Băn khoăn về dược liệu quen thuộc trong thai kỳ
Thổ phục linh từ lâu đã xuất hiện phổ biến trong nhiều bài thuốc dân gian, trà thảo mộc hay các món canh thanh nhiệt giải độc. Khi gặp các triệu chứng nóng trong, nổi mẩn ngứa hoặc đau nhức khớp, nhiều thai phụ thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng cây cỏ luôn an toàn cho mẹ và bé.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng thổ phục linh trong suốt thai kỳ. Hiện tại, giới khoa học vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng và dữ liệu đầy đủ về độc tính sinh sản của dược liệu này trên người mẹ mang thai [1].
Việc dùng bừa bãi thảo dược khi chưa rõ tính an toàn có thể tiềm ẩn những mối nguy khó lường cho sự phát triển của thai nhi. Trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể, việc tìm hiểu cơ sở khoa học là điều vô cùng cần thiết.
Thổ phục linh là cây gì và chứa những hoạt chất nào?
Thổ phục linh có tên khoa học là Smilax glabra Roxb., thuộc họ Liliaceae, phân bố tự nhiên ở khoảng 17 quốc gia trên toàn cầu [1]. Phần thân rễ của loài cây này chứa hơn 200 hợp chất hóa học khác nhau, nổi bật nhất là flavonoid, axit phenolic, stilbene, phenylpropanoid và hàm lượng cao astilbin [3, 5].
Các nghiên cứu sinh hóa ghi nhận dịch chiết từ loài cây này có khả năng ổn định màng hồng cầu, ức chế các enzym liên quan đến chuyển hóa axit arachidonic thành prostaglandin và can thiệp vào các đường truyền tín hiệu gây viêm [2]. Nhờ đó, cây thể hiện nhiều hoạt tính tiềm năng như kháng viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ mô trước các tác nhân gây độc [3, 5, 6].
Dù được dùng rộng rãi trong dân gian từ hàng ngàn năm trước, các nghiên cứu sinh học hiện đại mới chủ yếu dừng lại ở việc đánh giá cao chiết thô và các hoạt chất riêng lẻ [1].
Khoa học nói gì về độc tính của thổ phục linh?
Khi nghiên cứu về tính an toàn chung, các thử nghiệm độc tính cấp đường uống của dịch chiết nước thổ phục linh trên chuột cho thấy dược liệu này không gây tác động độc hại [2]. Một nghiên cứu khác cấy ghép tế bào HT-29 trên mô hình chuột trần ghi nhận thổ phục linh ức chế khối u mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay gây tổn thương ở tim và gan [2].
Trong một nghiên cứu thực hiện năm 2010, chuột cống không phơi nhiễm chì được cho dùng dịch chiết thổ phục linh liều 300 mg/kg; kết quả ghi nhận độc tính rất thấp đối với các cơ quan nội tạng [3]. Ở nhóm chuột bị nhiễm độc chì, dịch chiết thổ phục linh giúp tăng hàm lượng glutathione, phục hồi hoạt tính của các enzyme như ALAD, ALT, ALP và hỗ trợ làm giảm gánh nặng tích tụ kim loại chì trong mô [3].
Một nghiên cứu khác trên chuột cai sữa bị tổn thương thận do chì cũng chỉ ra chiết xuất flavonoid của cây giúp giảm nhẹ tổn thương mô bệnh học thông qua ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và MAPK [4].
Dù vậy, các bằng chứng an toàn kể trên hoàn toàn chỉ thực hiện trên động vật trưởng thành hoặc chuột non bình thường [3, 6, 8]. Giới nghiên cứu khẳng định hiện nay vẫn thiếu hụt trầm trọng các nghiên cứu lâm sàng trên người và các nghiên cứu chuyên sâu về độc tính để hỗ trợ việc phát triển dược phẩm an toàn [1].
Lỗ hổng lớn về độc tính sinh sản trên thai kỳ
Cần phân định rất rõ giữa độc tính thông thường trên cơ thể người lớn và độc tính sinh sản ở phụ nữ mang thai. Chưa có nghiên cứu nào đánh giá đầy đủ độc tính sinh sản của thổ phục linh (Smilax glabra) trên phụ nữ mang thai [1].
Nhiều hợp chất tự nhiên có thể vô hại với người bình thường nhưng lại gây nguy hiểm nghiêm trọng đối với phôi thai và cơ quan sinh sản nữ. Trong thử nghiệm độc tính sinh sản của saponin phân lập từ Cortex Albiziae trên chuột Kunming cái năm 2015, chuột được cho uống các liều 135, 270 và 540 mg/kg/ngày [5]. Ở liều 540 mg/kg/ngày, tỷ lệ mang thai của chuột cái giảm tới 70%, đồng thời làm giảm tỷ lệ làm tổ ở tất cả các giai đoạn đầu, giữa và cuối thai kỳ, gây tổn hại mô học buồng trứng và tử cung, thậm chí dẫn đến thai chết lưu và tử vong chuột mẹ [5].
Mặc dù saponin từ Cortex Albiziae là một hợp chất khác, ví dụ này chứng minh các hoạt chất từ thảo mộc có thể trực tiếp phá vỡ môi trường tử cung và cản trở sự phát triển của thai [5]. Vì chưa có các nghiên cứu tương tự đối với thổ phục linh, giới chuyên môn không thể khẳng định thổ phục linh vô hại với tử cung hay phôi thai của thai phụ [1].
Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường độc hại như phơi nhiễm kim loại nặng hay thực phẩm chứa độc tố đều có thể tác động tiêu cực tới sự phát triển phôi thai [6]. Thiếu dữ liệu khoa học về độ tinh khiết và tác động trên phôi nang đồng nghĩa với việc rủi ro luôn tiềm ẩn [5, 7].
Nhầm lẫn loài và nguy cơ đối với người tiêu dùng
Một thách thức lớn khác khi sử dụng thảo dược ngoài tự nhiên là nguy cơ nhầm lẫn loài. Thổ phục linh (Smilax glabra) thuộc một chi thực vật có tới hơn 300 loài trên thế giới [1]. Nhiều loài có hình thái rễ rất giống nhau khiến việc phân biệt bằng mắt thường gặp nhiều khó khăn.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phải dùng đến kỹ thuật mã vạch DNA đoạn psbA-trnH để phân biệt chính xác Smilax glabra với các loài họ hàng gần [7]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng khoảng cách di truyền nội loài của Smilax glabra luôn thấp hơn khoảng cách di truyền giữa các loài họ hàng, từ đó cung cấp căn cứ phân tử nhằm xác định đúng dược liệu gốc và đảm bảo an toàn sử dụng trong lâm sàng [7].
Nếu người tiêu dùng tự ý mua thổ phục linh trôi nổi trên thị trường, nguy cơ mua nhầm các loài khác cùng chi có độc tính cao hoặc bị pha trộn tạp chất là điều hoàn toàn có thể xảy ra [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thổ phục linh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có độc tính". Thực tế, một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã chỉ rõ dù thổ phục linh được dùng trong các món trà thảo mộc hay bài thuốc truyền thống qua nhiều thế kỷ, số lượng nghiên cứu độc tính và nghiên cứu lâm sàng có kiểm chứng hiện nay vẫn còn rất thiếu hụt [1].
Hiểu lầm thứ hai là suy diễn kết quả an toàn trên động vật sang phụ nữ mang thai. Việc thổ phục linh thể hiện độc tính rất thấp trên chuột cống ở liều 300 mg/kg không đồng nghĩa với việc nó an toàn cho bánh rau và thai nhi trong bụng mẹ [3]. Bất kỳ chất nào đi qua hàng rào nhau thai đều cần được kiểm tra nghiêm ngặt về khả năng gây dị tật và sảy thai [8].
Nhiều người cũng tin rằng dùng thổ phục linh để "giải độc gan" định kỳ trong thai kỳ sẽ giúp con sinh ra không bị rôm sảy. Đây là niềm tin không có cơ sở khoa học, tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ lên tử cung người mẹ khi chưa rõ ngưỡng an toàn [1].
Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng tùy tiện?
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào là đối tượng hàng đầu cần tránh tự ý sử dụng thổ phục linh. Việc thiếu hụt dữ liệu an toàn sinh sản có thể đặt thai nhi trước những nguy cơ rủi ro không lường trước [1].
Phụ nữ đang cho con bú cũng cần thận trọng tuyệt đối. Các hoạt chất thực vật phức tạp có thể bài tiết qua sữa mẹ và ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa cũng như chức năng gan, thận non nớt của trẻ sơ sinh [1].
Những người có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu khác không được dùng thổ phục linh khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1]. Tương tác giữa hoạt chất trong dược liệu với thuốc điều trị có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính cho cơ thể.
Lời khuyên thực tế cho thai phụ
Trong suốt thai kỳ, chế độ dinh dưỡng nên ưu tiên các nguồn thực phẩm tươi sống, quen thuộc và đã được kiểm chứng an toàn qua nhiều thế hệ. Thay vì tự ý tìm các loại trà thảo dược hay dược liệu lạ để giải nhiệt, thai phụ nên uống đủ nước lọc mỗi ngày và bổ sung rau xanh, trái cây sạch.
Nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mẩn ngứa, phát ban, đau khớp hay rối loạn tiêu hóa, chị em cần tới các cơ sở y tế để được thăm khám cẩn thận. Việc dùng thuốc Tây y hay Đông y trong thai kỳ bắt buộc phải có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Thổ phục linh là một dược liệu có nhiều tiềm năng dược lý quý giá đang được tiếp tục nghiên cứu [3, 5]. Tuy nhiên, an toàn cho mẹ và bé luôn phải đặt lên hàng đầu; sự cẩn trọng trước những dược liệu thiếu dữ liệu lâm sàng chính là cách tốt nhất để bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh.
