Nhiều phụ nữ khi bước vào giai đoạn thai kỳ thường tìm đến các bài thuốc đông y hoặc dược liệu bổ dưỡng với mong muốn tăng cường sức khỏe cho mẹ và hỗ trợ thai nhi phát triển. Quy bản (yếm rùa) là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được truyền tai với công dụng bổ âm, ích tinh, mạnh gân xương. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng vị thuốc này khi đang mang thai lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sự an toàn của thai nhi.

Hiện tại, phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng quy bản. Các tài liệu dược học cổ truyền xếp quy bản vào nhóm vị thuốc cần kiêng kỵ hoặc thận trọng tối đa cho thai phụ do lo ngại nguy cơ kích thích tử cung. Đồng thời, các nghiên cứu dược lý hiện đại cũng chưa từng có thử nghiệm an toàn nào trên người mang thai, do đó mẹ bầu không được sử dụng để tránh nguy cơ rủi ro ngoài ý muốn.

Thắc mắc phổ biến về quy bản trong thai kỳ

Trong dân gian, quy bản hay cao quy bản được xem là vị thuốc đại bổ, chuyên trị chứng suy nhược, đau nhức xương khớp và nóng trong người. Vì vậy, nhiều thai phụ gặp phải tình trạng mệt mỏi, đau mỏi lưng hoặc bốc hỏa thường có tâm lý muốn tìm kiếm quy bản để bồi bổ cơ thể.

Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu trong thai kỳ đòi hỏi những tiêu chuẩn an toàn vô cùng khắt khe. Một thảo dược hay vị thuốc bổ dưỡng cho người bình thường vẫn có thể gây nguy hiểm cho bào thai. Cơ thể phụ nữ khi mang thai có những thay đổi lớn về nội tiết, huyết động và sự nhạy cảm của cơ trơn tử cung, đòi hỏi mọi can thiệp đều phải có chứng cứ an toàn rõ ràng.

Chính vì vậy, câu hỏi liệu quy bản có thực sự lành tính đối với thai phụ hay không luôn là mối bận tâm lớn của các bác sĩ sản khoa và thầy thuốc y học cổ truyền. Việc thiếu thông tin khoa học đa chiều dễ dẫn đến việc dùng sai cách, gây nguy cơ trực tiếp đến thai nhi.

Bản chất của quy bản và khuyến cáo kiêng kỵ cổ truyền

Theo y học cổ truyền, quy bản là yếm của loài rùa, có vị mặn, ngọt, tính hàn, quy vào các kinh can, thận và tâm. Vị thuốc này mang tính chất hoạt huyết hóa ứ và bổ thận âm sâu sắc, thường được dùng để trị các chứng hư nhiệt, âm hư hỏa vượng, gân cốt yếu mỏi.

Do tính chất thông huyết và hạ hành (xu hướng dẫn khí huyết đi xuống dưới), quy bản từ lâu đã được các danh y cảnh báo không được sử dụng bừa bãi cho thai phụ. Khi khí huyết bị kích thích dồn xuống vùng hạ tiêu, tử cung có thể xuất hiện các phản xạ co bóp bất thường.

Đối với người mang thai, đặc biệt là trong ba tháng đầu và ba tháng cuối, bất kỳ sự xáo trộn nào kích thích co bóp cơ trơn tử cung đều có thể dẫn tới hiện tượng động thai, dọa sảy thai hoặc sinh non. Vì lý do này, quy bản luôn nằm trong danh mục các vị thuốc cần kiêng kỵ nghiêm ngặt đối với phụ nữ mang thai.

Nguy cơ từ các dược liệu gây co bóp tử cung

Việc sử dụng các loại thảo dược hay vị thuốc không an toàn trong thai kỳ là vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại trên toàn thế giới. Một nghiên cứu đa quốc gia công bố năm 2016 về việc phân loại độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ đã chỉ ra rằng, phần lớn các vị thuốc bị chống chỉ định cho bà bầu là do chúng có bằng chứng về tác dụng điều kinh hoặc kích thích cơ trơn tử cung [1].

Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng những chất kích thích tử cung có thể dẫn trực tiếp đến các kết cục thai kỳ tiêu cực như sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn [1]. Đáng báo động hơn, khảo sát thực tế tại Đông Âu trong nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ phụ nữ mang thai dùng thảo dược chống chỉ định lên tới 33,1% và dùng nhóm thảo dược cần thận trọng là 36% [1].

Điều đáng chú ý là nghiên cứu năm 2016 phát hiện lời khuyên sử dụng thảo dược chống chỉ định đến từ nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với việc nghe theo người thân hoặc bạn bè [1]. Điều này cho thấy ngay cả trong môi trường tư vấn chuyên môn, sự thiếu cập nhật về bằng chứng an toàn dược thảo thai kỳ vẫn tồn tại, khiến thai phụ dễ đối mặt với rủi ro co thắt tử cung khi dùng các vị thảo dược hoạt huyết, điều kinh [1].

Nghiên cứu dược lý hiện đại nói gì về quy bản?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai nhằm đánh giá tính an toàn hay độc tính của quy bản đối với thai nhi. Dữ liệu khoa học hiện có về quy bản chủ yếu giới hạn ở các thí nghiệm cơ bản trong phòng thí nghiệm trên mô và tế bào động vật.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2007 đã tiến hành điều tra các thành phần hoạt tính trong quy bản (Plastrum Testudinis) có tác dụng kích thích sự tăng sinh của tế bào gốc trung mô tủy xương ở chuột [2]. Nhóm tác giả đã sử dụng dung môi ete dầu hỏa để chiết xuất các phần hoạt tính và đánh giá hoạt tính sinh học qua phương pháp MTT và đo dòng tế bào dòng chảy [2].

Kết quả phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) cho thấy dịch chiết ete dầu hỏa của quy bản thúc đẩy rõ rệt sự tăng sinh của tế bào gốc tủy xương chuột [2]. Các thành phần chính được xác định là axit béo chuỗi dài, cholesterol và cholest-4-en-3-one; trong đó axit palmitic, axit stearic và cholest-4-en-3-one đóng vai trò kích thích tăng sinh tế bào ở chuột mà không gây tăng sinh quá mức [2].

Cũng trong năm 2007, một nghiên cứu khác tiếp tục phân tích sâu hơn về các dịch chiết từ quy bản (Plastrum Testudinis) nhằm làm rõ cơ chế tác động lên tế bào gốc trung mô tủy xương chuột [3]. Các nhà khoa học đã chiết xuất quy bản lần lượt bằng ete dầu hỏa, etyl axetat, etanol và nước [3].

Các bằng chứng thực nghiệm thông qua xét nghiệm MTT, nhuộm HE, BrdUrd, phản ứng miễn dịch PCNA và chu kỳ tế bào chỉ ra rằng dịch chiết etyl axetat là thành phần hoạt tính duy nhất làm tăng sinh tế bào gốc tủy xương chuột [3]. Phân tích bằng GC-MS và HPLC cho thấy dịch chiết này chứa steroid, axit béo cùng các este của chúng, và cơ chế tác động có liên quan đến việc điều hòa tăng biểu hiện của protein BMP4 [3].

Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm thường gặp

Từ các nghiên cứu kể trên, có thể thấy rõ ràng rằng các bằng chứng thực nghiệm mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu tế bào gốc tủy xương chuột trong ống nghiệm [2], [3]. Các kết quả này hoàn toàn không phản ánh tác động dược lực của quy bản lên tử cung, nhau thai hoặc sự phát triển của thai nhi người.

Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "dược liệu tự nhiên, vị thuốc cổ truyền thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Trên thực tế, các hoạt chất sinh học tự nhiên như steroid hay các axit béo chuỗi dài trong quy bản có thể tạo ra những phản ứng chuyển hóa phức tạp mà cơ thể thai phụ chưa thể dung nạp an toàn [2], [3].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng có thể dùng quy bản với liều nhỏ để an thai hoặc bồi bổ thể trạng gầy yếu khi mang thai. Tuy nhiên, việc thiếu các dữ liệu nghiên cứu về liều lượng an toàn và độc tính thai kỳ khiến việc sử dụng bất kỳ hàm lượng nào cũng trở thành hành động mạo hiểm, đánh đổi bằng tính mạng và sự phát triển bình thường của phôi thai [1].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Bên cạnh phụ nữ mang thai, có những đối tượng cụ thể cần thận trọng hoặc không được tùy tiện sử dụng quy bản:

Thứ nhất, phụ nữ đang nghi ngờ có thai hoặc đang trong kế hoạch chuẩn bị thụ thai. Do quy bản có tính hoạt huyết và tiềm ẩn nguy cơ tác động đến tử cung tương tự các thảo dược điều kinh, việc dùng thuốc vào giai đoạn phôi làm tổ có thể gây bất lợi cho quá trình bám dính của phôi [1].

Thứ hai, phụ nữ đang cho con bú. Hiện tại chưa có dữ liệu nghiên cứu xác định các thành phần hoạt tính hay hợp chất chuyển hóa từ quy bản có bài tiết qua sữa mẹ hay không, do đó nhóm đối tượng này không nên dùng trừ khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ.

Thứ ba, người có cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên đi ngoài phân lỏng, ăn uống khó tiêu, bụng lạnh. Quy bản có tính hàn sâu, bổ âm nên nếu dùng cho người thể hàn sẽ dễ gây trệ khí, tiêu chảy kéo dài và suy giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng.

Thứ tư, những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền bằng các loại thuốc tây y đặc trị. Sự tương tác giữa các hợp chất steroid, axit béo tự nhiên trong quy bản với các dược phẩm chuyển hóa qua gan có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu [3].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ

Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc hàng đầu trong suốt thai kỳ là không tự ý sử dụng bất kỳ vị thuốc y học cổ truyền, thảo dược hay thực phẩm chức năng nào mà không tham khảo ý kiến chuyên môn. Mọi bài thuốc cổ phương có thành phần quy bản đều cần được thông báo rõ ràng cho bác sĩ chuyên khoa sản hoặc bác sĩ đông y có chứng chỉ hành nghề.

Nếu thai phụ gặp các triệu chứng như đau lưng, mệt mỏi, nóng trong người hay suy nhược, giải pháp an toàn nhất là điều chỉnh chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng thông thường. Thay vì tìm kiếm dược liệu bồi bổ nguy hiểm, hãy tập trung vào chế độ ăn đa dạng các nhóm chất đạm, chất xơ từ rau củ, uống đủ nước và duy trì giấc ngủ chất lượng.

Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới âm ỉ, co thắt vùng bụng hoặc ra máu âm đạo sau khi vô tình dùng các loại thảo dược bồi bổ, thai phụ cần ngừng sử dụng ngay lập tức. Sau đó, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được siêu âm kiểm tra tình trạng tử cung và nhịp tim thai kịp thời.

Kết luận

Quy bản là một vị thuốc có giá trị trong y học cổ truyền và bước đầu cho thấy tiềm năng tác động lên tế bào gốc chuột trong nghiên cứu phòng thí nghiệm [2], [3]. Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, đây là dược liệu kiêng kỵ do nguy cơ kích thích co bóp tử cung và thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng [1]. Mẹ bầu cần giữ thái độ tỉnh táo, tuyệt đối không tự ý dùng quy bản bồi bổ và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước mọi quyết định dùng thuốc trong thai kỳ.