Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm kiếm thảo dược tự nhiên để giảm ợ chua, đau dạ dày hoặc các rối loạn tiêu hóa thường gặp trong thai kỳ. Nhựa mastic từ cây Pistacia lentiscus (còn gọi là nhũ hương mastic) là một sản phẩm tự nhiên nổi tiếng được truyền miệng về công dụng hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, liệu loại nhựa thảo mộc này có thực sự an toàn cho phụ nữ đang mang thai hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai và cho con bú không nên tự ý sử dụng nhựa mastic Pistacia lentiscus. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu lâm sàng đánh giá độ an toàn và độc tính thai kỳ của loại thảo dược này trên người. Việc sử dụng tùy tiện có thể tiềm ẩn những rủi ro khó lường cho cả mẹ và sự phát triển của thai nhi.

Khoảng trống nghiên cứu trên phụ nữ mang thai

Một vấn đề lớn trong y học hiện nay là tình trạng thiếu hụt dữ liệu an toàn đối với các thảo dược sử dụng trong thai kỳ. Thực tế, giới chuyên môn ghi nhận rằng cả bác sĩ lẫn người bệnh đều thiếu kiến thức cơ bản về chỉ định và mức độ an toàn của nhiều loại thảo mộc dùng trong giai đoạn nhạy cảm này [1].

Đối với nhựa mastic từ Pistacia lentiscus, hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Toàn bộ các dữ liệu dược lý hiện có đều bắt nguồn từ các thử nghiệm trên tế bào hoặc mô hình động vật thí nghiệm như chuột [2], [3], [4], [5]. Những dữ liệu này không thể trực tiếp ngoại suy để chứng minh tính an toàn tuyệt đối cho cơ thể người mẹ và thai nhi.

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về độc tính của Pistacia lentiscus?

Dù thiếu dữ liệu thai kỳ, các nghiên cứu trên động vật đã xem xét một số khía cạnh độc tính và hoạt tính sinh học của các bộ phận cây Pistacia lentiscus. Các kết quả cho thấy nhiều phản ứng sinh học trái ngược nhau, phụ thuộc vào bộ phận chiết xuất, liều lượng và thời gian sử dụng.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã kiểm tra độc tính di truyền của chiết xuất quả Pistacia lentiscus trên các dòng tế bào HepG2, MCF-7, tế bào xơ người và trên chuột [3]. Các thử nghiệm in vitro (Ames, Umu) và in vivo (thử nghiệm vi nhân trên chuột) cho thấy chiết xuất cồn, ethyl acetate và dầu từ quả không gây tác dụng gây đột biến hay độc tế bào di truyền [3]. Khi chuột bị gây độc bằng cyclophosphamide (50 mg/kg), chiết xuất cồn PF1 (liều 125–1000 mg/kg thể trọng) giúp giảm số tế bào vi nhân, đồng thời tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa catalase (CAT) và superoxide dismutase (SOD) tại gan và thận [3]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu cảnh báo đây mới chỉ là kết quả sơ bộ và cần thêm nhiều bằng chứng trước khi ứng dụng điều trị [3].

Một thử nghiệm khác năm 2014 đánh giá độc tính ngắn hạn của dầu Pistacia lentiscus dùng qua đường uống trên chuột với liều 100 microlit trong 5 ngày [4]. Kết quả ghi nhận chuột không bị sụt cân; các chỉ số nồng độ enzym LDH trong huyết thanh, chức năng máu, thận và gan không đổi so với nhóm đối chứng [4]. Mô học đường tiêu hóa cũng không bị tổn thương và dầu ở nồng độ pha loãng không gây chết tế bào gốc dạ dày hay tế bào ung thư gan [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này lại phát hiện dầu làm ức chế hoạt tính và biểu hiện của hàng loạt enzym chuyển hóa thuốc cytochrom P450, đặc biệt là CYP3A4, CYP2E1, CYP1A1 và CYP1A2 [4].

Đáng chú ý hơn, một nghiên cứu năm 2005 trên chuột cống cho thấy chiết xuất nước từ lá khô của Pistacia lentiscus lại tiềm ẩn độc tính với gan khi dùng dài ngày [5]. Mặc dù chiết xuất này từng thể hiện khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm, nhưng khi cho chuột khỏe mạnh uống hàng ngày, nó đã gây ra xơ hóa gan, phản ứng viêm, ứ mật nhẹ và làm cạn kiệt lượng glutathione khử [5]. Trên chuột bị tổn thương gan do hóa chất thioacetamide, chiết xuất này thậm chí còn làm trầm trọng thêm phản ứng viêm và xơ hóa gan [5]. Điều này chứng minh cây có thể chứa các độc chất gây hại cho gan mà các thí nghiệm trong ống nghiệm không phát hiện được [5].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 trên chuột cho thấy chiết xuất lá và quả (liều 125 mg/kg, hoặc kết hợp 63/63 mg/kg) có tác dụng bảo vệ gan chống lại độc tính của paracetamol (165 mg/kg), đồng thời chiết xuất quả thể hiện tác dụng hạ đường huyết tương tự glibenclamide (0.91 g/L) ở chuột mắc đái tháo đường [2]. Sự hiện diện của các chất như acid gallic hay luteolin được cho là đóng góp vào tác dụng này [2]. Nghiên cứu năm 2005 cũng ghi nhận loài này, đặc biệt là biến thể P. lentiscus var. chia, có chứa alpha-tocopherol (vitamin E) trong lá [6].

Nguy cơ tương tác thuốc và rủi ro tiềm ẩn trong thai kỳ

Một trong những phát hiện cảnh báo quan trọng nhất đối với việc dùng Pistacia lentiscus là khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc của cơ thể [4]. Thai phụ là đối tượng thường phải sử dụng các loại vi chất hoặc thuốc điều trị đặc thù theo chỉ định của bác sĩ.

Dữ liệu thực nghiệm xác nhận dầu Pistacia lentiscus ức chế enzym cytochrom P450, đáng chú ý là enzym CYP3A4 [4]. CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc thông dụng hiện nay. Sự ức chế này có thể làm thay đổi sinh khả dụng, nồng độ thuốc trong máu và làm chậm quá trình thải trừ, dẫn đến nguy cơ quá liều hoặc tăng độc tính của các loại thuốc dùng kèm [4].

Ngoài ra, độc tính gây xơ gan và phản ứng viêm dài hạn từng được phát hiện trên động vật thí nghiệm đặt ra dấu hỏi lớn về độ an toàn của dược liệu này [5]. Ở phụ nữ mang thai, mọi biến đổi về chức năng gan hoặc gánh nặng chuyển hóa đều tác động trực tiếp đến sức khỏe của mẹ và việc nuôi dưỡng thai nhi. Do đó, việc tự ý bổ sung một hoạt chất chưa rõ độc tính trên thai kỳ là điều nguy hiểm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc mang thai

Nhiều người lầm tưởng rằng “sản phẩm tự nhiên” hay “thảo dược truyền thống” luôn an toàn tuyệt đối. Thực tế, mỗi loại thảo mộc có hồ sơ an toàn thai kỳ hoàn toàn khác nhau.

Chẳng hạn, một tổng quan hệ thống năm 2006 cho thấy cúc dại (Echinacea) có bằng chứng khoa học tốt từ nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu là không làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh lớn khi dùng đường uống trong 3 tháng đầu thai kỳ [7]. Ngược lại, một tổng quan hệ thống năm 2008 về cây trinh nữ (Vitex agnus-castus) ghi nhận thảo dược này có thể gây kích thích tử cung, hoạt tính điều kinh, thay đổi hormone estrogen và progesterone, đòi hỏi cảnh báo nghiêm ngặt cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [1].

Nhựa mastic Pistacia lentiscus không nằm trong nhóm thảo mộc đã được chứng minh an toàn như echinacea. Sự thiếu hụt nghiên cứu về khả năng gây quái thai, sảy thai hay ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng, không đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "vô hại".

Ai cần thận trọng tuyệt đối với Pistacia lentiscus?

Dựa trên các bằng chứng tiền lâm sàng và tính chất chuyển hóa, các nhóm đối tượng sau cần tránh dùng hoặc thận trọng tối đa:

  • Phụ nữ có thai: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận liều lượng an toàn hoặc chứng minh không gây hại cho thai nhi. Cần tránh dùng dưới mọi hình thức dạng chiết xuất cô đặc, dầu hay viên uống.
  • Phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn thiếu nghiên cứu về việc các hợp chất trong Pistacia lentiscus có bài tiết qua sữa mẹ hay gây ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ bú mẹ hay không.
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Do tính chất ức chế enzym gan CYP3A4 và CYP2E1, những người đang dùng thuốc cần tránh dùng dầu hoặc chiết xuất này để phòng ngừa tương tác dược lý nguy hiểm [4].
  • Người có tiền sử bệnh gan: Nguy cơ gây viêm và tổn thương mô gan từ một số dạng chiết xuất của cây đòi hỏi người có bệnh nền gan mật phải tránh xa [5].

Lời khuyên và hướng dẫn áp dụng thực tế

Nếu bạn đang mang thai và gặp các vấn đề khó chịu về tiêu hóa như trào ngược dạ dày, đầy hơi hoặc khó tiêu, không nên tự ý tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ Pistacia lentiscus.

Thay vào đó, hãy ưu tiên các biện pháp điều chỉnh lối sống đã được kiểm chứng an toàn: chia nhỏ các bữa ăn trong ngày, không nằm ngay sau khi ăn, hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ và đồ cay nóng. Hãy uống đủ nước mỗi ngày và bổ sung chất xơ hòa tan từ rau củ quả thông thường.

Trong trường hợp các triệu chứng dạ dày - tiêu hóa kéo dài hoặc gây kiệt sức, hãy đến thăm khám tại các cơ sở y tế. Bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ kê đơn các loại thuốc hoặc men vi sinh chuyên biệt đã được kiểm định an toàn lâm sàng trên phụ nữ mang thai để điều trị hiệu quả.

Nhựa mastic Pistacia lentiscus có thể mang lại một số đặc tính sinh học tiềm năng trên động vật, nhưng hoàn toàn chưa có dữ liệu chứng minh an toàn ở người mẹ và thai nhi. Sự an toàn của thai kỳ luôn cần được đặt lên hàng đầu thông qua việc tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể.