme xanthine oxidase (XOD) tại máu và gan, từ đó giảm sản sinh axit uric [3]. Nhờ cơ chế ngăn chặn tăng axit uric và giảm stress chuyển hóa, thảo dược này hỗ trợ hạn chế lắng đọng tinh thể urat tại ống thận [3], [4].

Nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn của hoa hòe

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2013 đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của bài thuốc chứa hoa hòe (Sophora japonica) trên bệnh nhân mắc trĩ triệu chứng [1]. Bệnh nhân được chia thành nhóm sử dụng bài thuốc hoa hòe và nhóm dùng giả dược [1].

Kết quả sau 7 ngày điều trị ghi nhận tỷ lệ cải thiện các triệu chứng chính đạt 87,0% ở nhóm dùng hoa hòe so với 81,8% ở nhóm giả dược [1]. Sau 14 ngày, 78,2% bệnh nhân nhóm hoa hòe hết hoàn toàn triệu chứng, trong khi nhóm giả dược còn 40,9% bệnh nhân có triệu chứng tồn dư [1]. Tuy nhiên, sự khác biệt giữa hai nhóm không đạt ý nghĩa thống kê [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận triệu chứng cải thiện rõ rệt khi thói quen đại tiện của người bệnh thay đổi kết hợp ngâm hậu môn, bất kể có dùng bài thuốc hoa hòe hay không [1]. Điểm cốt lõi là thử nghiệm kết luận bài thuốc hoa hòe an toàn trên lâm sàng trong thời gian theo dõi, dù cần thêm các nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn và liều lượng khác nhau [1].

Bằng chứng bảo vệ thận trên mô hình động vật

Trái ngược với lo ngại hoa hòe gây hại thận, các nghiên cứu thực nghiệm lại chỉ ra tác dụng bảo vệ cấu trúc vi thể của thận [2], [3], [4]. Nghiên cứu năm 2017 trên chuột mắc tiểu đường do streptozotocin cho thấy flavonoid toàn phần từ hoa hòe giúp cải thiện tổn thương mô học thận [2].

Ở chuột bệnh không điều trị, tế bào nội mô cầu thận tăng sinh nhẹ, khoang bao Bowman giãn rộng, tế bào biểu mô ống thận xuất hiện hiện tượng không bào hóa [2]. Khi can thiệp bằng flavonoid hoa hòe ở các mức liều khác nhau, sự tăng sinh tế bào cầu thận bị ức chế một phần, khoang bao dần thu hẹp về trạng thái bình thường, hiện tượng phù nề và thoái hóa không bào của tế bào biểu mô ống thận giảm đi rõ rệt [2].

Năm 2022, nghiên cứu về chiết xuất nước nụ hoa hòe trên chuột tăng axit uric máu xác nhận các liều 200, 400 và 600 mg/kg làm giảm đáng kể nồng độ axit uric huyết thanh [3]. Chiết xuất này ức chế enzyme XOD tại máu và gan, đồng thời thể hiện tác dụng bảo vệ tổn thương thận do nồng độ axit uric cao gây ra [3].

Một nghiên cứu khác năm 2021 làm rõ hoạt chất isorhamnetin chiết xuất từ hoa hòe trên chuột bị gây tăng axit uric trong 7 ngày bằng potassium oxonate và hypoxanthine [4]. Các mức liều 50, 100 và 150 mg/kg của isorhamnetin giúp hạ nồng độ axit uric, giảm men XOD ở huyết thanh và gan [4]. Hoạt chất này cũng làm giảm đáng kể creatinine huyết thanh và urê máu (BUN), đồng thời giảm tổn thương nhân tế bào và giảm giãn ống thận trên tiêu bản mô bệnh học [4].

Cảnh báo độc tính tiềm ẩn trong phòng thí nghiệm

Mặc dù hoa hòe thể hiện nhiều lợi ích, các thử nghiệm tiền lâm sàng chuyên sâu cảnh báo việc sử dụng chiết xuất nồng độ cao không hoàn toàn vô hại [5]. Nghiên cứu in vitro năm 2018 trên tế bào mầm chuột (GC-1 spg và GC-2 spd) cho thấy chiết xuất hoa hòe có thể gây độc tính sinh sản ở mức độ tế bào [5].

Thực nghiệm chỉ ra chiết xuất hoa hòe kích hoạt stress oxy hóa và stress nitrosative, làm suy yếu cơ chế dọn dẹp gốc tự do nội bào [5]. Quá trình này kích thích biến cố độc tính di truyền thông qua hiện tượng ngừng chu kỳ tế bào và hình thành vi nhân trong tế bào mầm [5].

Các nhà khoa học nhấn mạnh sự cân bằng giữa các gốc oxy hóa/nitơ phản ứng và hệ thống chống oxy hóa là then chốt để duy trì chức năng tinh hoàn bình thường [5]. Dù đây chỉ là thử nghiệm trên dòng tế bào biệt lập trong ống nghiệm và chưa thể suy diễn trực tiếp sang người uống nước hãm hòe tự nhiên, kết quả này đặt ra yêu cầu phải thận trọng với việc lạm dụng chiết xuất đậm đặc kéo dài [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa hòe

Nhiều người tin rằng hoa hòe là thảo dược lành tính nên có thể uống thay nước lọc cả ngày với lượng không hạn chế. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều tạo áp lực chuyển hóa lên cơ thể nếu dung nạp quá mức [5].

Một hiểu lầm khác là uống nước hòe có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị bệnh mạch máu, bệnh trĩ hoặc hạ axit uric. Bằng chứng lâm sàng cho thấy thói quen sinh hoạt đóng vai trò cực kỳ quan trọng và thảo dược chỉ mang tính hỗ trợ chứ không thay thế phác đồ y khoa [1].

Ngoài ra, một số người nhầm lẫn độc tính giữa các loài cùng chi. Chẳng hạn loài khổ sâm (Sophora flavescens) có chứa oxymatrine gây độc với liều gây chết LD50 tiêm bắp ở chuột là 256,74 mg/kg và tiêm tĩnh mạch là 144,2 mg/kg [6]. Hoa hòe dùng làm trà thuộc loài Sophora japonica, có hồ sơ an toàn khác nhưng vẫn cần kiểm soát liều lượng [1], [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa hòe?

Hiện nay, các nghiên cứu độc tính sinh sản trên tế bào mầm chuột khuyến cáo cần theo dõi thêm tác động của hoa hòe đối với sức khỏe sinh sản nam giới [5]. Nam giới đang điều trị vô sinh, hiếm muộn hoặc gặp vấn đề về chất lượng tinh trùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên [5].

Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị mạn tính cần cẩn trọng. Dù hoa hòe giúp bảo vệ mô thận trong mô hình chuột tiểu đường và tăng axit uric, chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn khẳng định độ an toàn tuyệt đối khi dùng hằng ngày trên người suy giảm chức năng thận [2], [3], [4].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng nước hoa hòe đậm đặc mỗi ngày do thiếu dữ liệu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Đối với bất kỳ đối tượng nào có thể trạng đặc biệt, việc hỏi ý kiến nhân viên y tế là nguyên tắc bắt buộc.

Hướng dẫn áp dụng thực tế đúng cách

Để tận dụng lợi ích mạch máu mà không tạo gánh nặng cho gan và thận, người dùng chỉ nên sử dụng hoa hòe với lượng vừa phải dạng pha trà loãng, không sắc uống quá đặc. Quá trình chiết xuất tối ưu trong nghiên cứu thực hiện hãm với nước trong khoảng 30 phút để thu nhận các hoạt chất polyphenol và flavonoid có lợi [3].

Không nên uống nước hoa hòe liên tục từ tháng này qua tháng khác. Nên chia thành từng đợt ngắn, xen kẽ các khoảng nghỉ để cơ quan chuyển hóa đào thải tự nhiên, đồng thời duy trì việc uống đủ nước lọc hằng ngày.

Nước hoa hòe không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cân bằng và lối sống lành mạnh. Người bệnh trĩ, huyết áp hay tăng axit uric vẫn cần tuân thủ chế độ ăn nhiều chất xơ, vận động hợp lý và dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ điều trị [1].

Tóm lại, hoa hòe là dược liệu tự nhiên giàu flavonoid có tác dụng hỗ trợ sức khỏe mạch máu và giúp bảo vệ cấu trúc tế bào thận trước tác nhân gây hại [2], [3]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe lâu dài, người dân chỉ nên dùng với lượng chừng mực, không uống thay nước lọc hoàn toàn và cần tham vấn bác sĩ khi có bệnh lý nền.