Nhiều gia đình thường có thói quen thu hái các loại thảo dược mọc hoang để ngâm rượu uống bồi bổ sức khỏe. Trong đó, quả cà trái vàng (tên khoa học Solanum xanthocarpum) được không ít người truyền tai nhau là vị thuốc quý trị đau nhức xương khớp và tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, việc tự ý hái loại quả này ngâm với rượu cồn độ cao liệu có thực sự mang lại lợi ích hay tiềm ẩn mối nguy ngộ độc khó lường?
Câu trả lời ngắn gọn là: Việc tự ý ngâm quả cà trái vàng vào rượu độ cao tiềm ẩn rủi ro tích tụ độc tính rất lớn. Dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận nhiều hoạt tính sinh học của loài cây này, dung môi cồn nồng độ cao lại có khả năng hòa tan và giải phóng ồ ạt các hợp chất alkaloid độc tự nhiên của cây, vượt khỏi tầm kiểm soát an toàn của cơ thể người dùng.
Nhận diện độc tính alkaloid trong quả cà trái vàng
Cà trái vàng thuộc họ Cà (Solanaceae), nhóm thực vật vốn đặc trưng bởi sự hiện diện của các hợp chất chuyển hóa thứ cấp thuộc nhóm alkaloid steroid [1], [2]. Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất methanol từ quả cà trái vàng chứa các hợp chất steroidal glycoalkaloid có hoạt tính sinh học rất mạnh [1]. Các phân tích hóa thực vật khác trên cây này cũng xác nhận sự tồn tại của alkaloid, phenol, tannin và flavonoid [2].
Trong tự nhiên, các alkaloid steroid này đóng vai trò như chất đề kháng giúp cây chống lại sâu bọ và các loài gây hại. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất từ quả cà trái vàng chứa các hoạt chất như solanocarpine và solanocarpidine có độc tính tiêu diệt ấu trùng muỗi cực mạnh, khiến 100% ấu trùng muỗi Culex quinquefasciatus tử vong sau 48 giờ tiếp xúc với dịch chiết nước [3]. Thậm chí, nồng độ gây chết 50% ấu trùng (LC50) của dịch chiết quả đối với muỗi Anopheles stephensi ở mức 0,058% [3], và chiết xuất dung môi hữu cơ carbon tetrachloride có LC50 chỉ vỏn vẹn 1,27 ppm sau 48 giờ [4]. Khi đưa các chất này vào cơ thể người qua con đường ngâm rượu không định lượng, độc tính tương tự có thể tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và nội tạng.
Nguy cơ hòa tan quá mức độc tố khi ngâm cồn độ cao
Rượu tự nấu hay cồn nồng độ cao (thường từ 40 đến 50 độ trở lên) là một dung môi hữu cơ phân cực mạnh. Khác với nước thường chỉ trích ly một phần hoạt chất hòa tan trong nước, cồn nồng độ cao sẽ hòa tan triệt để các alkaloid steroid, flavonoid và các phân tử phenolic [1], [2]. Việc ngâm quả tươi hoặc khô trong rượu mạnh thời gian dài tạo điều kiện cho toàn bộ lượng glycoalkaloid độc hại trong vỏ và hạt quả ngấm trọn vẹn vào dịch ngâm.
Khi ngâm rượu tự phát tại nhà, người dùng hoàn toàn không kiểm soát được nồng độ hoạt chất chiết xuất ra bình. Hỗn hợp rượu lúc này không còn là một bài thuốc điều trị mà trở thành một dung dịch chứa đậm đặc các độc tố nhóm alkaloid. Hơn nữa, cồn là chất làm tăng tính thấm của niêm mạc đường tiêu hóa, khiến các alkaloid xâm nhập nhanh chóng và ồ ạt vào máu, dễ dẫn đến hiện tượng quá liều và ngộ độc cấp tính hoặc tích độc mạn tính tại gan.
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận lợi ích gì từ quả cà trái vàng?
Dù tiềm ẩn độc tính nếu ngâm rượu sai cách, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuẩn hóa để tìm hiểu giá trị dược lý của quả cà trái vàng khi được chiết xuất có kiểm soát.
Năm 2012, một nghiên cứu đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol 50% từ quả cà trái vàng trên động vật gặm nhấm bị gây độc gan bởi 3 loại thuốc chống lao (isoniazid 7,5 mg/kg, rifampicin 10 mg/kg và pyrazinamide 35 mg/kg) uống trong 35 ngày [5]. Thử nghiệm dùng các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 35 ngày [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả giúp ngăn chặn sự gia tăng nồng độ các enzym gan trong huyết thanh gồm AST, ALT, ALP, lactate dehydrogenase (LDH), cũng như ổn định bilirubin toàn phần, albumin và cholesterol [5]. Chiết xuất này cũng làm giảm đáng kể peroxy hóa lipid (LPO), khôi phục hoạt tính các enzym chống oxy hóa như glutathione khử (GSH), superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) về mức bình thường, đồng thời giảm hoại tử tế bào gan trên mô bệnh học [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 2015 tiếp tục kiểm tra tác dụng hiệp đồng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ quả cà trái vàng phối hợp với Juniperus communis trên chuột bị tổn thương gan do paracetamol (250 mg/kg) và azithromycin (200 mg/kg) [6]. Liều dùng chiết xuất quả cà trái vàng thử nghiệm ở mức 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 14 ngày [6]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng chiết xuất giúp đảo ngược các tổn thương gan, bình thường hóa men gan và cải thiện chỉ số oxy hóa một cách phụ thuộc vào liều [6].
Về tác dụng trên chuyển hóa đường huyết, một nghiên cứu năm 2006 khảo sát dịch chiết nước của quả cà trái vàng trên chuột bình thường, chuột bị tiểu đường do alloxan và chuột nạp glucose [7]. Kết quả chỉ ra dịch chiết nước có hoạt tính hạ đường huyết đáng kể khi so sánh với thuốc đối chứng glibenclamide [7]. Thử nghiệm in vitro trên cơ hoành chuột cô lập cho thấy dịch chiết nước kích thích sử dụng glucose ngoại vi thông qua cơ chế tương tự insulin và có tác dụng ngoài tụy [7].
Đối với hệ tiết niệu, nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên 24 cá thể chuột Wistar (chia 4 nhóm, 6 con mỗi nhóm) bị nhiễm độc thận do kháng sinh gentamicin liều 100 mg/kg/ngày trong 8 ngày [8]. Chuột được điều trị bằng chiết xuất quả cà trái vàng đường uống ở mức liều 200 và 400 mg/kg/ngày trong 8 ngày [8]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm đáng kể nồng độ urê và creatinine trong huyết tương và nước tiểu, giảm nitơ urê máu (BUN), giảm trọng lượng thận bất thường và giảm peroxy hóa lipid mô thận, đồng thời phục hồi lượng nước tiểu và các enzym chống oxy hóa [8].
Ngoài ra, thử nghiệm công bố năm 2024 khảo sát tác dụng chống tăng sinh của chiết xuất methanol quả cà trái vàng trên tế bào ung thư vú người MDA-MB-231 [1]. Chiết xuất cho thấy hoạt tính chống oxy hóa với giá trị EC50 là 60,10 µg/mL (qua thử nghiệm DPPH) và 392,29 µg/mL (qua thử nghiệm ABTS) [1]. Tác động gây độc tế bào ung thư vú đạt nồng độ ức chế IC50 là 24,19 µg/L, thúc đẩy quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) kèm theo tăng sinh các loại oxy phản ứng (ROS) nội bào [1].
Khoảng cách lớn giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và thực tế ngâm rượu
Mặc dù các dữ liệu nghiên cứu kể trên cho thấy tiềm năng dược lý đáng chú ý, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo khi tiếp cận các thông tin này. Toàn bộ các nghiên cứu được trích dẫn đều tiến hành trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc trên dòng tế bào biệt lập trong ống nghiệm [5], [7], [8], [1], [6]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được kiểm chứng trên người để khẳng định liều dùng điều trị hay độ an toàn tuyệt đối của loại quả này khi sử dụng dạng thô.
Đặc biệt, quy trình chiết xuất trong nghiên cứu sử dụng dung môi đã được chuẩn hóa (như cồn 50% hoặc nước) kết hợp kỹ thuật tinh lọc định lượng liều dùng rõ ràng tính theo miligram trên kilogam thể trọng [5], [8], [6]. Điều này hoàn toàn đối nghịch với thói quen ngâm rượu dân gian: dùng cồn độ cao, ngâm ngập lượng quả không cân đo và uống tùy tiện. Ngâm rượu tự phát không hề loại bỏ được các thành phần alkaloid mang độc tính diệt sâu bọ [3], vô tình biến một thảo dược có ích thành mối nguy hủy hoại cơ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu ngâm thảo dược
Quan niệm phổ biến cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại" là một sai lầm chết người. Thực vật tự nhiên sở hữu hàng ngàn hợp chất bảo vệ, trong đó alkaloid là nhóm hóa chất có tính độc cao để xua đuổi động vật ăn cỏ và ấu trùng côn trùng [3]. Sự an toàn chỉ được đảm bảo khi hoạt chất được tách chiết và định liều chính xác [5], [7].
Một hiểu lầm khác là "rượu càng mạnh, ngâm càng lâu thì thuốc ra càng nhiều và càng tốt". Thực tế, nồng độ cồn quá cao sẽ hòa tan nhiều tạp chất độc hại không cần thiết, đồng thời cồn nguyên chất có thể làm biến tính một số thành phần chống oxy hóa có lợi. Uống rượu ngâm cồn cao độ kéo dài còn gây độc trực tiếp cho gan, làm mất đi tác dụng bảo vệ gan vốn có của các hợp chất tự nhiên [5], [6].
Ai tuyệt đối phải thận trọng?
Những người có tiền sử bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan không bao giờ được sử dụng các loại rượu ngâm tự chế từ quả cà trái vàng, vì gánh nặng chuyển hóa từ cồn kết hợp độc tố alkaloid có thể dẫn tới suy gan cấp. Người bị suy thận mạn tính cũng cần tránh xa, dù nghiên cứu trên chuột cho thấy chiết xuất quả giúp giảm ure và creatinine khi dùng liều kiểm soát [8], việc dùng dịch ngâm thô không chuẩn hóa có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em tuyệt đối không sử dụng bất kỳ chế phẩm rượu ngâm nào từ loài cây này. Người đang dùng các thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc điều trị lao cũng cần cảnh giác để tránh nguy cơ tương tác thuốc phức tạp [5], [7]. Bất kỳ ai khi có ý định sử dụng thảo dược hỗ trợ điều trị đều cần tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.
Khuyến cáo sử dụng dược liệu đúng cách
Để tận dụng giá trị dược liệu của cây cà trái vàng mà không rước họa vào thân, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học. Thay vì dùng rượu nặng ngâm quả tươi, các nghiên cứu y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại thường ứng dụng dịch chiết nước đun sắc hoặc chiết xuất cồn nồng độ thấp (50%) đã qua xử lý định lượng [5], [7].
Không tự ý hái quả dại ngoài tự nhiên về sử dụng khi chưa có sự giám sát của người có chuyên môn thực vật học và dược học. Các bài thuốc y học cổ truyền chính thống thường phối hợp nhiều vị thuốc với nhau nhằm giảm bớt độc tính và gia tăng tính hiệp đồng bảo vệ cơ thể, tương tự như mô hình kết hợp thảo dược trong nghiên cứu chống nhiễm độc [6].
Quả cà trái vàng chứa nhiều hoạt chất sinh học triển vọng cho việc phát triển các liệu pháp chống oxy hóa, hỗ trợ gan và bảo vệ thận trong tương lai. Dẫu vậy, việc lạm dụng cồn độ cao để ngâm uống tại nhà là một hành vi mang lại rủi ro nhiễm độc alkaloid vượt xa lợi ích thu được. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại rượu thuốc nào vào cơ thể để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
