Nhiều thai phụ có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng thường canh cánh nỗi lo con sinh ra sẽ thừa hưởng làn da nhạy cảm và sớm đối mặt với viêm da cơ địa (chàm thể tạng). Căn bệnh mạn tính này gây ngứa ngáy, mất ngủ và ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống của trẻ nhỏ. Từ đó, xu hướng bổ sung men vi sinh (probiotics) ngay từ giai đoạn mang thai nổi lên như một biện pháp phòng ngừa từ sớm được nhiều mẹ bầu truyền tai nhau.

Dưới góc nhìn y học chứng cứ, câu trả lời ngắn gọn là việc mẹ bổ sung men vi sinh đúng chủng loại trong thai kỳ và kéo dài sang giai đoạn đầu cho con bú thực sự có khả năng hỗ trợ giảm nguy cơ bùng phát chàm ở trẻ, đặc biệt là nhóm trẻ có nguy cơ cao [1], [2]. Tuy nhiên, giải pháp này không phải "lá chắn thần kỳ" ngăn chặn được hoàn toàn mọi dị ứng và hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào chủng vi khuẩn cũng như phác đồ sử dụng [1], [3].

Mẹ uống men vi sinh tác động đến hệ miễn dịch thai nhi thế nào?

Cơ chế phòng ngừa bệnh chàm từ thời kỳ bào thai liên quan mật thiết đến "thuyết vệ sinh", khi việc thiếu tiếp xúc vi sinh vật sớm khiến hệ thống miễn dịch của trẻ bị rối loạn [4]. Trẻ sơ sinh nhận hệ vi khuẩn đường ruột ban đầu từ mẹ thông qua quá trình sinh ngả âm đạo, tiếp xúc qua nhau thai và chuyển vị vi khuẩn từ đường ruột mẹ vào sữa mẹ [4]. Khi đường ruột của thai nhi bị mất cân bằng vi khuẩn, nguy cơ khởi phát bệnh dị ứng sau này sẽ tăng lên rõ rệt [3].

Việc bổ sung probiotics ở phụ nữ mang thai giúp định hình hệ vi sinh vật của trẻ chủ yếu gồm các chủng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus và Bifidobacterium, tương tự hệ khuẩn ở trẻ bú mẹ hoàn toàn khỏe mạnh [4]. Không chỉ vậy, việc nạp probiotics trong thai kỳ có thể điều biến hệ vi khuẩn âm đạo của mẹ trước giờ sinh, từ đó tối ưu hóa lượng vi khuẩn bảo vệ truyền sang trẻ sơ sinh [5].

Một cơ chế quan trọng khác diễn ra qua dòng sữa mẹ. Nghiên cứu sinh học cho thấy mẹ dùng men vi sinh trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú giúp tăng nồng độ yếu tố biến đổi tăng trưởng beta-2 (TGF-beta2) trong sữa mẹ, đạt mức 2.885 pg/mL so với 1.340 pg/mL ở nhóm đối chứng [6]. TGF-beta2 là hoạt chất kháng viêm quan trọng, đóng vai trò huấn luyện tế bào miễn dịch niêm mạc ruột và xây dựng hàng rào bảo vệ vững chắc chống lại các tác nhân dị ứng xâm nhập từ môi trường ngoài [6], [4].

Các thử nghiệm lâm sàng ghi nhận hiệu quả phòng ngừa ra sao?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã đi sâu phân tích ảnh hưởng trực tiếp của việc mẹ dùng lợi khuẩn đối với tỷ lệ mắc chàm ở con:

Nghiên cứu thử nghiệm song song, mù đôi có đối chứng giả dược theo dõi 241 cặp mẹ con (trong đó 205 trẻ hoàn tất theo dõi đến 24 tháng tuổi) đã đánh giá các bà mẹ có tiền sử dị ứng [2]. Mẹ được cho dùng hỗn hợp Lactobacillus rhamnosus LPR kết hợp Bifidobacterium longum BL999, hoặc Lactobacillus paracasei ST11 kết hợp Bifidobacterium longum BL999, hoặc giả dược từ 2 tháng trước sinh đến 2 tháng sau sinh khi cho con bú [2]. Kết quả cho thấy nguy cơ phát triển chàm trong 2 năm đầu đời giảm đáng kể ở nhóm dùng LPR+BL999 (OR 0,17; KTC 95%: 0,08-0,35) và nhóm dùng ST11+BL999 (OR 0,16; KTC 95%: 0,08-0,35) [2]. Nguy cơ chàm mạn tính dai dẳng cũng giảm mạnh với OR lần lượt là 0,30 và 0,17 mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [2].

Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược khác trên 62 cặp mẹ con cho thấy nguy cơ phát triển chàm dị ứng ở trẻ trong 2 năm đầu giảm từ 47% ở nhóm dùng giả dược xuống còn 15% ở nhóm mẹ dùng probiotics (nguy cơ tương đối RR 0,32; KTC 95%: 0,12-0,85) [6]. Nhóm trẻ nhận được lợi ích phòng ngừa rõ nét nhất chính là những bé có nồng độ kháng thể IgE trong máu dây rốn tăng cao ngay sau sinh [6].

Trong thử nghiệm kinh điển với chủng Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) dùng cho thai phụ tối thiểu 2 tuần trước sinh và tiếp tục bổ sung 6 tháng sau sinh qua sữa mẹ hoặc sữa công thức, tỷ lệ trẻ bị chàm đã giảm từ 40% đến 50% ở các mốc theo dõi kéo dài lúc 2 tuổi, 4 tuổi và 7 tuổi [4].

Tuy nhiên, các dữ liệu không phải lúc nào cũng đồng nhất. Một tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp 4 nghiên cứu đánh giá việc bổ sung men vi sinh ở thai phụ và bà mẹ cho con bú [1]. Trong đó, một nghiên cứu tại New Zealand trên 474 người cho thấy dùng Bifidobacterium animalis không giúp giảm nguy cơ chàm, nhưng dùng Lactobacillus rhamnosus lại giúp giảm đáng kể (HR 0,51; KTC 95%: 0,30-0,85) [1]. Thử nghiệm tại Hà Lan cũng ghi nhận tỷ lệ trẻ bị chàm trong 3 tháng đầu giảm từ 29% xuống 12% ở nhóm dùng hỗn hợp lợi khuẩn [1]. Trái lại, 2 nghiên cứu khác tại Úc (n = 600) và New Zealand (n = 423) lại không quan sát thấy tác dụng bảo vệ rõ rệt nào [1].

Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn

Khi gộp dữ liệu từ hàng chục nghiên cứu độc lập để tăng độ tin cậy thống kê, các nhà khoa học thu được những con số ấn tượng về khả năng bảo vệ của probiotics:

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 tổng hợp 21 nghiên cứu đã khẳng định việc mẹ nạp probiotics giúp giảm đáng kể nguy cơ trẻ bị chàm và viêm da cơ địa [3]. Tác dụng phòng ngừa này phát huy hiệu quả nhất ở trẻ dưới 2 tuổi và đối với viêm da cơ địa sau 1 tuổi [3]. Phân tích gộp gồm 6 thử nghiệm phòng ngừa cũng cho thấy men vi sinh hiệu quả hơn rõ rệt so với giả dược trong ngăn ngừa viêm da cơ địa ở trẻ nhỏ [4].

Nghiên cứu phân tích gộp của Pelucchi và cộng sự (2012) phân tích 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã chỉ ra rằng việc bổ sung men vi sinh trong thai kỳ hoặc giai đoạn sớm của trẻ giúp giảm khoảng 20% tỷ lệ mắc viêm da cơ địa (RR 0,79; KTC 95%: 0,71-0,88) và giảm viêm da cơ địa liên quan IgE (RR 0,80; KTC 95%: 0,66-0,96) [7].

Trước đó, phân tích gộp của Doege và cộng sự (2011) trên 7 thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên ghi nhận nguy cơ chàm dị ứng ở trẻ 2-7 tuổi giảm 5,7% khi mẹ được bổ sung probiotics lúc mang thai [7]. Đặc biệt, nếu dùng các chủng vi khuẩn nhóm lactobacilli, mức độ giảm nguy cơ đạt tới 10,6% [7]. Trái lại, phân tích này nhận thấy một hỗn hợp nhiều chủng vi khuẩn khác nhau lại không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (3,06%) [7].

Bên cạnh lợi ích cho trẻ sơ sinh, men vi sinh trong thai kỳ còn mang lại lợi ích trực tiếp cho tuyến vú người mẹ. Một thử nghiệm tại Tây Ban Nha trên 108 phụ nữ có tiền sử viêm tuyến vú cho thấy việc dùng 9 log10 CFU Lactobacillus salivarius từ tuần 30 thai kỳ đến khi sinh giúp giảm đáng kể số lượng vi khuẩn gây bệnh trong sữa mẹ so với giả dược [1]. Một thử nghiệm lâm sàng khác trên 291 phụ nữ dùng 3 x 10^9 CFU Lactobacillus fermentum dự phòng trong 16 tuần cũng ghi nhận tỷ lệ viêm tuyến vú giảm xuống một nửa (tỷ lệ mới mắc 0,130 so với 0,263) [1].

Lợi ích thực tế và những giới hạn không thể bỏ qua

Mặc dù bằng chứng ủng hộ tác dụng giảm nguy cơ viêm da cơ địa khá mạnh mẽ, các dữ liệu khoa học đồng thời chỉ ra những giới hạn rõ rệt của phương pháp này mà người dùng cần biết để không đặt kỳ vọng sai lệch.

Phân tích gộp năm 2022 khẳng định men vi sinh hoàn toàn không có tác dụng bảo vệ hay ngăn ngừa các bệnh lý dị ứng đường hô hấp khác ở trẻ, bao gồm bệnh hen suyễn, viêm mũi dị ứng, triệu chứng khò khè hay tình trạng mẫn cảm dị ứng nói chung [3]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2012 cũng cho thấy lợi khuẩn không làm thay đổi nguy cơ nhạy cảm atopy (mẫn cảm dị ứng qua xét nghiệm lẩy da) ở trẻ nhỏ [2].

Ngoài ra, bằng chứng về việc liệu uống men vi sinh đơn thuần trong lúc mang thai có đủ duy trì hệ khuẩn cân bằng lâu dài cho bé hay không vẫn chưa thực sự nhất quán [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng uống sữa chứa men vi sinh trong thai kỳ giúp giảm nguy cơ chàm lúc trẻ 6 tháng tuổi, nhưng tác dụng này không còn duy trì khi trẻ chạm mốc 18 tháng tuổi nếu mẹ hoặc trẻ dừng hẳn sau sinh [5]. Chỉ khi cả mẹ và bé cùng tiếp tục dùng men vi sinh, tỷ lệ mắc chàm ở mốc 18 tháng tuổi và viêm kết mạc mũi dị ứng ở mốc 18-36 tháng tuổi mới giảm rõ rệt [5].

Những hiểu lầm thường gặp về men vi sinh thai kỳ

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "uống loại men vi sinh nào cũng mang lại hiệu quả như nhau". Dữ liệu khoa học cho thấy hiệu quả phụ thuộc cực lớn vào từng chủng vi khuẩn cụ thể. Ví dụ điển hình là bổ sung Lactobacillus rhamnosus giúp giảm rõ rệt nguy cơ chàm (HR 0,51), nhưng Bifidobacterium animalis lại không cho thấy mối liên quan nào đến việc giảm bệnh [1].

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ men vi sinh có thể dùng để thay thế thuốc chữa dứt điểm viêm da cơ địa. Probiotics đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa ban đầu và điều hòa miễn dịch từ sớm [6], [4]. Men vi sinh không phải là thuốc đặc trị và không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương khi bệnh đã tiến triển nặng.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng mẹ chỉ cần uống lượng men vi sinh càng nhiều thì con càng ít bị chàm. Nghiên cứu quan sát trên chế độ ăn cho thấy không có mối quan hệ đáp ứng theo liều lượng rõ rệt giữa lượng sữa bổ sung men vi sinh tiêu thụ với mức độ giảm nguy cơ bệnh ở trẻ [5].

Ai nên thận trọng khi cân nhắc sử dụng?

Thai phụ cần hiểu rằng cơ thể trong thai kỳ rất nhạy cảm và mọi sản phẩm bổ sung đưa vào đều cần sự kiểm soát y tế. Những phụ nữ có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng, mắc bệnh lý mạn tính nặng hoặc đang trong các liệu trình can thiệp phức tạp không nên tự ý dùng men vi sinh sống nồng độ cao mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [2].

Đối tượng hưởng lợi rõ ràng nhất từ biện pháp này là những thai phụ mang trong mình cơ địa dị ứng, hen suyễn, bản thân có phản ứng dương tính qua xét nghiệm lẩy da hoặc gia đình có tiền sử mắc các bệnh atopy nặng [2], [6]. Với những thai phụ hoàn toàn khỏe mạnh bình thường và không mang gen tiền sử dị ứng, lợi ích phòng ngừa chàm cho con có thể không vượt trội bằng [6]. Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào, thai phụ cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc dinh dưỡng để lựa chọn chủng khuẩn và thời điểm an toàn.

Hướng dẫn áp dụng khoa học và an toàn cho thai phụ

Để men vi sinh phát huy hiệu quả hỗ trợ tốt nhất, thai phụ có thể tham khảo lộ trình đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng:

Về thời điểm bắt đầu: Can thiệp sớm trong giai đoạn cuối thai kỳ đem lại hiệu quả dự phòng cao hơn [4]. Các nghiên cứu thường bắt đầu cho thai phụ dùng từ tuần thứ 30, tuần 36 hoặc khoảng 2 tháng trước ngày dự sinh [1], [2], [4].

Về thời gian duy trì: Việc bổ sung không nên ngắt quãng ngay sau khi lâm bồn. Các phác đồ thành công nhất thường kéo dài việc cho mẹ uống men vi sinh tiếp tục trong ít nhất 2 đến 6 tháng đầu cho con bú, hoặc bổ sung trực tiếp cho trẻ sơ sinh nếu trẻ dùng sữa ngoài [2], [4]. Sự phối hợp bổ sung cả trước sinh và sau sinh này bảo đảm kháng thể bảo vệ liên tục được truyền sang trẻ [5], [8].

Về chủng loại và hàm lượng: Nên ưu tiên các chủng đã được thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu lực như Lactobacillus rhamnosus (điển hình như dòng LGG hoặc LPR) đơn độc hoặc phối hợp cùng Bifidobacterium longum (BL999) [1], [2], [4]. Liều lượng dự phòng tuyến vú và hỗ trợ vi sinh thường được nghiên cứu ở mức khoảng 10^9 đến 9 log10 CFU mỗi ngày [1]. Phụ nữ mang thai cũng có thể kết hợp bổ sung thông qua chế độ ăn phong phú như sữa chua men sống, kết hợp dinh dưỡng cân bằng và uống đủ nước mỗi ngày [5].

Bổ sung men vi sinh trong thai kỳ và thời kỳ đầu cho con bú là một hướng đi dự phòng nhiều triển vọng, giúp giảm tỷ lệ viêm da cơ địa cho trẻ sơ sinh thuộc nhóm nguy cơ cao. Tuy vậy, đây không phải phương thuốc chữa bách bệnh và không loại bỏ hoàn toàn các dạng dị ứng đường thở khác. Thai phụ nên xây dựng lối sống lành mạnh, chăm sóc da sớm cho bé và luôn trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch chăm sóc sức khỏe khoa học, an toàn nhất.