Nhiều phụ nữ khi mang thai thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên hoặc các bài thuốc truyền thống với hy vọng bồi bổ sức khỏe cho mẹ và hỗ trợ thai nhi phát triển tốt hơn. Trong số các thảo mộc được truyền miệng, "nho núi" đôi khi được nhắc đến như một thức uống thảo mộc hay vị thuốc dân gian thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, liệu thai phụ có nên sử dụng nho núi hay không lại là câu hỏi khiến không ít người băn khoăn.
Hiện tại, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận tính an toàn của nho núi đối với phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Do hoàn toàn thiếu hụt nghiên cứu độc tính và dữ liệu lâm sàng cụ thể trên người, thai phụ được khuyến cáo tuyệt đối không tự ý sử dụng thảo dược này trong suốt thai kỳ nhằm phòng ngừa rủi ro cho cả mẹ và thai nhi.
Thực trạng thiếu dữ liệu an toàn về nho núi trong thai kỳ
Khi tìm kiếm trong kho tàng dữ liệu y khoa hiện đại, cái tên "nho núi" hoàn toàn vắng bóng trong các thử nghiệm lâm sàng hoặc các đánh giá độc tính trước sinh. Người tiêu dùng thường dễ nhầm lẫn giữa các loại thảo dược tự nhiên và thực phẩm thông thường, từ đó mặc định rằng cây cỏ hoang dã đều lành tính. Sự vắng mặt của các công trình khoa học về nho núi đồng nghĩa với việc chúng ta không có thông tin về thành phần hoạt chất chính xác, liều dùng an toàn hay các tác động tiêu cực của nó đối với quá trình phát triển của phôi thai.
Thai kỳ là một giai đoạn đặc biệt nhạy cảm, nơi mà một hoạt chất tưởng chừng vô hại với người bình thường cũng có thể gây rối loạn sự phát triển của thai nhi [1]. Việc thiếu dữ liệu nghiên cứu không chứng minh rằng nho núi an toàn, mà ngược lại, đó là một dấu hiệu cảnh báo lớn đối với giới chuyên môn. Không có số liệu cụ thể về nồng độ hoạt chất cho phép, bất kỳ sự tiếp xúc nào với nho núi đều tiềm ẩn nguy cơ khó lường cho sức khỏe sinh sản.
Cơ chế tác động tiềm ẩn của thảo dược đối với mẹ và thai nhi
Dù chưa có nghiên cứu riêng lẻ cho nho núi, các nhà khoa học đã hiểu rõ cách mà các hoạt chất hóa thực vật (phytochemicals) trong thảo mộc nói chung tác động lên cơ thể phụ nữ mang thai [2]. Các bộ phận của thảo dược thường chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều chất có hoạt tính sinh học [3]. Nhiều hợp chất thực vật và các chất chuyển hóa của chúng có khả năng kích thích tử cung co bóp hoặc gây mất cân bằng nội tiết tố của người mẹ [2].
Sự mất cân bằng hormone này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình thụ thai, làm gián đoạn thai kỳ dẫn đến sảy thai hoặc kích thích chuyển dạ sớm [2]. Nghiêm trọng hơn, nhiều chất chuyển hóa từ thảo mộc có kích thước phân tử nhỏ, có thể vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp vào máu thai nhi [2]. Sự hiện diện của các chất này tại phôi thai có thể dẫn đến nguy cơ gây quái thai, biến dạng cấu trúc hoặc làm đình trệ sự phát triển của các cơ quan nội tạng non nớt [4, 6]. Ngoài ra, việc dùng các chế phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc còn có thể gây mất cân bằng vi chất dinh dưỡng của người mẹ, gián tiếp ảnh hưởng đến sự phát triển thần kinh của thai [4].
Các nghiên cứu nói gì về rủi ro của thảo dược trong thai kỳ?
Để hiểu vì sao các chuyên gia lại thận trọng với những thảo mộc chưa rõ dữ liệu như nho núi, cần nhìn vào các bằng chứng khoa học về việc dùng thảo dược trong thời gian mang thai trên toàn cầu.
Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2024 thực hiện trên 590 phụ nữ mang thai qua bảng câu hỏi trực tuyến cho thấy, có tới 35,8% số người tham gia đã sử dụng các biện pháp thảo dược [5]. Lý do phổ biến nhất khiến họ tìm đến thảo mộc là niềm tin vào tính an toàn của tự nhiên và lời khuyên truyền miệng từ gia đình, trong đó cây tiểu hồi (Pimpinella anisum L.) được sử dụng nhiều nhất [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng phụ nữ mang thai nhìn chung có hiểu biết rất hạn chế về các rủi ro độc tính của thảo mộc và thường dùng mà không báo cho nhân viên y tế [5].
Một nghiên cứu đa quốc gia thực hiện từ tháng 10/2011 đến tháng 2/2012 tại châu Âu, Bắc Mỹ và Úc trên 2.673 phụ nữ sử dụng thảo dược đã phân loại mức độ an toàn của 126 loại thảo mộc cụ thể [6]. Kết quả chỉ ra rằng có 27 loại thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định tuyệt đối trong thai kỳ và có tới 476 phụ nữ (chiếm 20,0%) đã dùng phải các loại này [6]. Đáng chú ý, 60 loại thảo dược khác được xếp vào nhóm "cần thận trọng" khi dùng trong thai kỳ, ảnh hưởng đến 751 phụ nữ (chiếm 31,6%) [6].
Nghiên cứu hồi cứu phân tích thứ cấp dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại vùng nông thôn Malawi năm 2018 đã chỉ ra mối liên hệ giữa việc tự ý sử dụng thảo dược Mwanamphepo với các kết quả thai kỳ bất lợi ở cả mẹ và trẻ sơ sinh [7]. Các tác giả nhấn mạnh rằng phụ nữ mang thai cần được khuyến cáo không sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào chưa được xác minh tính an toàn [7].
Ở cấp độ tiền lâm sàng, các thử nghiệm độc tính trên động vật mang thai ghi nhận nhiều kết quả đáng lo ngại. Một nghiên cứu quy mô lớn năm 2012 đánh giá 20 loại thảo dược phổ biến trên chuột cống mang thai ở các liều dùng lâm sàng tương đương [8]. Kết quả cho thấy các kết quả thai kỳ bất lợi xuất hiện thường xuyên, đặc biệt là trong giai đoạn đầu thai kỳ [8]. Các biến cố nghiêm trọng gồm tử vong ở chuột mẹ và chu sinh, giảm đáng kể mức tăng cân của mẹ, hạn chế phát triển phôi, đồng thời tăng tỷ lệ tiêu biến thai và dị tật xương [8].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 thử nghiệm các hỗn hợp thảo mộc dùng để can thiệp giới tính (ký hiệu SSD-1 và SSD-2) trên chuột cống ở các mức liều 1000 mg/kg/ngày và 1500 mg/kg/ngày trong giai đoạn hình thành cơ quan (ngày thai 6 đến 19) [3]. Kết quả chứng minh phơi nhiễm thảo dược gây tác động đáng kể đến sự phát triển của thai trong tử cung, gây độc tính trên phôi thai và tiềm ẩn nguy cơ quái thai rõ rệt [3]. Các biến cố dị tật như dị tật niệu dục, lỗ rò khí - thực quản, tật nứt đốt sống và không có hậu môn ở người, cùng các tác động tử vong thai, chậm phát triển xương trên chuột đã được ghi nhận trong các tài liệu tổng quan y khoa [1].
Hiểu lầm thường gặp: "Thảo mộc tự nhiên thì vô hại"
Quan niệm sai lầm lớn nhất hiện nay là cho rằng thảo dược tự nhiên thì 100% không chứa độc tố và không có tác dụng phụ [1, 6]. Việc các sản phẩm cây cỏ thiên nhiên không bị quản lý gắt gao như thuốc tây khiến người tiêu dùng lầm tưởng chúng hoàn toàn an toàn [2]. Tuy nhiên, dược tính của cây cỏ nằm chính ở các chất hóa học thực vật, và các chất này có thể mang độc tính mạnh [6, 7].
Một hiểu lầm khác là nếu một loại cây an toàn với người bình thường thì cũng sẽ dùng được cho phụ nữ mang thai. Thực tế, phôi thai trong những tuần đầu đang ở giai đoạn tạo cơ quan vô cùng mong manh [2, 3]. Nhiều loài thảo mộc có thể dùng được ở giai đoạn này nhưng lại trở nên có hại ở giai đoạn khác, hoặc gây hại nghiêm trọng ngay trong những tuần đầu mà người mẹ không hề hay biết [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ (giai đoạn tạo phôi và hình thành cơ quan), cần nói không với nho núi và các loại thảo dược chưa được kiểm chứng [2, 6]. Tiếp xúc với các hoạt chất lạ trong giai đoạn này làm tăng đột biến nguy cơ tiêu thai, sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh [2, 4].
Phụ nữ đang cho con bú cũng là nhóm đối tượng cần tránh xa. Dữ liệu bài tiết của các hoạt chất trong nho núi qua sữa mẹ hiện bằng không. Các chất độc tính hoặc các chất chuyển hóa qua đường tiêu hóa của mẹ hoàn toàn có thể truyền qua sữa, gây tác động tiêu cực đến hệ tiêu hóa và gan thận non nớt của trẻ sơ sinh.
Người có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, dọa sảy thai hoặc có các biến chứng sản khoa cần tuyệt đối tuân thủ chỉ định của nhân viên y tế và không thử nghiệm bất kỳ bài thuốc dân gian nào [7].
Hướng dẫn chăm sóc sức khỏe an toàn cho thai phụ
Thay vì tìm kiếm các loại thảo dược truyền miệng như nho núi để bồi bổ, phụ nữ mang thai nên tập trung vào chế độ dinh dưỡng cân bằng và lành mạnh đã được khoa học chứng minh. Chế độ ăn uống đa dạng các nhóm chất đạm, tinh bột phức hợp, chất béo tốt cùng các loại rau củ, trái cây thông thường sẽ đảm bảo cung cấp đủ dưỡng chất cho sự phát triển của bé.
Mẹ bầu cần duy trì việc uống đủ nước mỗi ngày, ngủ đủ giấc và vận động nhẹ nhàng theo thể trạng. Nếu có nhu cầu bổ sung vitamin, khoáng chất hoặc muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào để giảm cảm giác nghén hay mệt mỏi, thai phụ cần chủ động trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá cẩn thận [1, 5]. Luôn khai báo đầy đủ các thực phẩm bổ sung đã hoặc đang dùng trong các lần khám thai định kỳ [1, 5].
Kết luận
Hiện tại, nho núi hoàn toàn thiếu dữ liệu khoa học về tính an toàn trên phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú. Trước những nguy cơ tiềm ẩn về độc tính phôi thai, sảy thai và dị tật bẩm sinh đã được ghi nhận ở nhiều loại thảo dược tự nhiên, cách phòng ngừa rủi ro tốt nhất là tránh sử dụng nho núi trong suốt thai kỳ. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào thực đơn hàng ngày của bạn.
