Quả Rì Việt có ăn được không? Cảnh báo độc tính cần biết

Cây Rì Việt (tên khoa học Rivina humilis L., họ Thương lục Phytolaccaceae hoặc Petiveriaceae) thường mọc hoang dại hoặc được trồng làm cảnh nhờ chùm quả mọng màu đỏ tươi bắt mắt. Nhiều người khi thấy quả chín mọng thường tò mò liệu quả này có ăn được không hay chứa độc tính nguy hiểm đường tiêu hóa.

Hiện tại, các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và phòng thí nghiệm cho thấy nước ép quả Rì Việt được dung nạp tốt ở chuột, chứa sắc tố betalain và chất chống oxy hóa [1, 2, 4]. Tuy nhiên, các tài liệu độc học thực vật chung của họ thực vật này vẫn khuyến cáo cảnh báo về nguy cơ rối loạn tiêu hóa, do đó người dân tuyệt đối không tự ý hái ăn trực tiếp khi chưa có chứng minh an toàn toàn diện trên người.

Bản chất cây Rì Việt và thắc mắc về tính an toàn

Cây Rì Việt, hay còn gọi là pigeon berry, tạo ấn tượng với những chuỗi quả nhỏ tròn mọng nước, khi chín chuyển sang màu đỏ thẫm rất đặc trưng [2, 4]. Do hình thức bên ngoài giống nhiều loại quả mọng ăn được, thắc mắc về khả năng sử dụng quả Rì Việt làm thực phẩm hay dược liệu thường xuyên được đặt ra.

Trong phân loại thực vật học, Rivina humilis thuộc họ Phytolaccaceae (hoặc Petiveriaceae), nhóm thực vật vốn được biết đến trong y văn chứa các hợp chất saponin và chất kháng dinh dưỡng có thể kích ứng niêm mạc tiêu hóa nếu tiêu thụ dạng tươi sống không qua xử lý. Việc làm rõ bằng chứng khoa học thực tế là điều cần thiết để tránh các vụ ngộ độc đáng tiếc.

Cơ chế tác động: Sắc tố betalain và các yếu tố kháng dinh dưỡng

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy quả Rì Việt chứa hàm lượng cao sắc tố betalain tan trong nước [1, 2]. Betalain là nhóm sắc tố tự nhiên thường thấy ở củ dền đỏ, có hoạt tính sinh học và khả năng chống oxy hóa [1, 2].

Bên cạnh các chất dinh dưỡng như carbohydrate, protein, chất béo và khoáng chất ở hạt, thực vật này cũng tồn tại các yếu tố kháng dinh dưỡng ^[1]. Nghiên cứu định lượng chỉ ra hàm lượng đáng kể axit phytic (9,3 g/100 g ở lá và 6,9 g/100 g ở thân) cùng oxalat (2,07 g/100 g ở lá và 1,58 g/100 g ở thân), trong khi tannin dưới 0,5 g/100 g ^[1]. Các hợp chất kháng dinh dưỡng này có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc cản trở hấp thu khoáng chất nếu ăn phải lượng lớn mà chưa xử lý nhiệt ^[1].

Các bằng chứng khoa học trên động vật: Nước ép quả Rì Việt nói gì?

Để đánh giá độc tính, các nhà khoa học đã tiến hành khảo nghiệm độc học của nước ép quả Rì Việt (RBJ) trên mô hình chuột cống đực nhằm xác định tính an toàn cấp tính, bán cấp và bán mạn tính ^[2].

Trong thử nghiệm cấp tính, chuột cống trưởng thành được cho uống một liều duy nhất nước ép quả Rì Việt ở các mức 1 g/kg, 2 g/kg và 5 g/kg thể trọng ^[2]. Thử nghiệm liều lặp lại (bán cấp) tiến hành trên chuột đang phát triển với mức 2,5 g/kg và 5 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 35 ngày ^[2]. Thử nghiệm bán mạn tính cho chuột ăn chế độ chứa 0,5%, 1% và 2% nước ép quả (tính theo khối lượng thức ăn w/w) kéo dài liên tục suốt 90 ngày ^[2].

Kết quả cho thấy ở cả ba mô hình nghiên cứu, nước ép quả Rì Việt được chuột dung nạp tốt ^[2]. Lượng thức ăn tiêu thụ, khối lượng cơ thể và khối lượng các cơ quan nội tạng của nhóm dùng nước ép tương đương với nhóm đối chứng không xử lý ^[2]. Dữ liệu huyết học, mô học các cơ quan nội tạng quan trọng, chỉ số hóa sinh trong huyết thanh và gan của nhóm chuột can thiệp cũng không khác biệt so với nhóm đối chứng ^[2]. Nước ép quả không gây ảnh hưởng tiêu cực lên sự tăng trưởng hay cân bằng nội môi sinh hóa bình thường của chuột ^[2].

Bên cạnh đó, dịch chiết quả Rì Việt giàu betalain từng được thử nghiệm làm chất màu tự nhiên trong mứt chuối phết và đồ uống pha sẵn ^[3]. Kết quả kiểm nghiệm vi sinh cho thấy sản phẩm an toàn cho tiêu dùng, mứt chuối giữ được 68% màu sau 6 tháng bảo quản ở 5 độ C và nhận được đánh giá cảm quan tốt từ người dùng ^[3].

Nghiên cứu trên các bộ phận khác của cây Rì Việt

Các bộ phận khác của cây Rì Việt như lá, thân, rễ và hạt cũng được phân tích thành phần hóa thực vật ^[1]. Hạt chứa lượng carbohydrate đạt 50,15 g/100 g, protein 10,96 g/100 g và chất béo 11,25 g/100 g ^[1]. Rễ có hàm lượng chất béo 17,66 g/100 g và chất xơ đạt 81,49 g/100 g ^[1].

Hàm lượng sắt ở lá và rễ đạt lần lượt 29,59 mg/100 g và 29,39 mg/100 g, trong khi hạt chứa kẽm ở mức 12,09 mg/100 g ^[1]. Dầu chiết từ lá chứa 47,83 g/100 g axit béo omega-3 ^[1]. Dầu hạt chứa 22,23 g/100 g axit palmitic, 44,48 g/100 g axit oleic và 24,04 g/100 g axit linoleic ^[1]. Dịch chiết lá cũng thể hiện hoạt tính thu dọn gốc tự do DPPH và ABTS với giá trị EC50 lần lượt là 2,22 mg/mL và 0,37 mg/mL ^[1].

Trong thử nghiệm điều trị tiểu đường thực nghiệm kéo dài 21 ngày trên chuột cống Wistar, dịch chiết cồn của cây Rì Việt giúp hạ đường huyết đáng kể, cải thiện bài tiết men chống oxy hóa ở gan và giữ chức năng gan, thận ở mức bình thường ^[4]. Dịch chiết lá Rì Việt còn được dùng để tổng hợp hạt nano bạc, thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn Brucella ở nồng độ 800 mcg/mL ^[5].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng nghiên cứu nước ép không gây độc trên chuột đồng nghĩa với việc quả Rì Việt tươi có thể ăn thoải mái như các loại trái cây thông thường. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì các thử nghiệm độc tính hiện có mới chỉ thực hiện trên chuột đực với nước ép tinh chế ^[2], chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên cơ thể người.

Hơn nữa, quả tươi ngoài tự nhiên đi kèm cả phần hạt và vỏ, có chứa các chất kháng dinh dưỡng như axit phytic và oxalat đã được tìm thấy trên các bộ phận của cây ^[1]. Việc ăn trực tiếp một lượng lớn quả tươi chưa qua thẩm định có thể gây kích ứng đường ruột, buồn nôn hoặc cồn cào tiêu hóa.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn của quả hay dịch chiết Rì Việt trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có hệ tiêu hóa và miễn dịch nhạy cảm, tuyệt đối không được tự ý nếm thử quả mọc hoang.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày, hội chứng ruột kích thích hoặc bệnh nhân suy thận cần tránh xa do hàm lượng oxalat tự nhiên trong cây có thể gia tăng gánh nặng sỏi thận hoặc kích ứng dạ dày ^[1]. Người có bệnh lý nền đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc với các chế phẩm từ thảo mộc lạ.

Khuyến cáo áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn nhìn thấy cây Rì Việt trong vườn nhà hoặc khu vực công cộng, tốt nhất chỉ nên xem đây là cây cảnh quan. Không nên tự ý thu hái quả chín để ăn tươi, ngâm rượu hay chế biến món ăn tại nhà khi chưa có hướng dẫn chính thức từ cơ quan quản lý y tế.

Trong công nghiệp thực phẩm, việc ứng dụng chiết xuất màu tự nhiên từ quả Rì Việt đòi hỏi quy trình chiết tách, kiểm nghiệm vi sinh và loại bỏ tạp chất nghiêm ngặt ^[3]. Đối với đời sống thường nhật, việc duy trì chế độ ăn đa dạng từ các loại rau quả đã được chứng minh an toàn truyền thống luôn là giải pháp bảo vệ sức khỏe tối ưu.

Tóm lại, dù các nghiên cứu độc học trên chuột cho thấy nước ép quả Rì Việt không gây biến đổi mô học hay sinh hóa bất thường ^[2], bằng chứng an toàn trên người vẫn còn thiếu. Tuyệt đối không tự ý dùng quả tươi mọc hoang để phòng tránh rủi ro rối loạn tiêu hóa và ngộ độc thực vật ngoài ý muốn.