Thảo dược quen thuộc và những lời đồn thổi về trí não
Rau má là loại rau ăn kèm và làm nước giải khát rất phổ biến trong đời sống hàng ngày của người Việt. Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước rau má thường xuyên không chỉ giúp mát gan, giải độc mà còn có khả năng an thần, giảm căng thẳng thần kinh và tăng cường trí nhớ vượt trội. Những lời quảng cáo này khiến không ít người tìm đến các sản phẩm chiết xuất rau má với kỳ vọng bảo vệ não bộ và ngăn ngừa tình trạng lú lẫn khi về già.
Tuy nhiên, các dữ liệu từ y học thực chứng cho thấy hiệu quả thực tế của rau má không hoàn toàn thần kỳ như những lời truyền miệng [1]. Chiết xuất từ loài cây này bước đầu ghi nhận khả năng hỗ trợ cải thiện tình trạng lo âu nhẹ, nâng cao tâm trạng và sự tỉnh táo ở một số nhóm đối tượng [2] [3] [1]. Ngược lại, hiệu quả cải thiện trí nhớ và phục hồi suy giảm nhận thức, đặc biệt ở người cao tuổi, vẫn chưa có kết luận đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng [1].
Cơ chế tác động đến hệ thần kinh: Thử nghiệm tiền lâm sàng nói gì?
Để tìm hiểu nguyên nhân rau má có thể mang lại tác động lên chức năng thần kinh, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích nhiều thành phần hóa học bên trong chiết xuất của loại thảo dược này [4] [5]. Một nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng dịch chiết nước của rau má chứa hai nhóm hợp chất quan trọng là triterpene (TT) và caffeoylquinic acid (CQA) [4]. Nhóm hợp chất này góp phần cải thiện khả năng học tập và độ linh hoạt nhận thức ở chuột già, dù chúng không phải là yếu tố trực tiếp tạo ra tác động giải lo âu [4].
Ở cấp độ tế bào và ty thể, chiết xuất rau má thể hiện các đặc tính bảo vệ mô thần kinh trước các tác nhân gây hại [6] [7]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 phát hiện việc bổ sung dịch chiết nước rau má ở nồng độ 2 mg/mL qua nước uống giúp làm tăng biểu hiện của các gen phản ứng chống oxy hóa và chức năng ty thể trong não chuột [6]. Chiết xuất này cũng làm tăng biểu hiện của các dấu ấn khớp thần kinh ở vùng hồi hải mã và vỏ não trước trán [6].
Ngoài ra, thử nghiệm năm 2018 trên tế bào thần kinh hồi hải mã của chuột bị tích tụ amyloid-beta cho thấy dịch chiết nước rau má và các hợp chất CQA giúp ngăn ngừa sự thoái hóa đuôi gai và mất gai khớp thần kinh [5]. Một công bố khác vào năm 2019 cũng ghi nhận chiết xuất nước rau má liều 2 mg/mL giúp chuột chuyển gen giảm gánh nặng mảng bám amyloid-beta tại vùng hồi hải mã, đồng thời cải thiện chức năng ty thể và kích hoạt yếu tố phiên mã NRF2 chống lại stress oxy hóa [7].
Bằng chứng lâm sàng: Cải thiện lo âu và cải thiện tâm trạng
Bên cạnh các cơ chế sinh học trên mô hình động vật, một số thử nghiệm lâm sàng trên người đã đánh giá tác động của rau má đối với chứng rối loạn lo âu và tâm trạng [2] [3].
Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2010 đã đánh giá tác động của chiết xuất rau má thủy phân bằng cồn 70% trên 33 bệnh nhân mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa (GAD), bao gồm 18 nam và 15 nữ với độ tuổi trung bình là 33 tuổi [3]. Các đối tượng tham gia được chỉ định dùng liều cố định 500 mg chiết xuất mỗi viên, uống 2 lần mỗi ngày sau bữa ăn trong vòng 60 ngày [3]. Kết quả đánh giá bằng các thang đo tâm lý chuẩn thức tại ngày 30 và ngày 60 ghi nhận chiết xuất rau má giúp giảm đáng kể các rối loạn liên quan đến lo âu, đồng thời giảm căng thẳng và các biểu hiện trầm cảm liên quan (với p < 0,01) [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự cải thiện đáng kể về khả năng điều chỉnh hành vi và nhận thức của người tham gia [3].
Năm 2008, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên 28 người cao tuổi khỏe mạnh đã kiểm tra tác động của chiết xuất rau má ở các mức liều 250 mg, 500 mg và 750 mg dùng một lần mỗi ngày trong 2 tháng [2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng mức liều cao nhất (750 mg) có sự cải thiện trí nhớ làm việc và gia tăng biên độ sóng N100 trên điện thế kích thích liên quan đến nhận thức [2]. Đồng thời, tâm trạng tự đánh giá của những người tham gia cũng có sự cải thiện tích cực sau khi sử dụng thảo dược [2].
Bằng chứng trên suy giảm nhận thức người già: Vẫn còn tranh cãi
Mặc dù có một số thử nghiệm đơn lẻ mang lại kết quả tích cực, các bằng chứng tổng hợp ở quy mô lớn hơn lại chưa cho thấy hiệu quả rõ ràng của rau má trên chức năng nhận thức [1].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 đã rà soát 5 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) sử dụng rau má đơn độc và 6 thử nghiệm RCT sử dụng sản phẩm chứa rau má phối hợp [1]. Phân tích gộp kết luận rằng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa chiết xuất rau má và giả dược trên tất cả các khía cạnh của chức năng nhận thức [1].
Điểm sáng duy nhất được nghiên cứu tổng quan này xác nhận là tác động tích cực lên cảm xúc ngắn hạn [1]. Chiết xuất thảo dược giúp tăng điểm số về sự tỉnh táo (với SMD = 0,71) và làm giảm điểm số tức giận (với SMD = -0,81) ghi nhận tại thời điểm 1 giờ sau khi sử dụng [1]. Nghiên cứu này cũng kết luận chưa có bằng chứng đủ mạnh để khuyến nghị dùng rau má làm thuốc cải thiện từng lĩnh vực nhận thức cụ thể [1]. Sự khác biệt lớn giữa các nghiên cứu lâm sàng hiện nay bắt nguồn từ sự thiếu chuẩn hóa về liều lượng, quy trình bào chế thảo dược và sự đa dạng giữa các dạng chế phẩm thương mại [1] [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau má bổ não
Nhiều người thường lầm tưởng rằng nước ép rau má tươi tự làm ở nhà cũng có tác dụng an thần, trị mất ngủ và chống lú lẫn tương đương các loại viên uống chiết xuất. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đều sử dụng chiết xuất đã được tinh chế, chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất hoặc chiết tách bằng dung môi chuyên dụng [2] [3] [1]. Một cốc nước ép rau má thô chứa hàm lượng hoạt chất không đồng nhất, phụ thuộc nhiều vào giống cây, thổ nhưỡng và điều kiện chăm sóc.
Một hiểu lầm phổ biến khác là coi rau má như một phương thuốc có thể chữa khỏi bệnh Alzheimer hoặc đẩy lùi hoàn toàn tình trạng sa sút trí tuệ ở người cao tuổi. Các dữ liệu hỗ trợ làm giảm mảng bám amyloid-beta hoặc bảo vệ tế bào thần kinh mới chỉ được chứng minh trên chuột thí nghiệm chuyển gen [7] [5]. Rau má không phải là thuốc điều trị và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị suy giảm nhận thức do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù một phân tích gộp năm 2017 ghi nhận không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào được báo cáo trong các thử nghiệm lâm sàng được tổng hợp [1], người dùng vẫn cần cẩn trọng khi sử dụng các sản phẩm từ loại cây này.
Người đang điều trị các bệnh lý tâm thần hoặc đang sử dụng thuốc an thần, chống trầm cảm theo toa không nên tự ý dùng chung với các chế phẩm rau má liều cao nếu chưa có ý kiến của bác sĩ. Dù nghiên cứu năm 2010 ghi nhận tác dụng giảm lo âu ở người trưởng thành trẻ tuổi (trung bình 33 tuổi) [3], dữ liệu trên các nhóm nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em vẫn chưa được các nghiên cứu này đề cập chi tiết. Những đối tượng này không nên tự ý dùng các viên uống chiết xuất đậm đặc để tránh các rủi ro không mong muốn.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Trong đời sống hàng ngày, bạn hoàn toàn có thể sử dụng rau má tươi như một món ăn thanh mát, dùng nấu canh thịt, làm rau sống hoặc xay lấy nước uống giải khát với lượng vừa phải. Việc bổ sung rau xanh vào thực đơn luôn mang lại lợi ích tốt cho sức khỏe tổng thể.
Đối với các thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất rau má (thường được lưu hành dưới tên gotu kola), hiện có rất nhiều dạng bào chế như viên nang chứa bột thảo mộc, cao khô hoặc cồn thuốc [8]. Tuy nhiên, liều dùng giữa các nghiên cứu rất khác biệt: thử nghiệm cải thiện tâm trạng ở người già dùng liều 250-750 mg một lần mỗi ngày [2], trong khi thử nghiệm hỗ trợ giảm lo âu dùng liều 500 mg chiết xuất hydro-ethanolic 70%, uống 2 lần mỗi ngày sau bữa ăn [3]. Do sự biến thiên lớn về nồng độ và dạng sản phẩm trên thị trường [1] [8], người tiêu dùng không nên tự ý áp dụng các mức liều này mà cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng.
Tóm lại, rau má là một loại thảo mộc tiềm năng giúp hỗ trợ giải tỏa căng thẳng và cải thiện sự tỉnh táo ngắn hạn. Tuy nhiên, bằng chứng về khả năng tăng cường trí nhớ cho người già vẫn chưa đủ sức thuyết phục để coi đây là giải pháp phục hồi não bộ. Cách tốt nhất để duy trì trí nhớ minh mẫn là kết hợp lối sống lành mạnh, tập thể dục đều đặn và thăm khám chuyên khoa khi có dấu hiệu suy giảm nhận thức.
