Quả ngái dại ăn được không: Độc tính nhựa mủ và rủi ro ngộ độc

Nhầm lẫn phổ biến giữa quả ngái hoang dã và quả sung

Cây ngái là loài thực vật mọc hoang dã rất phổ biến dọc các bờ suối, bụi rậm và vùng nông thôn Việt Nam. Do hình thái thân gỗ, lá ráp và chùm quả mọc trực tiếp từ thân tương đối giống cây sung, không ít người lầm tưởng quả ngái có thể hái ăn trực tiếp như sung vườn. Thói quen tiện tay hái ăn thử quả dại ven đường thường tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe hệ tiêu hóa.

Câu trả lời trực tiếp là người dân không nên tùy tiện ăn sống quả ngái hoang dại hái ngoài tự nhiên. Trái ngái non và bánh tẻ chứa một lượng nhựa mủ trắng đục đặc sánh. Lượng nhựa này có tính kích ứng mạnh, dễ dẫn đến tình trạng ngộ độc đường tiêu hóa cấp tính như đau bụng dữ dội, cồn cào ruột gan, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy rải rác.

Trong dân gian, quả ngái đôi khi chỉ được dùng khi đã chín rũ hoàn toàn hoặc trải qua các bước sơ chế ngâm rửa công phu để loại bỏ triệt để chất mủ. Tuy nhiên, việc tự ý khai thác và chế biến theo kinh nghiệm truyền miệng thiếu chuẩn xác rất dễ dẫn đến tai nạn ngộ độc đáng tiếc, đặc biệt ở trẻ nhỏ tò mò hái quả dại.

Cơ chế kích ứng và độc tính tự nhiên trong nhựa mủ

Về mặt thực vật học, cây ngái thuộc chi Ficus (họ Dâu tằm - Moraceae). Dòng dịch mủ trắng chảy ra từ các vết cắt trên vỏ thân, cuống lá hay quả xanh thực chất là cơ chế phòng vệ hóa học của cây nhằm chống lại sâu bọ và các loài động vật ăn cỏ gặm nhấm.

Các phân tích sinh học chuyên sâu chỉ ra rằng nhựa mủ ở chi này chứa nồng độ rất cao các protein và enzyme phòng vệ mang tính độc đối với sinh vật nhỏ ^[1]. Một phân tích đa tầng (multi-omics) công bố năm 2018 trên cây họ sung (Ficus carica) đã giải trình chi tiết về thành phần phòng vệ trong các bộ phận tiết mủ ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng cysteine protease (còn gọi là ficin) là nhóm protein dồi dào bậc nhất trong nhựa mủ của quả non và thân gỗ ^[1]. Bên cạnh đó, chất chuyển hóa galloylglycerol cũng tích tụ hàm lượng lớn trong nhựa mủ của cả ba cơ quan: quả non, cuống lá và thân ^[1].

Các protease hoạt động mạnh này khi tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mỏng manh ở môi, lưỡi và dạ dày người có thể gây ra phản ứng tiêu hủy mô nhẹ, dẫn đến cảm giác bỏng rát buốt, ngứa ngáy dữ dội trong khoang miệng. Nếu nuốt phải lượng lớn mủ tươi, thành dạ dày bị kích thích bài tiết dịch vị bất thường, kích hoạt phản xạ co bóp tống đẩy dị vật, tạo thành các cơn buồn nôn và nôn tháo.

Bằng chứng khoa học tiền lâm sàng về độc tính của chi Ficus

Mặc dù cây ngái dại bản địa chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về ngưỡng ngộ độc đường uống trên cơ thể người, nhưng hàng loạt dữ liệu tiền lâm sàng từ các loài thuộc chi Ficus đã chứng minh hoạt tính tiêu diệt tế bào và độc tính sinh học rất mạnh của dịch nhựa mủ.

Thứ nhất, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2010 đã kiểm tra độc tính dịch chiết nước thô từ nhựa mủ loài Ficus benghalensis trên ấu trùng muỗi Culex quinquefasciatus tuổi 4 theo phương pháp chuẩn của WHO ^[2]. Kết quả ghi nhận nồng độ gây chết 50% ấu trùng (LC50) sau 24 giờ của nhựa mủ Ficus benghalensis là 0,4796% (thể tích/thể tích) ^[2]. Dải nồng độ từ 0,0195 đến 10% (trọng lượng/thể tích) của quả loài này tạo ra tỷ lệ tử vong ấu trùng quanh mức 25% ^[2]. Nhóm tác giả kết luận rằng do nhựa mủ của cây thử nghiệm có tính chất nguy hại cho con người và động vật, các dịch chiết này chỉ nên dùng xử lý nguồn nước không tiếp cận với người hoặc vật nuôi như hố tiêu và bể tự hoại ^[2].

Thứ hai, một nghiên cứu năm 2011 đánh giá độc tính tế bào của dịch chiết quả, lá và nhựa mủ Ficus carica trên dòng tế bào ung thư người HeLa ^[3]. Thử nghiệm MTT sau 48 giờ nuôi cấy cho thấy nhựa mủ và các dịch chiết làm giảm khả năng sống của tế bào HeLa ở nồng độ từ 2 microgam/mL theo mức phụ thuộc liều ^[3]. Giá trị nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) của nhựa mủ là khoảng 17 microgam/mL; trong khi dịch chiết ethanol, ethyl acetate và dichloromethane từ quả có IC50 lần lượt là 12, 12 và 11,5 microgam/mL ^[3].

Thứ ba, một thử nghiệm năm 2019 tiếp tục ghi nhận dịch chiết và nhựa mủ Ficus carica ức chế tăng sinh mạnh mẽ trên các dòng tế bào ung thư đại trực tràng HCT-116 và HT-29 sau 48 giờ xử lý ^[4]. Nhựa mủ đạt giá trị IC50 lần lượt là 206 microgam/mL trên tế bào HCT-116 và 182 microgam/mL trên tế bào HT-29 ^[4]. Dịch chiết lá và nhựa mủ thể hiện hoạt tính chống tăng sinh mạnh nhất thông qua cơ chế kích hoạt hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) ^[4].

Nhìn chung, các nghiên cứu này cho thấy nhựa mủ và chiết xuất từ quả thuộc chi Ficus sở hữu dược lực tiêu diệt tế bào vô cùng mạnh mẽ trong ống nghiệm ^[3], ^[4]. Khi chưa được tinh chế hoặc định liều khoa học, các hợp chất độc tế bào này tiềm ẩn nguy cơ phá hủy tế bào biểu mô đường ruột của con người.

Nguy cơ dị ứng chéo và sốc phản vệ từ nhựa mủ

Bên cạnh nguy cơ kích ứng tiêu hóa đơn thuần do độc tính mủ tươi, người ăn phải các loại quả chứa mủ thuộc chi Ficus còn đối mặt với hội chứng dị ứng mủ - trái cây (latex-fruit syndrome).

Một nghiên cứu miễn dịch năm 2003 tiến hành trên các bệnh nhân có biểu hiện hội chứng dị ứng đường miệng hoặc sốc phản vệ sau khi ăn quả sung tươi (Ficus carica) và người tiếp xúc với cây Ficus benjamina ^[5]. Kết quả cho thấy phản ứng RAST với Ficus benjamina bị ức chế trung bình 49% bởi dịch chiết từ quả tươi ^[5]. Các thử nghiệm lẩy da cũng phát hiện tình trạng đồng mẫn cảm thường gặp nhất với các loại quả nhiệt đới khác như kiwi, đu đủ và bơ ^[5]. Đáng chú ý, các dịch chiết từ Ficus bị mất phần lớn tính kháng nguyên gây dị ứng khi bị làm biến tính bởi nhiệt độ 95 độ C ^[5].

Tiếp nối hướng tiếp cận này, một nghiên cứu năm 2004 trên 2662 bệnh nhân dị ứng đường hô hấp ghi nhận 66 người (chiếm 2,5%) có phản ứng với nhựa mủ Ficus benjamina ^[6]. Trong nhóm mẫn cảm với loại nhựa mủ này, có tới 83% người có phản ứng lẩy da dương tính với quả tươi và 37% với quả khô ^[6]. Trong số những người dương tính, 47% báo cáo phản ứng lâm sàng với quả tươi, bao gồm 7 bệnh nhân xuất hiện phản ứng toàn thân nghiêm trọng như nổi mề đay, phù mạch và hen suyễn ^[6]. Thử nghiệm cũng ghi nhận protease ficin tham gia ức chế phản ứng dị ứng CAP ở mức 59% đối với quả và 41% đối với nhựa mủ ^[6].

Điều này chứng minh rằng các protein trong mủ thực vật thuộc chi Ficus có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng nặng nề ở những cơ địa nhạy cảm, thậm chí gây co thắt phế quản hoặc phù nề đường thở ^[6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện có

Một hiểu lầm rất tai hại là suy nghĩ: "Quả nào chim, chuột ăn được thì người ăn được" hoặc "cây họ sung quả nào cũng lành tính". Thực tế, hệ men tiêu hóa của động vật hoang dã khác biệt hoàn toàn với con người. Một số loài động vật có khả năng trung hòa độc tố tự nhiên trong mủ mà con người không có. Cây ngái dại tích lũy lượng chất độc phòng vệ rất đậm đặc ở phần vỏ và nhựa quả non ^[1].

Tuy nhiên, người đọc cần lưu ý về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay. Đa số các thử nghiệm sinh học nêu trên được tiến hành trên môi trường ống nghiệm (in vitro) đối với tế bào ung thư, trên ấu trùng côn trùng hoặc trên các loài họ hàng gần như Ficus carica, Ficus benghalensis, Ficus benjamina, Ficus dubia ^[3], ^[2], ^[6], ^[7]. Một nghiên cứu năm 2021 trên loài Ficus dubia chỉ ra rằng dịch chiết rễ và nhựa mủ có hoạt tính chống oxy hóa và không gây đột biến gen trên mô hình ruồi giấm Drosophila, mở ra tiềm năng chiết xuất dược liệu ^[7]. Nhưng các kết quả này không đồng nghĩa với việc ăn trực tiếp quả ngái tươi nguyên nhựa ngoài tự nhiên là an toàn. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào cấp phép cho việc dùng quả ngái tươi làm thực phẩm trực tiếp.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm người có tiền sử dị ứng cơ địa, người từng bị ngứa hoặc phù nề khi tiếp xúc với mủ cao su thiên nhiên hoặc các loại quả như kiwi, bơ, đu đủ cần đặc biệt tránh xa quả ngái dại ^[5], ^[6]. Nguy cơ phản ứng chéo có thể khởi phát các cơn sốc phản vệ, nghẹt thở hoặc mề đay cấp tính rất nguy hiểm ^[5], ^[6].

Người mắc bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng, hội chứng ruột kích thích hoặc hệ tiêu hóa yếu không được sử dụng quả ngái sống. Hoạt tính protease và các hợp chất kích ứng trong nhựa sẽ làm tổn thương sâu thêm các vết loét, gây xuất huyết hoặc đau quặn bụng cấp tính ^[1].

Trẻ em và người cao tuổi có hàng rào niêm mạc ruột non nớt và sức đề kháng kém. Ngộ độc nhựa mủ ở các đối tượng này rất dễ dẫn đến tình trạng mất nước và điện giải nghiêm trọng do nôn mửa và tiêu chảy liên tục.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú chưa từng được đưa vào bất kỳ thử nghiệm an toàn nào liên quan đến loại quả này; dữ liệu hiện có chỉ giới hạn ở mức tế bào và động vật phòng thí nghiệm ^[3], ^[2]. Do đó, nhóm đối tượng này tuyệt đối không ăn thử để phòng ngừa rủi ro kích thích co bóp tử cung hoặc ngộ độc cấp.

Hướng dẫn xử lý và khuyến cáo an toàn thực tế

Nếu vô tình hái phải hoặc muốn tận dụng nguồn dược liệu dân gian từ quả ngái dại, tuyệt đối không được cắn, nếm thử quả sống còn ứa mủ trắng ^[1]. Nhựa mủ Ficus có thể bị mất phần lớn đặc tính gây dị ứng khi được xử lý nhiệt độ cao từ 95 độ C trở lên ^[5].

Do đó, nếu sơ chế ngái theo kinh nghiệm chế biến, quả phải được ngắt bỏ hoàn toàn cuống, gọt sạch lớp vỏ ngoài, chẻ nhỏ rồi ngâm ngập trong nước muối loãng hoặc luộc sôi kỹ nhiều lần nhằm loại bỏ triệt để dòng nhựa mủ độc hại. Sau khi luộc chín và rửa sạch mới đem phơi khô hoặc kho nấu chín kỹ.

Trường hợp trẻ nhỏ hoặc người lớn lỡ nuốt phải quả ngái còn nhiều mủ tươi và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như nóng rát cổ họng, đau bụng dữ dội, nôn mửa liên tục, cần lập tức súc miệng bằng nước sạch để loại bỏ mủ bám ở niêm mạc. Không tự ý uống các loại thuốc cầm tiêu chảy bừa bãi mà cần đưa nạn nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và xử trí bài trừ độc chất kịp thời.

Mọi bộ phận của cây ngái khi dùng với mục đích chữa bệnh đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học để bảo vệ an toàn tính mạng cho bản thân và gia đình.