Nhiều người mắc bệnh chàm hay viêm da mạn tính thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian, thảo dược tự nhiên để mong trị dứt điểm cảm giác ngứa ngáy dai dẳng. Trong số các cây cỏ được nhắc đến gần đây, cây sàn xạt (danh pháp khoa học: Humulus japonicus) thu hút sự quan tâm của nhiều bệnh nhân với hy vọng tìm ra một giải pháp lành tính thay thế thuốc tây. Tuy nhiên, liệu chiết xuất sàn xạt có thực sự chữa khỏi viêm da cơ địa như lời đồn thổi trên mạng?
Câu trả lời dựa trên các cơ sở khoa học hiện nay là: chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh chiết xuất sàn xạt điều trị được viêm da cơ địa. Bằng chứng hiện có về dược thảo này mới chỉ dừng lại ở các mô hình tế bào và chuột thí nghiệm đối với bệnh viêm da tiếp xúc kích ứng, hoàn toàn khác biệt với cơ chế phức tạp của bệnh viêm da cơ địa ở người [1].
Phân biệt rõ viêm da cơ địa và viêm da tiếp xúc kích ứng
Viêm da cơ địa là căn bệnh viêm da mạn tính hay tái phát, gây ngứa ngáy dữ dội và tổn thương dạng chàm trên da [2, 3]. Căn bệnh này ảnh hưởng tới khoảng 15-20% trẻ em và 2-10% người trưởng thành trên toàn thế giới [2]. Bệnh có cơ chế sinh bệnh học phức tạp, liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm hàng rào bảo vệ da, rối loạn điều hòa miễn dịch sâu bên trong cơ thể và các yếu tố kích ứng thần kinh [2, 3].
Trong khi đó, viêm da tiếp xúc kích ứng là một dạng viêm da cấp tính khởi phát khi bề mặt da bị tổn thương do tiếp xúc trực tiếp với các tác nhân kích thích bên ngoài như xà phòng, nước hay hóa chất tẩy rửa [1]. Hai tình trạng bệnh lý này có nguyên nhân, tiến trình phát triển và cách tiếp cận điều trị hoàn toàn khác nhau. Việc nhầm lẫn giữa phản ứng kích ứng bề mặt và một bệnh lý mạn tính toàn thân như viêm da cơ địa rất dễ dẫn đến những kỳ vọng sai lầm về tác dụng của thảo dược.
Cơ chế kháng viêm của cây sàn xạt hoạt động ra sao?
Cây sàn xạt là một vị thuốc thảo mộc phân bố rộng rãi tại các quốc gia châu Á, vốn được biết đến với các đặc tính kháng viêm, kháng khuẩn và chống oxy hóa [1]. Hợp chất chính có hoạt tính sinh học nổi bật được tìm thấy trong cây sàn xạt là luteolin [1]. Khi nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học nhận thấy các hoạt chất này có khả năng can thiệp vào một số mắt xích truyền tín hiệu gây viêm [1].
Ở cấp độ tế bào, phản ứng viêm da thường liên quan đến con đường truyền tín hiệu NF-kappaB p65 [1]. Khi con đường này bị kích hoạt, tế bào sẽ giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm, bao gồm các cytokine như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha và các chemokine như CCL3, CXCL2 có nhiệm vụ lôi kéo các tế bào miễn dịch tới vị trí tổn thương [1]. Chiết xuất từ sàn xạt cùng hoạt chất luteolin có khả năng ức chế quá trình phosphoryl hóa kích hoạt của NF-kappaB p65, từ đó làm giảm sản sinh các enzyme gây viêm quan trọng gồm cyclooxygenase-2 (COX2) và nitric oxide synthase cảm ứng (iNOS) [1].
Bằng chứng tiền lâm sàng: Nghiên cứu trên chuột và tế bào
Cho đến nay, dữ liệu khoa học trực tiếp nhất về tác dụng chống viêm da của cây sàn xạt đến từ một nghiên cứu được công bố vào năm 2023 [1]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của chiết xuất sàn xạt đối với tình trạng viêm da tiếp xúc kích ứng bằng cách sử dụng mô hình tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bởi LPS và mô hình chuột bị gây viêm da tai bằng hóa chất 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate (TPA) [1].
Trong thử nghiệm này, chuột thí nghiệm được cho uống chiết xuất sàn xạt hoặc luteolin, sau đó bôi hóa chất TPA lên tai phải để tạo phản ứng viêm cấp tính [1]. Kết quả cho thấy hóa chất TPA khiến tai chuột bị đỏ, phù nề và tăng thâm nhiễm các tế bào viêm như bạch cầu trung tính và đại thực bào [1]. Tuy nhiên, việc uống chiết xuất sàn xạt và hoạt chất luteolin đã làm giảm rõ rệt tình trạng đỏ tai, giảm sưng phù và hạn chế sự xâm nhập của các tế bào viêm này [1].
Mức độ biểu hiện gen của các chemokine thu hút tế bào viêm như CCL3, CXCL2 cùng cytokine tiền viêm IL-1beta tại mô tai chuột cũng suy giảm đáng kể [1]. Tương tự, trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7, cả chiết xuất sàn xạt và luteolin đều ức chế biểu hiện gen của CCL3, CXCL2, IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha, đồng thời giảm tổng lượng và dạng phosphoryl hóa hoạt động của NF-kappaB p65 [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng sàn xạt hứa hẹn là một chiến lược điều trị tiềm năng cho bệnh viêm da tiếp xúc kích ứng [1].
Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trên động vật gặm nhấm và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, sử dụng hóa chất nhân tạo để tạo phản ứng viêm cấp tính [1]. Chuột được dùng chiết xuất bằng đường uống, chưa đánh giá độ an toàn hay khả năng hấp thu khi bôi ngoài da [1]. Đặc biệt, nghiên cứu này không đánh giá trên mô hình bệnh viêm da cơ địa [1].
Đừng nhầm lẫn giữa các loài thực vật và bằng chứng lâm sàng
Một lý do khiến nhiều người nhầm tưởng sàn xạt đã có bằng chứng chữa viêm da cơ địa là do sự nhầm lẫn tên khoa học của các loài cây thảo mộc. Chiết xuất sàn xạt có tên khoa học là Humulus japonicus [1]. Loài cây này cùng chi với cây hoa bia (Humulus lupulus) [3]. Trong một nghiên cứu năm 2011 trên chuột mắc viêm da cơ địa dòng NC/Nga, chiết xuất cồn của cây hoa bia (Humulus lupulus) cùng với 3 thảo dược khác đã ức chế sự phát triển sợi thần kinh do yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF) gây ra và ức chế đáng kể các tổn thương da khi bôi lặp lại [3]. Dù cùng chi thực vật, tác dụng của Humulus lupulus không thể tự ý đồng nhất với cây sàn xạt Humulus japonicus.
Ngoài ra, một thảo dược khác có tên gần tương đồng là mạch môn đông (Ophiopogon japonicus) từng được thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đơn mù, có đối chứng giả dược tại nhiều trung tâm trên 90 trẻ em và 144 người trưởng thành mắc viêm da cơ địa mức độ nhẹ đến trung bình [2]. Trong nghiên cứu năm 2019 đó, hoạt chất oligofructan từ Ophiopogon japonicus bôi 2 lần mỗi ngày trong 60 ngày đã giúp cải thiện thang điểm SCORAD (độ đỏ, ngứa, diện tích tổn thương), nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm số ca tái phát [2]. Người bệnh tuyệt đối không nên nhầm lẫn giữa hoạt chất của cây mạch môn đông (Ophiopogon japonicus) hay cây hoa bia (Humulus lupulus) với cây sàn xạt (Humulus japonicus).
Những hiểu lầm tai hại và khoảng trống nghiên cứu
Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem cây sàn xạt như một "thần dược tự nhiên" có thể trị dứt điểm viêm da cơ địa mà không gây tác dụng phụ. Việc tự ý thu hái cây sàn xạt mọc hoang dại, giã nát đắp lên các vùng da đang bị chàm tổn thương, rỉ dịch là một hành động tiềm ẩn vô vàn rủi ro. Bề mặt da của người bị viêm da cơ địa vốn rất nhạy cảm và tổn thương hàng rào bảo vệ, việc bôi đắp các chất thảo mộc chưa qua tinh chế, lẫn tạp chất và vi khuẩn rất dễ dẫn đến nhiễm trùng thứ phát hoặc bùng phát phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng dữ dội hơn.
Khoảng trống nghiên cứu lớn nhất hiện nay là cây sàn xạt chưa từng được thử nghiệm trên người mắc bệnh viêm da cơ địa. Không có dữ liệu về liều dùng an toàn, không có thông tin về độc tính khi sử dụng lâu dài, và chưa có bất kỳ quy trình chiết xuất chuẩn hóa nào được cơ quan quản lý y tế phê duyệt cho mục đích điều trị bệnh chàm ở người.
Trong khi đó, việc chẩn đoán và thử nghiệm điều trị viêm da cơ địa đòi hỏi những tiêu chuẩn khoa học rất khắt khe. Một tổng quan hệ thống năm 2018 kiểm tra 212 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về viêm da cơ địa giai đoạn 2007-2016 đã ghi nhận có tới 10 tiêu chuẩn chẩn đoán khác nhau được áp dụng, phổ biến nhất là tiêu chuẩn Hanifin và Rajka (chiếm 41%), cho thấy tính chặt chẽ trong đánh giá lâm sàng bệnh lý này [4].
Hiện nay, y học hiện đại đã có nhiều liệu pháp kiểm soát bệnh đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ ràng. Thuốc mỡ tacrolimus bôi ngoài da đã được phê duyệt tại Nhật Bản năm 1999, Hoa Kỳ năm 2000 và châu Âu năm 2001, với cơ sở dữ liệu an toàn và hiệu quả qua các thử nghiệm có đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần, 1 năm và theo dõi an toàn tới 4 năm [5].
Với các trường hợp bệnh từ trung bình đến nặng, các thuốc ức chế Janus kinase (JAK) đường uống như abrocitinib, baricitinib, upadacitinib hay thuốc bôi ruxolitinib đã được cấp phép dựa trên nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [4, 5, 7]. Dù các thuốc này có thể làm tăng nguy cơ mắc zona thần kinh, đau đầu, mụn trứng cá, buồn nôn hay tăng men creatine phosphokinase trong máu [6], chúng đều được theo dõi và kiểm soát chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa [7].
Ai cần đặc biệt thận trọng với thảo dược truyền miệng?
Những đối tượng đang mắc bệnh viêm da cơ địa, đặc biệt là trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng chiết xuất sàn xạt truyền miệng để uống hay bôi ngoài da. Trẻ em là nhóm dân số chịu ảnh hưởng lớn từ viêm da cơ địa [2], làn da của trẻ mỏng manh và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các chất kích ứng từ cây cỏ tươi.
Những người đang trong đợt bùng phát chàm cấp tính, da có dấu hiệu nứt nẻ, chảy dịch, lở loét hoặc có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn cũng cần tránh xa việc tự ý đắp lá cây hay bôi các chế phẩm trôi nổi. Việc trì hoãn tiếp cận các phác đồ y khoa chuẩn mực có thể khiến tổn thương da lan rộng và biến chứng nặng nề hơn.
Lời khuyên áp dụng và kết luận
Hiện tại, chưa có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào quy định liều lượng, cách thức chế biến hay thời điểm sử dụng chiết xuất sàn xạt (Humulus japonicus) để điều trị viêm da cơ địa. Người bệnh không nên tự ý tìm mua các sản phẩm gắn mác chiết xuất sàn xạt chưa được cấp phép.
Nếu bạn đang phải vật lộn với những cơn ngứa ngáy và tổn thương do viêm da cơ địa gây ra, bước đi an toàn và đúng đắn nhất là đến khám tại các chuyên khoa da liễu uy tín. Bác sĩ sẽ đánh giá chính xác mức độ tổn thương để chỉ định các loại kem dưỡng ẩm phục hồi hàng rào da, thuốc bôi chống viêm đã qua kiểm định hoặc các liệu pháp toàn thân phù hợp. Mọi ý định sử dụng thêm bất kỳ sản phẩm thảo dược hỗ trợ nào đều cần được trao đổi thẳng thắn và có sự đồng ý của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn cho làn da và sức khỏe của chính bạn.
