Bối cảnh và lời đồn truyền miệng trong dân gian

Trong đời sống thường nhật, các bài thuốc từ cây cỏ quanh nhà luôn được nhiều người ưu tiên truyền tai nhau mỗi khi gặp rắc rối về sức khỏe. Đặc biệt với các bệnh lý da liễu như nổi mẩn đỏ, mề đay, mụn nhọt hay lở loét ngứa ngáy dai dẳng, thói quen tìm đến lá cây vườn nhà để đắp ngoài da trở nên rất phổ biến. Cây dâm xanh (tên khoa học là Duranta erecta, thuộc họ Cỏ roi ngựa Verbenaceae) vốn là loài cây bụi có hoa tím đẹp mắt thường được trồng làm cảnh rào chắn, nhưng lại xuất hiện trong nhiều lời đồn dân gian về khả năng "chữa bách bệnh ngoài da" [1], [2].

Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính, cứ việc hái một nắm lá dâm xanh, rửa sơ rồi giã nát đắp trực tiếp lên vùng da viêm là sẽ "hút độc" và làm lành vết thương tức thì. Quan niệm này bắt nguồn từ tâm lý e ngại thuốc tây y bôi ngoài da có chứa corticoid hoặc muốn chữa nhanh mà không cần tốn chi phí đi khám bác sĩ da liễu.

Thực tế, ranh giới giữa một kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng và một thảm họa dị ứng da liễu là rất mong manh. Hành vi tự ý đắp lá tươi lên các tổn thương hở hay vùng da nhạy cảm đã khiến không ít trường hợp phải nhập viện trong tình trạng sưng phù, phỏng rộp và nhiễm trùng nặng nề hơn lúc ban đầu.

Câu trả lời ngắn: Có nên đắp cây dâm xanh trị bệnh da?

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học chứng cứ là: Hoàn toàn không nên tự ý dùng cây dâm xanh giã nát đắp lên da. Đây là một lời đồn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ gây hại trực tiếp cho làn da.

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh việc đắp lá dâm xanh mang lại hiệu quả điều trị dứt điểm các bệnh ngoài da. Ngược lại, việc tiếp xúc trực tiếp dịch chiết lá tươi đậm đặc với biểu bì có thể gây kích ứng mạnh, dẫn đến viêm da tiếp xúc và bội nhiễm vi khuẩn nguy hiểm.

Cơ chế tác động và những thành phần hóa học bên trong

Để hiểu vì sao cây dâm xanh được gán ghép cho nhiều công dụng dân gian, cần nhìn vào cấu trúc hóa học của loài thực vật này. Cây dâm xanh (Duranta erecta) phân bố và được sử dụng trong các hệ thống y học cổ truyền ở nhiều quốc gia như Bangladesh, Ấn Độ, Nigeria, Philippines và Brazil [1]. Theo các ghi chép dân tộc học, loài cây này từng được dùng làm thuốc tẩy giun, hạ sốt, lợi tiểu, diệt ký sinh trùng và sốt rét [1].

Các phân tích hóa thực vật chuyên sâu ghi nhận cây dâm xanh chứa một kho tàng các hợp chất tự nhiên đa dạng. Các nhà nghiên cứu đã phân lập và xác định được khoảng 64 hợp chất khác nhau từ loài cây này, bao gồm iridoid glycoside, phenylethanoid glycoside, flavonoid, saponin, sterol, triterpenoid, tannin và alkaloid [1], [3], [2], [4].

Bên cạnh đó, cây còn chứa các hoạt chất đặc trưng như durantol, pectolinaringenin, repennoside, repenins và scutellarein [2]. Đáng chú ý nhất là acteoside (một glycoside nhóm phenylethanoid) - chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng đang thu hút sự chú ý trong y học hiện đại [1]. Các hợp chất nhóm polyphenol và flavonoid này trên lý thuyết mang lại khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ dọn dẹp các gốc tự do gây hại cho tế bào [3], [4].

Dù vậy, việc chứa các hoạt chất chống oxy hóa không đồng nghĩa với việc lá tươi an toàn để bôi lên da. Cây dâm xanh cũng chứa các thành phần hóa học có tính ăn mòn biểu bì hoặc các axit hữu cơ dễ gây bỏng rát nếu tiếp xúc ở nồng độ cao chưa qua tinh chế [5].

Các nghiên cứu khoa học thực tế nói gì?

Để làm rõ thực hư công dụng của dâm xanh, các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm, song hầu hết chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật (in vivo).

Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã thu thập dữ liệu nghiên cứu từ năm 1963 đến năm 2021 từ các cơ sở dữ liệu học thuật như PubMed, Science Direct, Web of Science và Scopus [1]. Đánh giá này ghi nhận Duranta erecta và hợp chất chính acteoside thể hiện các tác dụng sinh học đa dạng như chống sốt rét, kháng khuẩn, chống oxy hóa, kháng ung thư, chống viêm thận, bảo vệ gan, bảo vệ thần kinh và kháng virus [1]. Hoạt chất acteoside thậm chí đang được thử nghiệm lâm sàng ở các giai đoạn khác nhau cho bệnh thận IgA, bệnh viêm xương khớp và bảo vệ gan [1]. Tuy nhiên, bài đánh giá không hề ghi nhận thử nghiệm lâm sàng nào về việc dùng lá đắp ngoài da để trị bệnh da liễu ở người [1].

Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá thành phần hóa thực vật, khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn của chiết xuất hydroethanolic từ lá, quả xanh và quả chín của Duranta erecta [3]. Nghiên cứu định lượng hàm lượng phenolic tổng dao động từ 2,20 ± 0,15 đến 14,54 ± 0,29 mg đương lượng axit gallic (GAE)/100 g; tannin từ 3,55 ± 0,07 đến 13,82 ± 0,04 mg GAE/100 g; flavonoid tổng dao động từ 41,76 ± 0,96 đến 343,49 ± 3,45 microgam đương lượng quercetin (QE)/100 g [3]. Mặc dù phân đoạn methanolic của lá cho thấy hoạt tính dọn gốc tự do DPPH mạnh nhất, nhưng điều bất ngờ là thử nghiệm kháng khuẩn của các dịch chiết và phân đoạn này lại hoàn toàn không ghi nhận hoạt tính chống lại các vi sinh vật thử nghiệm [3]. Giới hạn này chứng minh giả định "lá dâm xanh kháng khuẩn diệt mụn nhọt trên da" là không có cơ sở trong thử nghiệm này [3].

Năm 2020, một nghiên cứu trên động vật đánh giá hiệu quả bảo vệ gan cấp tính của dịch chiết hydroethanolic từ các bộ phận cây dâm xanh trên chuột bị gây tổn thương gan bằng CCl4 (1 mL/kg thể trọng) và acetaminophen (500 mg/kg thể trọng) [6]. Động vật được điều trị bằng dịch chiết ở liều 250 mg/kg thể trọng hoặc thuốc đối chứng silymarin (100 mg/kg) trong 7 ngày [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả chín của cây giúp làm giảm đáng kể các men gan ALT, AST, ALP, gammaGT, Bilirubin, MDA, H2O2, NO và cải thiện cấu trúc vi thể của gan, đồng thời gia tăng các chất chống oxy hóa nội sinh như GSH, GPx, GST và SOD [6]. Rõ ràng, đây là nghiên cứu đánh giá bảo vệ gan qua đường uống ở động vật, không phản ánh công dụng bôi đắp trị bệnh da ở người [6].

Năm 2018, một nghiên cứu khác tìm hiểu tác dụng chống sỏi tiết niệu của dịch chiết methanolic từ lá dâm xanh cả trong ống nghiệm và trên mô hình chuột Wistar [7]. Chiết xuất đạt hiệu suất thu hồi 60%, ức chế gốc tự do DPPH đạt 93,51% ở nồng độ 1000 microgam/mL (gần tương đương axit ascorbic đạt 94,71%) [7]. Chiết xuất thể hiện khả năng ức chế tạo tinh thể canxi oxalat trong ống nghiệm và tạo vòng ức chế kháng khuẩn trước một vài loại vi khuẩn, đồng thời xác nhận tác dụng ngừa sỏi thận trên chuột Wistar sống [7]. Kết quả này cũng chỉ đóng góp vào nghiên cứu điều trị sỏi niệu qua đường uống trên động vật, không liên quan đến bệnh lý biểu bì ngoài da [7].

Năm 2022, nghiên cứu về tinh dầu chiết n-hexane từ lá 3 giống Duranta erecta ở Ai Cập ('Green', 'Golden edge', và 'Variegata') bằng phân tích GC-MS và mô hình gắn kết phân tử (docking) [4]. Tinh dầu giống 'Green' chứa lượng lớn vitamin E (22,7%) và thunbergol (15%), có khả năng dọn gốc tự do DPPH, ABTS và ức chế các enzyme như alpha-glucosidase, alpha-amylase [4]. Dù vitamin E tốt cho da, nhưng đây là tinh dầu chiết xuất chuyên biệt trong phòng thí nghiệm hóa dược, khác hoàn toàn việc dùng lá tươi giã đắp [4].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu chiết xuất lá dâm xanh thô bằng ethanol để làm chất diệt ấu trùng muỗi Culex pipiens [5]. Chiết xuất thô gây chết 100% ấu trùng muỗi ở cả nồng độ 1000 ppm và 500 ppm, với hoạt chất chính được nhận diện qua GC-MS và HPLC là axit propionic [5]. Khả năng diệt ấu trùng côn trùng mạnh mẽ một lần nữa cho thấy lá cây chứa các độc chất tự nhiên có tính tiêu diệt sinh vật sống, đòi hỏi sự thận trọng cao độ khi tiếp xúc với mô sống của người [5].

Lưu ý rằng cần tránh nhầm lẫn cây dâm xanh (Duranta erecta) với cây cỏ dại tormentil (Potentilla erecta), loài có chiết xuất thân rễ từng được thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cống và chuột nhắt với liều uống rất cao (2,5 g/kg và 6,8 g/kg) không gây chết hoặc biến đổi mô học, đồng thời được dùng thử nghiệm lâm sàng cho bệnh viêm loét đại tràng hay tiêu chảy do rotavirus [8]. Đây là hai loài hoàn toàn khác biệt về chi thực vật và đặc tính dược liệu [8].

Lợi ích lý thuyết và giới hạn của bằng chứng hiện có

Tổng hợp các bằng chứng nghiên cứu hiện tại cho thấy cây dâm xanh có chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên và một số hoạt chất tiềm năng có giá trị nghiên cứu dược học [1], [3], [4]. Tuy nhiên, khoảng cách từ các phản ứng trong ống nghiệm đến một phương pháp điều trị an toàn cho con người là vô cùng lớn.

Giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về hiệu quả chữa lành tổn thương da liễu [1]. Hầu hết các thử nghiệm đều sử dụng dung môi chuyên dụng (hydroethanol, methanol, n-hexane) để cô lập hoặc tinh chế hoạt chất, hoàn toàn không tương đương với nước cốt lá giã tươi trong điều kiện gia đình [6], [3], [4], [7]. Hơn nữa, việc dịch chiết hydroethanolic của lá không thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trong nghiên cứu năm 2019 cho thấy niềm tin "lá dâm xanh kháng khuẩn mạnh cho da" là một sự ngộ nhận chưa được chứng minh [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá dâm xanh

Hiểu lầm tai hại phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ từ thiên nhiên nên lành tính tuyệt đối, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người cho rằng lá dâm xanh mọc bờ rào quen thuộc thì không thể gây hại. Thực tế, nhiều loài thực vật có cơ chế tự vệ bằng cách sản sinh các độc tố hóa học tự nhiên hoặc axit hữu cơ để chống lại sâu bọ và động vật ăn cỏ [5].

Một hiểu lầm khác là hiện tượng da châm chích, nóng rát hay đỏ ửng sau khi đắp lá tươi được giải thích sai lệch là "thuốc đang phát huy tác dụng hút nọc độc". Đây thực chất là phản ứng viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính do các chất hóa học lạ và tạp chất trong lá xâm nhập, phá hủy hàng rào bảo vệ biểu bì tự nhiên của da.

Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn tên gọi thực vật học giữa các loài có tên đuôi "erecta" như Duranta erecta (dâm xanh) và Potentilla erecta cũng dễ dẫn đến việc suy diễn sai lầm về độ an toàn sinh học [1], [8].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Mọi người dân đều không nên tự ý dùng lá dâm xanh tươi để đắp lên cơ thể. Tuy nhiên, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa mẹo dân gian nguy hiểm này:

  • Người đang có tổn thương da hở: Những vết trầy xước, mụn bọc vỡ, vết trợt loét hoặc mụn mủ sâu rất dễ bị các vi khuẩn tạp nhiễm từ bề mặt lá cây xâm nhập, biến một vết thương nhỏ thành ổ áp xe hoặc viêm mô tế bào lan tỏa.
  • Bệnh nhân viêm da cơ địa, chàm (eczema) hoặc vảy nến: Hàng rào bảo vệ da của nhóm người này vốn đã bị tổn thương và suy yếu. Bất kỳ tác nhân lạ nào bôi đắp lên cũng có thể kích hoạt đợt bùng phát dị ứng dữ dội.
  • Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai: Làn da trẻ em cực kỳ mỏng manh và dễ hấp thụ độc tính qua da. Cây dâm xanh còn có hoạt tính diệt côn trùng và chứa nhiều alkaloid chưa rõ độc tính trên cơ thể người mẹ và thai nhi [5].

Cách xử lý và áp dụng thực tế an toàn

Đối với cây dâm xanh trồng trong vườn nhà, cách ứng xử an toàn nhất là chỉ nên giữ vai trò cây cảnh làm đẹp không gian sống hoặc hàng rào xanh. Tuyệt đối không tự ý hái lá, hoa hay quả để nhai nuốt, sắc uống hay giã nát đắp lên bất kỳ vùng da nào trên cơ thể.

Nếu không may bị lở ngứa, côn trùng cắn hoặc mắc các bệnh lý da liễu dai dẳng, người dân nên thực hiện các bước chăm sóc cơ bản sau:

  • Rửa sạch vùng da tổn thương nhẹ nhàng bằng nước sạch hoặc dung dịch nước muối sinh lý thông thường.
  • Giữ bề mặt da khô thoáng, tránh cào gãi làm rách biểu bì gây nhiễm trùng.
  • Đến các cơ sở y tế hoặc bệnh viện có chuyên khoa Da liễu để được bác sĩ thăm khám trực tiếp, chẩn đoán đúng căn nguyên (do nấm, vi khuẩn, virus hay dị ứng tiếp xúc) để được kê đơn thuốc bôi và thuốc uống chuẩn hóa.

Nếu trước đó đã lỡ đắp lá dâm xanh và thấy da xuất hiện triệu chứng ngứa rát tăng dần, sưng nề đỏ rực hoặc nổi bóng nước, cần nhanh chóng rửa sạch bã lá dưới vòi nước chảy và đến ngay cơ sở y tế gần nhất để xử trí viêm da tiếp xúc kịp thời.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe làn da

Cây dâm xanh (Duranta erecta) là loài thực vật phong phú về hóa thực vật và có tiềm năng nhất định trong nghiên cứu dược liệu tương lai ở các lĩnh vực bảo vệ gan hay nội khoa [1], [6]. Tuy nhiên, việc giã nát lá dâm xanh đắp trị bệnh ngoài da hoàn toàn chỉ là lời đồn dân gian thiếu cơ sở khoa học và chứa đựng nhiều rủi ro cho sức khỏe. Người dân hãy luôn tỉnh táo bảo vệ làn da của mình bằng các phương pháp y khoa đã được chứng minh, thay vì đánh đổi bằng những mẹo truyền miệng đầy nguy hiểm.