Ốm nghén, nôn nao, chán ăn là nỗi ám ảnh lớn của nhiều phụ nữ trong những tháng đầu mang thai. Để tìm kiếm sự dễ chịu, không ít mẹ bầu tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng với suy nghĩ thảo mộc tự nhiên luôn an toàn cho thai nhi. Trong số đó, trà hãm từ thị đế (tức tai hay đài cuống quả hồng) thường được chia sẻ như một giải pháp trị nôn trớ hiệu quả.
Liệu thai phụ có nên uống trà thị đế để giảm triệu chứng ốm nghén hay không? Câu trả lời từ góc độ y học chứng cứ là: Không nên tự ý sử dụng. Hiện tại hoàn toàn thiếu hụt các nghiên cứu lâm sàng kiểm chứng tính an toàn cũng như hiệu quả của bộ phận này trên phụ nữ mang thai. Mẹ bầu không được dùng thị đế như vị thuốc thay thế các chỉ định y khoa.
Thị đế dưới góc nhìn y học cổ truyền và hóa thực vật
Thị đế là phần đài hoa gắn liền với quả của cây hồng (Diospyros kaki). Trong y học dân gian phương Đông, bộ phận này thường được thu hái, phơi khô và dùng trong các bài thuốc chủ trị chứng nấc cụt, đầy bụng hoặc buồn nôn do nghịch khí.
Về mặt sinh học, cây hồng (Diospyros kaki) thuộc chi Diospyros, có hệ gen lục lạp hoàn chỉnh dài 157.773 bp gồm 131 gen với nhiều đặc điểm di truyền phức tạp [1]. Các nghiên cứu tiến hóa và bộ gen cho thấy cây hồng trồng hiện nay có quan hệ họ hàng mật thiết và có thể là kết quả tích lũy vật liệu di truyền giữa các loài như D. deyangensis và D. oleifera [2].
Mặc dù thị đế được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, nhưng các bằng chứng nghiên cứu hiện đại lại chỉ tập trung phân tích thành phần trên lá hoặc quả của loài thực vật này, chứ chưa làm rõ cơ chế tác động riêng biệt của tai quả hồng trên thai kỳ [3, 5].
Bằng chứng khoa học về chiết xuất từ cây hồng
Đến nay, các dữ liệu khoa học về cây hồng (Diospyros kaki) chủ yếu xoay quanh dịch chiết từ lá. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích nước sắc lá của ba giống hồng gồm Triumph, Jiro và Rojo Brillante [3]. Kết quả phát hiện 29 chất chuyển hóa thứ cấp, bao gồm nhóm polyphenol như flavonoid, tanin và các axit hữu cơ [3].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch chiết lá có khả năng chống oxy hóa mạnh (chỉ số EC50 từ 3,8 đến 12,1 mcg/mL) và ức chế hai loại enzym quan trọng là acetylcholinesterase và 3-hydroxy-3-methylglutaryl-CoA reductase [3]. Thử nghiệm nuôi cấy cũng chỉ ra dịch chiết lá không gây độc tế bào gan hay tế bào ung thư vú ở người dưới nồng độ 10 mcg/mL [3].
Một tổng quan khoa học năm 2023 cũng chỉ ra rằng lá hồng giàu flavonoid, triterpenoid, phenylpropanoid và phenolic acid, có tiềm năng hỗ trợ chống lại các gốc tự do gây stress oxy hóa [4]. Ở cấp độ tế bào mạch máu, thử nghiệm trong ống nghiệm năm 2004 cho thấy flavonoid từ lá hồng ức chế sự tăng sinh tế bào cơ trơn mạch máu động mạch chủ ở chuột do LDL kích thích [5]. Thử nghiệm năm 2007 tiếp tục ghi nhận flavonoid lá hồng ở nồng độ 50 mcg/mL làm giảm sự tăng sinh tế bào và ức chế biểu hiện protein ASK1 khi bị kích thích bởi TNF-alpha trong mô hình ống nghiệm [6].
Khoảng trống dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai
Dù các bộ phận của cây hồng thể hiện một số hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm, điều đó không đồng nghĩa với việc an toàn cho bà bầu [3, 5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động của đài quả hồng (thị đế) đối với sức khỏe mẹ bầu hay sự phát triển của thai nhi.
Dữ liệu an toàn hiện có của loài Diospyros kaki chỉ dừng lại ở các nghiên cứu chiết xuất lá trên mô hình tế bào động vật hoặc ống nghiệm [3, 6, 8]. Các tài liệu này hoàn toàn không nghiên cứu trên cơ thể phụ nữ mang thai hay đánh giá nguy cơ dị tật, sảy thai và co bóp tử cung.
Trong nghiên cứu y khoa, một chất được coi là an toàn cho thai kỳ khi có các dữ liệu kiểm chứng độc tính sinh sản rõ ràng. Điển hình như với thuốc điều trị bệnh tiểu đường thai kỳ insulin lispro, giới y khoa đã tổng hợp từ 27 công bố trên 1.265 phụ nữ mang thai để xác nhận không có sự khác biệt về dị tật bẩm sinh hay sảy thai tự nhiên [7]. Trái lại, thị đế hoàn toàn không có bất kỳ báo cáo dữ liệu tương đương nào về mức độ an toàn khi mang thai.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị nghén
Nhiều người lầm tưởng "dược liệu tự nhiên thì vô hại", cứ nôn nghén là có thể hãm trà đài quả hồng để uống mỗi ngày. Đây là quan niệm rất rủi ro bởi các hợp chất có hoạt tính sinh học cao (như tanin, polyphenol) trong thực vật có thể gây kích ứng đường tiêu hóa nếu dùng sai liều lượng [3].
Một hiểu lầm khác là đồng nhất tác dụng của các bộ phận trên cùng một cái cây. Việc lá hồng có hoạt tính chống oxy hóa hoặc ức chế enzym trong ống nghiệm không có nghĩa là tai quả hồng cũng có tác dụng tương tự hoặc có thể chữa dứt điểm triệu chứng nghén [3, 5].
Ngoài ra, đài quả hồng phơi khô nếu không được bảo quản đúng tiêu chuẩn rất dễ nhiễm nấm mốc hoặc sâu bệnh. Các nghiên cứu thực vật học ghi nhận cây hồng có thể bị ký sinh bởi nhiều loài nấm thuộc chi Pseudocercospora [8]. Sử dụng thảo dược không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm có thể khiến mẹ bầu đối mặt với nguy cơ nhiễm độc và rối loạn tiêu hóa.
Những ai cần thận trọng đặc biệt?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng chính là phụ nữ đang mang thai trong suốt thai kỳ, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu khi các cơ quan thai nhi đang hình thành. Việc đưa vào cơ thể các chất chưa rõ độc tính thai sản có thể dẫn đến những hệ lụy khó lường.
Phụ nữ đang cho con bú cũng không nên tự ý dùng nước sắc thị đế đậm đặc vì chưa có nghiên cứu chứng minh các hoạt chất có bài tiết qua sữa mẹ hay không.
Những thai phụ có bệnh lý nền mạn tính, rối loạn đông máu, đường huyết bất thường hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị càng không được tự ý kết hợp thảo dược, nhằm tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên an toàn giúp mẹ bầu vượt qua cơn ốm nghén
Thay vì tìm đến các loại nước sắc thảo mộc lạ, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp hỗ trợ tự nhiên đã được khoa học công nhận về độ an toàn. Hãy chia nhỏ bữa ăn thành 5–6 bữa trong ngày, tránh để dạ dày quá đói hoặc quá no để giảm bớt cảm giác buồn nôn.
Ưu tiên các món ăn thanh đạm, ít dầu mỡ, tránh xa các mùi thực phẩm nồng gắt gây khó chịu. Uống từng ngụm nước nhỏ trong ngày, có thể ngậm một lát gừng tươi mỏng hoặc dùng nước ấm pha vài giọt gừng tươi theo chỉ dẫn thông thường.
Nếu tình trạng ốm nghén diễn tiến nghiêm trọng, nôn nhiều dẫn đến mất nước, sụt cân và mệt lỏi, mẹ bầu cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được thăm khám. Bác sĩ sẽ chỉ định các thuốc hoặc vi chất chống nôn an toàn đã được cấp phép sử dụng cho thai kỳ.
Sức khỏe thai kỳ luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trước bất kỳ thứ gì được nạp vào cơ thể. Dù thị đế là vị thuốc dân gian quen thuộc, sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu khoa học về độ an toàn trên phụ nữ mang thai là lý do mẹ bầu không nên mạo hiểm tự dùng. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào.
