Trong thai kỳ, nhiều phụ nữ thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây cỏ với mong muốn "thanh nhiệt", "giải độc" hoặc làm mát cơ thể khi bị nổi mụn, nhiệt miệng. Cây lưỡi rắn (còn gọi là bạch hoa xà thiệt thảo) là một trong những loại thảo mộc thường được nhắc tới trong các bài thuốc thanh nhiệt, tiêu viêm. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này khi mang thai lại là một sai lầm tiềm ẩn nhiều mối nguy hại.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên sử dụng cây lưỡi rắn dưới bất kỳ hình thức nào. Thảo dược này hoàn toàn thiếu các dữ liệu chứng minh tính an toàn đối với thai kỳ, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung, có thể dẫn tới sảy thai, sinh non và gây hại trực tiếp cho sức khỏe của cả mẹ lẫn thai nhi.
Cây lưỡi rắn là gì và vì sao được chú ý?
Cây lưỡi rắn, hay còn được biết đến với tên gọi khoa học là Hedyotis diffusa (tên đông y là bạch hoa xà thiệt thảo), là loại cỏ nhỏ mọc hoang ở nhiều vùng ẩm ướt tại Việt Nam và các nước châu Á. Trong y học cổ truyền, loại cây này có tính hàn, vị ngọt nhạt, hơi đắng, từ lâu đã được ghi nhận với công dụng thanh nhiệt, giải hỏa độc, tiêu thũng và giảm đau.
Trong những năm gần đây, dược liệu này nhận được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu nhờ vào tiềm năng hỗ trợ kháng viêm và ngăn chặn tế bào lạ. Do thường được giới thiệu là "thảo dược thanh nhiệt mạnh", nhiều thai phụ khi gặp phải tình trạng nóng trong, táo bón hoặc mẩn ngứa đã tự ý tìm mua cây khô hoặc trà túi lọc về sắc uống mỗi ngày.
Tuy nhiên, tính chất dược lý của cây lưỡi rắn rất phức tạp và tác động mạnh lên hệ miễn dịch cũng như tuần hoàn. Việc đánh đồng dược liệu tự nhiên với sự lành tính tuyệt đối là quan niệm sai lầm, đặc biệt là với một cơ thể nhạy cảm như phụ nữ đang trong giai đoạn thai nghén.
Bằng chứng khoa học: Dữ liệu thực tế nói gì?
Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của cây lưỡi rắn. Những hiểu biết khoa học hiện đại về loài cây này chủ yếu tập trung vào việc xác định thành phần hóa học và tác động ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành phân tích phân tử và hóa học trên dược liệu bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã phân lập được hai hợp chất chỉ thị sinh học đặc trưng của cây gồm 6-O-(E)-p-coumaroyl scandoside methyl ester và 10(S)-hydroxypheophytin a [1].
Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học trong điều kiện ống nghiệm (in vitro), cả hai hợp chất này đều thể hiện tác dụng ức chế sự tăng sinh ở mức độ vừa phải đối với dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt không phụ thuộc androgen ở người (dòng tế bào PC3) [1]. Đáng chú ý, hợp chất 10(S)-hydroxypheophytin a còn cho thấy tác dụng ức chế mạnh mẽ đối với dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt nhạy cảm với androgen (dòng tế bào LNCaP) [1].
Kết quả nghiên cứu này cho thấy các hoạt chất trong cây lưỡi rắn có hoạt tính sinh học rất mạnh và có khả năng can thiệp vào quá trình phân chia, phát triển của tế bào [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên mẫu nuôi cấy tế bào ung thư trong ống nghiệm, không đại diện cho phản ứng trên cơ thể người sống, đặc biệt là cơ thể mẹ bầu và phôi thai đang phát triển [1].
Nguy cơ co bóp tử cung và ảnh hưởng đến thai kỳ
Thai kỳ là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trải qua những biến đổi nội tiết và huyết động học vô cùng phức tạp. Tử cung là cơ quan vô cùng nhạy cảm với các chất kích thích tuần hoàn hoặc có hoạt tính co hồi cơ trơn.
Theo kinh nghiệm sản khoa và dược lý lâm sàng, nhiều loại thảo dược có tính thanh nhiệt, tiêu ứ mạnh thường chứa các ancaloit, flavonoid hoặc glycoside có khả năng gây kích thích co bóp cơ trơn tử cung. Khi tử cung bị kích thích co bóp ngoài ý muốn trong tam cá nguyệt thứ nhất, nguy cơ phôi thai bị bóc tách, dọa sảy hoặc sảy thai tự nhiên là rất cao.
Nếu sử dụng vào các giai đoạn sau của thai kỳ, những đợt co bóp bất thường có thể kích hoạt cơn chuyển dạ giả hoặc gây chuyển dạ sinh non. Trẻ sinh non đối mặt với hàng loạt rủi ro về suy hô hấp, xuất huyết não, vàng da và các di chứng phát triển thần kinh lâu dài. Việc thiếu hoàn toàn các thử nghiệm về liều lượng an toàn khiến mọi hành động dung nạp cây lưỡi rắn đều biến thai phụ thành đối tượng chịu rủi ro không đáng có.
Bên cạnh đó, các hoạt chất có khả năng ức chế phân chia tế bào như đã ghi nhận trên tế bào nuôi cấy [1] cũng đặt ra dấu hỏi lớn về khả năng can thiệp vào quá trình hình thành cơ quan của phôi thai. Nếu hợp chất vượt qua hàng rào nhau thai trong giai đoạn hình thành tim, thần kinh hay các chi, nguy cơ gây dị tật bẩm sinh hoặc thai chậm phát triển là điều không thể loại trừ.
Vấn nạn dược liệu giả và rủi ro tạp chất khó lường
Không chỉ đối mặt với nguy cơ từ chính dược tính của cây, người dùng còn phải đối diện với tình trạng nhầm lẫn và gian lận thương mại phổ biến trên thị trường dược liệu. Phụ nữ mang thai khi sử dụng phải dược liệu giả hoặc kém chất lượng sẽ đối mặt với nguy cơ ngộ độc tăng lên gấp bội.
Nghiên cứu năm 2010 đã chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: khi giải trình tự ADN và phân tích hóa học 7 mẫu dược liệu bạch hoa xà thiệt thảo lưu hành trên thị trường, có tới 4 mẫu bị làm giả hoặc nhầm lẫn với loài tán kim thảo (Hedyotis corymbosa) và các loài thực vật họ hàng khác [1]. Tỷ lệ tạp nhiễm và làm giả lên tới hơn một nửa cho thấy việc người tiêu dùng mua đúng cây lưỡi rắn đạt chuẩn là điều vô cùng khó khăn [1].
Các loài cây thay thế thường không rõ độc tính, liều dùng cũng như tác động thực sự đối với cơ thể người. Khi uống phải các loại lá lạ chưa qua kiểm nghiệm, mẹ bầu có nguy cơ bị viêm gan cấp do độc chất từ thảo dược, viêm thận hoặc rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.
Ngoài ra, thảo dược thu hái tự nhiên hoặc bán tràn lan trên thị trường thường không được kiểm soát về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nấm mốc sinh độc tố aflatoxin và kim loại nặng như chì, thủy ngân. Những chất độc này có thể dễ dàng đi qua nhau thai, làm tổn thương vĩnh viễn hệ thần kinh non nớt của thai nhi.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc dưỡng thai
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là "cây cỏ tự nhiên không phải là thuốc tây nên uống vào vô hại". Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có tác dụng dược lý đều chứa các hợp chất hóa học tự nhiên có khả năng tác động mạnh mẽ lên các cơ quan trong cơ thể, không khác gì hoạt chất tổng hợp.
Nhiều người cho rằng khi mang thai cảm thấy bứt rứt, nổi mụn là do "nóng gan", cần uống thật nhiều nước lá cây đắng để làm mát. Tuy nhiên, tình trạng thân nhiệt tăng nhẹ, nổi mụn hay thay đổi sắc tố da trong thai kỳ chủ yếu là do sự gia tăng đột ngột của hormone progesterone và estrogen cùng với việc tăng chuyển hóa cơ bản, hoàn toàn không phải do độc tố tích tụ trong gan cần phải "uống nước mát để đào thải".
Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược theo kinh nghiệm của người thân thì sẽ an toàn. Mỗi cơ thể thai phụ có một thể trạng, tuần hoàn và đáp ứng miễn dịch khác nhau; những gì một người dùng không thấy phản ứng tức thì không có nghĩa là người khác dùng cũng sẽ an toàn, nhất là khi các tổn thương đối với bánh nhau và sự phát triển của thai nhi có thể diễn ra âm thầm mà mắt thường không thấy được.
Ai cần tuyệt đối tránh xa cây lưỡi rắn?
Trước thực trạng thiếu hụt dữ liệu khoa học về độ an toàn trên phụ nữ mang thai [1], các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối không tiếp xúc và không sử dụng cây lưỡi rắn:
Thứ nhất, phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào (ba tháng đầu, ba tháng giữa hoặc ba tháng cuối). Đây là đối tượng nhạy cảm nhất, cần bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ co bóp cơ trơn và phơi nhiễm hoạt chất lạ.
Thứ hai, phụ nữ đang có kế hoạch mang thai hoặc đang trong chu kỳ thụ tinh nhân tạo, thụ tinh trong ống nghiệm. Hoạt tính chống tăng sinh tế bào [1] và nguy cơ tác động xấu lên niêm mạc tử cung có thể làm giảm tỷ lệ phôi làm tổ thành công.
Thứ ba, phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc hở eo tử cung. Bất kỳ tác nhân nào gây co thắt nhẹ cũng có thể kích hoạt biến cố mất thai ở nhóm nguy cơ cao này.
Thứ tư, phụ nữ đang cho con bú. Hiện chưa có dữ liệu nào xác định liệu các hợp chất của cây lưỡi rắn có bài tiết qua sữa mẹ hay không và chúng sẽ ảnh hưởng ra sao đến hệ tiêu hóa, chức năng gan thận của trẻ sơ sinh.
Lời khuyên an toàn: Giải pháp chăm sóc sức khỏe cho mẹ bầu
Thay vì mạo hiểm sử dụng các loại cây thuốc nam truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng, mẹ bầu nên áp dụng các phương pháp tự nhiên, lành tính và đã được y học chứng minh để giảm bớt cảm giác nóng bức, mệt mỏi trong thai kỳ.
Để thanh lọc cơ thể và cải thiện làn da, cách an toàn nhất là uống đủ từ 2 đến 2,5 lít nước lọc ấm mỗi ngày, chia đều thành nhiều ngụm nhỏ. Bổ sung các loại nước canh nấu từ rau củ quả tươi mát quen thuộc như mồng tơi, rau dền, bí xanh, mướp hoặc nước dừa tươi (sau tam cá nguyệt đầu tiên và dùng với lượng vừa phải).
Tăng cường chất xơ từ các loại rau xanh và trái cây tươi không chỉ giúp thanh nhiệt, hỗ trợ hệ tiêu hóa mà còn cung cấp lượng vitamin, khoáng chất thiết yếu cho sự phát triển của em bé. Hạn chế các món ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng, thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống chứa nhiều đường công nghiệp nhằm tránh gây quá tải cho hệ bài tiết.
Nếu mẹ bầu cảm thấy cơ thể ngứa ngáy dữ dội, vàng da, mẩn ngứa kéo dài hoặc táo bón nặng, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được bác sĩ thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng cây lưỡi rắn hay bất kỳ bài thuốc dân gian nào mà không có sự chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Tóm lại, cây lưỡi rắn là dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh nhưng hoàn toàn chưa được chứng minh an toàn trong thai kỳ và đối mặt với rủi ro giả mạo cao [1]. Để bảo vệ sức khỏe cho chính mình và mang lại sự phát triển trọn vẹn nhất cho con yêu, thai phụ hãy luôn cẩn trọng và tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ thảo dược nào vào cơ thể.
