Nhiều gia đình tại Việt Nam thường thấy cây cà trời mọc hoang quanh vườn hoặc được trồng chậu làm cảnh nhờ màu sắc bắt mắt. Không ít người tò mò liệu quả của loại cây này có thể dùng làm thực phẩm hay nấu chín để ăn như các loại cà thông thường hay không.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ khoa học: tuyệt đối không được ăn quả cà trời. Cây chỉ có giá trị làm cảnh hoặc hỗ trợ điều chế các hợp chất dùng ngoài, bởi toàn bộ quả chứa hàm lượng steroid alkaloid rất cao gây độc tính nặng nề lên đường tiêu hóa và hệ thần kinh.

Cà trời là gì và chứa chất gì?

Cà trời thuộc họ Cà (Solanaceae), họ thực vật nổi tiếng tích tụ nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học mạnh mẽ. Trong các loài thuộc họ Cà, quả thường tích lũy nhóm hợp chất tự nhiên mang tên steroid alkaloid và steroid glycoalkaloid [1].

Các nghiên cứu sinh hóa chỉ ra rằng nhóm thực vật này sản sinh ra nhiều loại alkaloid như glycoalkaloid, tropane alkaloid, pirrolizidin và indol alkaloid [1]. Về bản chất sinh học, đây là cơ chế tự vệ hóa học tự nhiên giúp cây chống lại các loài côn trùng gây hại, động vật ăn cỏ và vi sinh vật truyền nhiễm ngoài môi trường [1].

Các hợp chất phổ biến nhất được ghi nhận gồm solasonine, solamargine, alpha-solanine và alpha-chaconine [1, 3]. Dù là vũ khí sinh tồn của thực vật, khi đi vào cơ thể động vật và người, các phân tử này trở thành độc tố mạnh đối với tế bào thần kinh và màng nhầy dạ dày.

Cơ chế tác động và độc tính tiêu hóa, thần kinh

Khi ăn nhầm quả chứa steroid alkaloid, các chất này sẽ phá vỡ cấu trúc màng tế bào tại niêm mạc ruột. Tác động tiếp xúc gây tổn thương biểu mô tiêu hóa dẫn đến đau quặn bụng, buồn nôn, tiêu chảy cấp dữ dội và mất nước nghiêm trọng.

Ở góc độ tế bào, các steroid alkaloid có khả năng thâm nhập, liên kết với đại phân tử như protein và vật chất di truyền DNA, từ đó làm thay đổi cấu trúc và hủy hoại chức năng tế bào [1]. Khi hấp thu vào tuần hoàn máu, độc chất tấn công trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương gây đau đầu, ức chế thần kinh, chóng mặt, rung giật cơ hoặc suy hô hấp.

Độc tính sinh học của các chất này thể hiện rất rõ ngay cả ở nồng độ cực thấp đối với các sinh vật bậc thấp. Hỗn hợp steroid glycoalkaloid chiết xuất từ quả (bao gồm solasonine và solamargine) thể hiện độc tính chết chóc đối với ốc Lymnaea cubensis và Biomphalaria glabratus ở nồng độ chỉ 10 đến 25 ppm [2].

Độc tính phát triển và nguy cơ dị tật thai nhi

Nghiên cứu khoa học đã chứng minh nhóm alkaloid steroid từ các cây họ Cà có khả năng tác động tiêu cực đến sự phát triển của phôi thai động vật có vú và phôi động vật bậc thấp [4, 5].

Một thử nghiệm trên phôi cá Oryzias latipes (cá medaka) và phôi cá hồi vân (Oncorhynchus mykiss) công bố năm 1993 ghi nhận phôi bị chết hàng loạt khi tiếp xúc với các alkaloid steroid như chaconine, solanine và solasodine [3]. Tỷ lệ phôi chết bắt nguồn từ những bất thường cấu trúc hoặc rối loạn chức năng ngay trong giai đoạn phát triển ban đầu của tế bào [3].

Nghiêm trọng hơn, thử nghiệm trên chuột hamster Syria (Syrian hamsters) công bố năm 1996 xác nhận việc cho động vật mang thai hấp thu các alkaloid steroid này gây ra dị tật sọ não nghiêm trọng ở thai nhi [4]. Các dạng dị tật được ghi nhận bao gồm quái thai mất não (exencephaly), thoát vị não qua hộp sọ (encephalocele) và tật không có mắt (anophthalmia) [4].

Đáng chú ý, phần aglycone (như solanidine) khi dùng ở liều cao gây ra dị tật thai nhi với ý nghĩa thống kê rõ rệt (p < 0.005) [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc cơ thể oxy hóa chất độc thành solanidine N-oxide không phải là con đường giải độc hiệu quả ở động vật có vú [4]. Điều này cho thấy phụ nữ mang thai nếu ăn phải các loại quả này sẽ đối mặt với nguy cơ sảy thai hoặc biến dạng thai nhi cực kỳ nguy hiểm.

Tránh nhầm lẫn với vị thuốc dân gian và nghiên cứu ung thư

Nhiều người dân thường lầm tưởng cà trời với các cây thuốc họ Cà khác như thù lù, cà gai leo hoặc cà đen (Solanum nigrum). Dù một số loài cùng họ được y học dân gian sử dụng hoặc được chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm, quy trình kiểm soát độc tính hoàn toàn khác với việc ăn tươi.

Một nghiên cứu năm 2023 phân tích quả của cây họ Cà (Solanum nigrum) bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS) đã xác định được tới 114 loại steroid glycoalkaloid khác nhau trong quả [5]. Quả non chứa các hoạt chất có tính độc cao có thể gây phản ứng ngộ độc cấp nếu ăn trực tiếp [5].

Trong nghiên cứu năm 2018, các nhà khoa học đã phân lập được hợp chất mới đặt tên là solanine A cùng ba dẫn xuất glycoalkaloid hiếm từ quả [6]. Hợp chất solanine A này thể hiện độc tính tế bào rất mạnh, ức chế tế bào ung thư dạ dày MGC803 với giá trị IC50 là 6,00 ± 0,52 µM, tế bào ung thư gan HepG2 với IC50 là 9,25 ± 0,49 µM và ung thư đại tràng SW480 với IC50 là 6,23 ± 0,26 µM [6].

Năm 2019, các nhà nghiên cứu tiếp tục phân lập được 5 steroid alkaloid glycoside từ quả xanh, trong đó hợp chất nor-spirosolane thể hiện khả năng ức chế sinh nitric oxide (NO) trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 với giá trị IC50 là 23,4 ± 2,0 µM [7]. Một hợp chất alkaloid glycoside khác trong nghiên cứu này gây độc tế bào đáng kể trên hàng loạt dòng tế bào thí nghiệm như HL-60, U-937, Jurkat, K562 và HepG2 [7].

Cần hiểu rõ rằng, việc một chất "gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm" đồng nghĩa chất đó có độc tính tế bào cao, không đồng nghĩa đây là vị thuốc bổ hay thực phẩm phòng chống bệnh có thể tự ý ăn tại nhà. Tự ý ăn quả để chữa bệnh thực chất là nạp trực tiếp độc dược vào gan và thận.

Ai nên đặc biệt thận trọng với cây cà trời?

Do mức độ độc hại phổ rộng của nhóm chất steroid alkaloid, mọi đối tượng trong gia đình đều phải cẩn trọng, đặc biệt là các nhóm nguy cơ cao.

Trẻ nhỏ là đối tượng dễ bị tổn thương nhất do tò mò trước hình dáng và màu sắc sặc sỡ của quả chín. Khối lượng cơ thể trẻ rất nhỏ nên chỉ cần nuốt nhầm một lượng rất ít dịch quả cũng đủ dẫn đến tình trạng ngộ độc thần kinh cấp tính hoặc trụy tim mạch.

Phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang có dự định mang thai tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào. Như nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh, độc tố steroid alkaloid có khả năng vượt qua hàng rào bảo vệ và trực tiếp gây dị tật hệ thần kinh trung ương và mắt của phôi thai [4].

Người có bệnh lý về gan, thận hoặc hệ tiêu hóa mạn tính nếu nhiễm độc chất từ quả sẽ nhanh chóng đối mặt với suy gan cấp hoặc viêm loét thủng ruột do không thể chuyển hóa và đào thải độc tố kịp thời.

Ứng dụng thực tế an toàn: Làm cảnh và kiểm soát côn trùng

Thay vì sử dụng làm thực phẩm, các nghiên cứu khoa học hiện đại đang tập trung khai thác độc tính tự nhiên của quả cà trời để phục vụ các mục đích an toàn sinh học.

Một nghiên cứu năm 2019 đã chiết xuất dịch quả của cây họ Cà (Solanum mammosum) bằng phương pháp tổng hợp xanh hạt nano bạc nhằm diệt ấu trùng muỗi Aedes aegypti (loài muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết) [1]. Chiết xuất nước từ quả chứng minh hiệu quả diệt ấu trùng muỗi rất cao, mở ra hướng ứng dụng làm thuốc xịt trừ muỗi thân thiện với môi trường tự nhiên [1].

Ngoài ra, ở nhiều địa phương, cây chỉ nên được trồng trong bồn kiểng để trang trí sân vườn hoặc chưng Tết nhờ quả có màu sắc bền đẹp. Khi trồng làm cảnh, cần đặt cây ở vị trí cao ráo, xa tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà.

Nếu da tay dính phải dịch nhựa từ quả bị dập nát, cần rửa sạch ngay lập tức bằng xà phòng dưới vòi nước chảy. Trong y học dân gian nếu có các bài thuốc đắp ngoài da liên quan đến loài cây này, người dân cần hỏi ý kiến bác sĩ y học cổ truyền uy tín, không bao giờ tự ý chế biến uống hoặc sắc thuốc từ quả.

Quả cà trời là một thực vật chứa độc tính sinh học cao chứ không phải là một loại thực phẩm. Để bảo vệ sức khỏe gia đình, hãy xem đây thuần túy là cây cảnh, tuyệt đối không ăn thử, không nấu canh hay làm thuốc uống trong bất kỳ trường hợp nào.