Khí hư bất thường trong thai kỳ là nỗi ám ảnh thường gặp của nhiều thai phụ do sự thay đổi mạnh mẽ của nội tiết tố và hệ vi sinh vùng kín. Trước tình trạng ngứa ngáy, khó chịu, nhiều chị em ngần ngại đi khám Tây y vì sợ dùng kháng sinh ảnh hưởng đến em bé, thay vào đó tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng như cây xích đồng nam. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự an toàn cho mẹ bầu hay tiềm ẩn những rủi ro khó lường?
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn y học là: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng xích đồng nam để chữa khí hư. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả của xích đồng nam trên phụ nữ mang thai; việc tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng có thể kích thích co bóp tử cung, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của thai nhi.
Nguy cơ co bóp tử cung từ các loại thảo dược truyền miệng
Trong dân gian, xích đồng nam thường được truyền tụng với công dụng thanh nhiệt, tiêu viêm, hỗ trợ điều trị các bệnh lý phụ khoa như khí hư bạch đới. Tuy nhiên, cơ chế tác động dược lý của thảo dược này đối với tử cung người mẹ mang thai vẫn là một khoảng trống lớn chưa được kiểm chứng lâm sàng.
Điều đáng lo ngại nhất trong thai kỳ là các hoạt chất tự nhiên có khả năng tác động trực tiếp lên cơ trơn tử cung, gây ra các cơn co thắt ngoài ý muốn. Những cơn co thắt sớm này có thể làm bong nhau thai, rút ngắn cổ tử cung sớm, dẫn tới sảy thai tự nhiên hoặc sinh non. Việc các bài thuốc dân gian thiếu kiểm soát nồng độ và thành phần hoạt chất càng làm tăng nguy cơ kích thích cơ trơn khó kiểm soát.
Nghiên cứu chỉ ra rủi ro khi dùng thảo dược tự ý trong thai kỳ
Thực trạng sử dụng thảo dược truyền miệng ở phụ nữ mang thai đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu y tế trên thế giới. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát thực trạng này [1].
Nghiên cứu được thực hiện trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ khoa, trong đó có 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén chủ động hoặc sảy thai, và 19 người (chiếm 15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [1]. Đáng chú ý, trong số những phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong thai kỳ [1]. Phân loại mức độ an toàn cho thấy: 16 người dùng thảo dược an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng loại có khả năng gây hại và 11 người dùng loại chưa rõ độ an toàn [1].
Năm phụ nữ dùng các loại cây có nguy cơ gây hại đã sử dụng những loài thảo dược tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung, hạ đường huyết, thúc kinh hoặc độc tính tế bào như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Echinops kebericho và Hagenia abyssinica [1]. Phần lớn người tham gia mua thảo mộc tại chợ (76,5%) hoặc thu hái qua người nhà (68,3%), và có tới 75,2% người bệnh dùng theo lời khuyên của người thân trong gia đình [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra liều lượng thảo dược chủ yếu được đo bằng đơn vị cốc nước (51,7%), phổ biến nhất là uống 1 cốc nước mỗi lần (47,5%), uống 1 lần mỗi ngày (54,8%), và có 32,9% thai phụ dùng thảo dược kéo dài "bao nhiêu tháng tùy thích" trong thai kỳ [1].
Nguy cơ tiềm ẩn về độc tính và sảy thai từ thảo dược chưa rõ liều lượng
Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 tại vùng nông thôn Tanzania đã kiểm tra tác động gây co bóp tử cung của các loài thực vật dùng trong y học cổ truyền bằng thử nghiệm co bóp tử cung trong phòng thí nghiệm [2]. Kết quả cho thấy có 16 trong số 21 loài thực vật thu thập được có tác dụng làm co bóp tử cung, biểu hiện qua việc làm tăng lực co thắt, tăng tần số co bóp hoặc cả hai [2].
Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất từ cây Bidens pilosa tạo ra những cơn co bóp tử cung mạnh mẽ, chiết xuất từ hạt Ricinus communis gây sảy thai mạnh, và loài Azadirachta indica cũng có tác dụng gây sảy thai ở cả chuột và linh trưởng [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu dẫn lại số liệu từ Trung tâm Chống độc Montevideo cho biết trong 86 trường hợp ngộ độc do dùng thảo dược với ý định phá thai, đã có 5 trường hợp tử vong [2]. Các thầy lang bản địa thừa nhận liều lượng dùng thảo mộc hoàn toàn không cụ thể và tác dụng phụ của chúng cũng không được biết rõ [2].
Giới hạn bằng chứng khoa học đối với xích đồng nam
Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chính thống về cây xích đồng nam trên phụ nữ mang thai hoàn toàn chưa có dữ liệu đầy đủ. Mọi thông tin truyền miệng về việc xích đồng nam chữa khí hư chỉ mang tính kinh nghiệm dân gian trong cộng đồng người bình thường, không thể áp dụng cho thai phụ.
Dữ liệu an toàn thai kỳ đòi hỏi những thử nghiệm độc tính sinh sản nghiêm ngặt trên mô hình động vật trước khi đánh giá cẩn trọng trên người. Do đó, việc tự ý sắc nước xích đồng nam để uống hay xông rửa vùng kín tiềm ẩn nguy cơ cao tiếp xúc với các hợp chất gây kích ứng niêm mạc, độc tính tế bào hoặc kích thích cơn gò tử cung mà mẹ bầu không thể lường trước.
Những hiểu lầm nguy hại: Cứ thảo dược tự nhiên là lành tính
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc Tây y có hóa chất độc hại, còn cây cỏ thiên nhiên thì luôn an toàn, không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hoạt chất hóa học phức tạp chưa qua tinh chế, trong đó có những chất có dược tính rất mạnh tương tự như tân dược.
Hơn nữa, các loại thảo mộc thu hái tự nhiên hoặc mua ngoài chợ thường không được chuẩn hóa về nồng độ hoạt chất, dễ bị nhầm lẫn loài cây, thậm chí nhiễm nấm mốc, kim loại nặng hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật [1]. Khi thai phụ uống vào, các chất này không chỉ qua hệ tuần hoàn của mẹ mà còn có thể đi qua nhau thai, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi.
Ai cần tuyệt đối thận trọng khi xuất hiện khí hư trong thai kỳ?
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào (tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai hay thứ ba) đều cần tuyệt đối thận trọng, không tự ý dùng thảo dược truyền miệng. Đặc biệt, những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc rau tiền đạo càng phải cẩn trọng hơn gấp bội.
Khí hư khi mang thai có thể là hiện tượng sinh lý bình thường do tăng tiết dịch, nhưng cũng có thể là dấu hiệu viêm nhiễm phụ khoa do nấm men, tạp khuẩn hoặc trùng roi. Vi khuẩn từ vùng viêm nếu không được kiểm soát có thể gây nhiễm trùng ối, vỡ ối sớm. Do đó, việc dùng sai bài thuốc dân gian vừa không trị được tận gốc mầm bệnh, vừa làm trễ thời điểm can thiệp y khoa chuẩn xác.
Lời khuyên an toàn và cách xử trí khí hư đúng cách cho mẹ bầu
Khi nhận thấy khí hư có màu sắc bất thường (vàng, xanh, xám đục), mùi hôi khó chịu hoặc kèm theo ngứa rát âm hộ, thai phụ cần ngừng ngay mọi biện pháp truyền miệng và đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản. Bác sĩ sẽ tiến hành soi tươi dịch âm đạo để xác định chính xác nguyên nhân và kê các loại thuốc đặt tại chỗ an toàn cho thai nhi.
Trong sinh hoạt hàng ngày, thai phụ nên áp dụng các biện pháp chăm sóc vệ sinh khoa học: mặc đồ lót bằng chất liệu cotton thoáng mát, giặt sạch và phơi dưới ánh nắng mặt trời; không thụt rửa sâu vào trong âm đạo; vệ sinh nhẹ nhàng vùng kín bằng nước sạch hoặc dung dịch vệ sinh dịu nhẹ có độ pH phù hợp. Duy trì chế độ ăn uống đủ chất, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý để nâng cao sức đề kháng tự nhiên của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại lá cây như xích đồng nam để xông, ngâm hay sắc uống khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
