Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh có nên dùng dầu jojoba dưỡng da?

Dầu thực vật từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc của nhiều chị em khi mang thai nhằm ngăn ngừa rạn da, cũng như được các bậc phụ huynh tìm kiếm để làm dịu các nốt hăm tã ở trẻ nhỏ. Trong số các loại dầu dưỡng thể, dầu jojoba nổi lên như một thành phần lành tính, có cấu trúc tương tự bã nhờn tự nhiên của người. Tuy nhiên, liệu phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh có thực sự nên dùng dầu jojoba để bôi ngoài da hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Dầu jojoba có hồ sơ an toàn ngoài da rất tốt, hầu như không gây kích ứng hay đột biến gen, nhưng hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai để ngừa rạn hay trên trẻ sơ sinh để trị viêm da tã lót. Dữ liệu an toàn hiện có chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên động vật và người trưởng thành khỏe mạnh ^[1]. Vì vậy, việc sử dụng cần dựa trên sự cẩn trọng và hiểu rõ đặc tính sinh học của loại dầu này.

Cơ chế tác động của dầu jojoba trên hàng rào da

Dầu jojoba có đặc tính bắt chước lipid bã nhờn của cơ thể người, giúp nó hoạt động vượt trội hơn các loại dầu triglyceride thông thường trong việc hỗ trợ thẩm thấu ^[2]. Nhờ cơ chế này, dầu jojoba có thể tạo ra một lớp màng khóa ẩm tự nhiên, giúp da hạn chế mất nước qua biểu bì [1, 3].

Tuy nhiên, chính đặc tính tăng cường dẫn truyền lại là yếu tố cần lưu tâm. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 sử dụng màng nhân tạo PAMPA (Skin-PAMPA) cho thấy việc bổ sung 10% dầu jojoba vào công thức chứa retinol đã làm tăng diện tích dưới đường cong (AUC) từ 7 đơn vị lên 285 đơn vị, tức tăng khả năng thẩm thấu của retinol qua màng gần 40 lần ^[2]. Điều này chứng minh dầu jojoba có khả năng thúc đẩy các hoạt chất thân dầu đi qua hàng rào da mạnh mẽ hơn ^[2]. Đối với phụ nữ mang thai hoặc trẻ sơ sinh có làn da non nớt, việc dầu jojoba làm tăng tính thấm của các chất khác đi kèm có thể mang lại cả lợi ích giữ ẩm lẫn nguy cơ tăng phơi nhiễm hóa chất nếu sản phẩm không tinh khiết.

Bằng chứng độc tính và độ an toàn từ các nghiên cứu

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2021 về hóa học, dược lý và độc tính của dầu jojoba đã phân tích nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng ^[1]:

• Độc tính cấp đường tiêu hóa: Thử nghiệm trên chuột nhắt không tìm thấy độc tính cấp khi cho uống dầu jojoba thô, với liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 160 g/kg ^[1].
• Thử nghiệm kích ứng mắt và da: Thử nghiệm kích ứng mắt trên thỏ bằng dầu jojoba tinh chế (đã khử mùi hoặc khử mùi kèm tẩy màu) ghi nhận tình trạng kích ứng kết mạc có thể hồi phục sau 1 giờ và hết hoàn toàn sau 24 giờ ^[1]. Trên chuột lang 15 ngày tuổi và 30 ngày tuổi, xét nghiệm áp da (patch test) không gây viêm bệnh lý ^[1]. Dù có hiện tượng sưng nhẹ biểu bì sau 30 ngày bôi ngoài da (nhẹ hơn dầu paraffin lỏng nhưng nhiều hơn dầu ô liu), tác động này có thể hồi phục hoàn toàn và được cho là do tính chất bít tắc của màng dầu ^[1].
• Độc tính toàn thân qua đường tiêm: Tiêm dưới da kéo dài hàng ngày ở chuột cống không làm biến đổi mô bệnh học trong xét nghiệm máu hoặc nước tiểu, chỉ gây phản ứng u hạt nhẹ có thể hồi phục tại chỗ tiêm ^[1].
• Thử nghiệm trên người: Các xét nghiệm áp da ở người không phát hiện phản ứng dị ứng, ngoại trừ ở những người có cơ địa dị ứng cao ^[1]. Thử nghiệm chích da (prick test) trên những người từng tiếp xúc với dầu jojoba trong 2 năm cũng không cho thấy phản ứng dị ứng với cả dầu thô lẫn dầu tinh chế ^[1]. Hỗn hợp dầu jojoba và sáp jojoba hydro hóa cũng âm tính trong thử nghiệm đột biến gen Ames ^[1].
• Dẫn xuất Jobacohol: Jobacohol (tạo ra từ quá trình khử natri và chưng cất phân tử) không gây độc cấp ở chuột, kích ứng mắt rất thấp, không khác biệt so với oleyl alcohol trong thử nghiệm áp da lặp lại trên thỏ, âm tính trong thử nghiệm gây mẫn cảm ở chuột marmot và thử nghiệm đột biến vi khuẩn Salmonella ^[1].

Tác động kháng viêm và chuyển hóa khi bôi ngoài da

Nghiên cứu công bố năm 2025 trên chuột nhắt đực không lông 8 tuần tuổi đã đánh giá tác động bôi ngoài da của dầu jojoba (liều 4 microlit/gam trọng lượng cơ thể) trước khi tập luyện ^[3]. Kết quả cho thấy dầu jojoba không làm thay đổi nồng độ cytokine trong huyết tương, nhưng ức chế đáng kể sự biểu hiện của các gen gây viêm tại cơ xương (giảm biểu hiện Il-1b và Il-6 ở cơ dép; Il-6 ở cơ bụng chân) ^[3]. Điều này chứng minh dầu bôi ngoài da có thể tạo ra các đáp ứng sinh học làm giảm biểu hiện viêm cục bộ ^[3].

Về mặt chuyển hóa toàn thân, một nghiên cứu năm 2019 trên chuột nhắt không lông 8 tuần tuổi bôi dầu jojoba ngoài da với liều 4 microlit/gam trọng lượng cho thấy nồng độ axit béo không este hóa (NEFA) trong huyết thanh tăng đáng kể sau 30 phút (p < 0.05) ^[4]. Đồng thời, gen Atgl ở gan tăng biểu hiện (tương quan thuận với mức NEFA, r = 0.592), cùng xu hướng giảm biểu hiện các gen vận chuyển axit béo ở da (FABPpm, FATP-1, FATP-3, FATP-4) ^[4]. Kết quả này chỉ ra việc bôi một lượng lớn dầu jojoba trên động vật có thể tạo ra đáp ứng chuyển hóa lipid cấp tính, cần được nghiên cứu thêm về mức độ tác động trên người ^[4].

Bằng chứng về dầu dưỡng da ở trẻ sơ sinh: Dầu dừa được nghiên cứu nhiều hơn

Cần lưu ý rõ ràng rằng: Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào đánh giá việc bôi dầu jojoba trên trẻ sơ sinh hay trẻ sinh non. Bằng chứng lâm sàng về việc bôi dầu dưỡng cho nhóm đối tượng nhạy cảm này chủ yếu tập trung vào dầu dừa [2, 5, 6].

Cụ thể, một thử nghiệm lâm sàng nhẫu nhiên nhãn mở năm 2018 trên 72 trẻ sinh non dưới 30 tuần tuổi (36 trẻ mỗi nhóm) cho thấy bôi dầu dừa 5 mL/kg ngày hai lần trong 21 ngày bắt đầu từ 24 giờ sau sinh giúp duy trì thang điểm tình trạng da sơ sinh (NSCS) tốt hơn nhóm chứng (điểm nhóm chứng xấu đi từ 3 lên 4 vào ngày 21, p = 0.01) mà không gây tác dụng phụ kích ứng hay ảnh hưởng xấu đến các bệnh lý sơ sinh ^[5]. Tương tự, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 từ 11 nghiên cứu cho thấy massage bằng dầu làm mềm da giúp giảm 21% nguy cơ nhiễm trùng ở trẻ sinh non (RR = 0.79, khoảng tin cậy 95% 0.64 đến 0.97), đặc biệt khi massage bằng dầu dừa 2 lần/ngày trong hơn 2 tuần ^[6]. Một tổng quan hệ thống năm 2019 trên 7 thử nghiệm (727 trẻ sơ sinh) cũng ghi nhận dầu dừa giúp giảm tỷ lệ nhiễm trùng huyết bệnh viện (RR 0.35, KTC 95% 0.18 đến 0.67), giảm mất nước và cải thiện tình trạng da ^[7].

Dù vậy, các kết quả tích cực này thuộc về dầu dừa, không thể tự ý ngoại suy rằng dầu jojoba cũng đem lại hiệu quả kháng khuẩn hay bảo vệ tương đương cho trẻ sơ sinh.

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dầu jojoba có ưu điểm vượt trội về độ tinh khiết sinh học, tính trơ, không gây độc tính cấp và ít có khả năng gây dị ứng trên da người lớn ^[1]. Khả năng tương thích tốt với lipid tự nhiên giúp làm mềm da khô, tạo hàng rào che chắn tạm thời, giảm bớt sự khó chịu do căng giãn da ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng trên phụ nữ có thai để điều trị rạn da và trên trẻ sơ sinh bị viêm da tã lót. Hầu hết các dữ liệu về khả năng hấp thu, biến đổi gen chuyển hóa hay tác động kháng viêm chỉ mới được thực hiện trên chuột [7, 8] hoặc màng nhân tạo ^[2]. Các đặc tính chống viêm cơ ở chuột ^[3] không đồng nghĩa với việc chữa lành viêm da tã lót ở trẻ nhỏ. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng dầu jojoba như một liệu pháp chữa khỏi hoàn toàn các vấn đề về rạn da hay tổn thương da sơ sinh.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu jojoba

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng dầu tự nhiên thì an toàn 100% cho mọi loại da. Mặc dù thử nghiệm trên người cho thấy tỷ lệ kích ứng cực kỳ thấp, dầu jojoba vẫn có thể gây phản ứng dị ứng ở những người có cơ địa siêu dị ứng ^[1]. Ngoài ra, trên động vật non, việc bôi bít kéo dài 30 ngày có thể gây sưng nhẹ lớp biểu bì do tính chất bít tắc của màng dầu ^[1].

Một ngộ nhận khác là dầu jojoba hoàn toàn không hấp thu qua da. Thử nghiệm trên chuột cho thấy việc bôi dầu liều cao có thể gây phản ứng chuyển hóa axit béo gián tiếp qua gan chỉ sau 30 phút ^[4]. Hơn nữa, dầu jojoba có thể làm tăng khả năng thấm của các hoạt chất khác vào da gấp nhiều lần ^[2], do đó nếu kết hợp dầu jojoba với các loại kem bôi trôi nổi hoặc mỹ phẩm chứa hoạt chất cấm, nguy cơ hấp thu chất độc hại vào cơ thể sẽ tăng lên.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

• Trẻ sơ sinh và trẻ sinh non: Chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về việc dùng dầu jojoba trên đối tượng này. Da trẻ sơ sinh rất mỏng và dễ hấp thu, cha mẹ không nên tự ý dùng dầu jojoba để bôi diện rộng hay trị viêm da tã lót nếu chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhi.
• Phụ nữ mang thai có làn da quá mẫn cảm: Người có tiền sử dị ứng mỹ phẩm nặng (hyperallergic) cần thận trọng vì patch test vẫn ghi nhận phản ứng ở nhóm này ^[1].
• Người đang sử dụng thuốc bôi đặc trị: Vì dầu jojoba làm tăng tính thấm của các chất qua da rất mạnh ^[2], không nên bôi chung dầu jojoba cùng lúc với các loại thuốc bôi ngoài da khác khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Đối với phụ nữ mang thai muốn dùng dầu jojoba để dưỡng ẩm vùng bụng, ngực, hông:

• Liều lượng và thời điểm: Dùng một lượng vừa phải, thoa nhẹ nhàng sau khi tắm lúc da còn hơi ẩm để khóa ẩm tốt nhất. Trích đoạn nghiên cứu không quy định số giọt cụ thể cho người, vì vậy chỉ nên dùng lượng mỏng vừa đủ thẩm thấu, tránh bôi quá dày gây bít tắc lỗ chân lông.
• Thử phản ứng trước khi dùng: Thực hiện thử nghiệm áp da tại nhà bằng cách thoa một lượng nhỏ dầu jojoba tinh khiết lên vùng da nhỏ (như mặt trong cẳng tay) và theo dõi trong 24-48 giờ xem có phản ứng đỏ, ngứa hay sưng nhẹ không ^[1].
• Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên dầu jojoba nguyên chất, tinh chế rõ nguồn gốc xuất xứ, không pha trộn hương liệu hay tinh dầu khác, tránh các sản phẩm chứa hoạt chất không an toàn cho thai kỳ.

Đối với trẻ sơ sinh: Nếu trẻ bị hăm tã hay khô da, phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa để chọn các sản phẩm đã được kiểm chứng lâm sàng an toàn cho trẻ sơ sinh (như các loại kem chứa oxit kẽm hoặc các loại dầu đã có nghiên cứu lâm sàng như dầu dừa theo liều lượng y khoa [2, 5, 6]), không tự ý thoa dầu jojoba lên các vùng da trầy xước, lở loét.

Nhìn chung, dầu jojoba là một chất làm mềm da an toàn, ít gây kích ứng và có nhiều ưu điểm sinh học đã được ghi nhận trên thực nghiệm. Tuy nhiên, do chưa có dữ liệu lâm sàng riêng biệt trên phụ nữ mang thai ngừa rạn và trẻ sơ sinh ngừa hăm tã, người dùng cần tiếp cận một cách khoa học, dùng lượng vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền hoặc tình trạng viêm da kéo dài.