Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau kinh nghiệm dùng rau ngổ trâu để hạ đường huyết. Đây là loài rau dại mọc phổ biến ở các vùng đầm lầy, kênh rạch, thường xuất hiện trong bữa cơm dân dã hoặc các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, liệu loại rau này có thực sự giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả hay chỉ là lời đồn thổi chưa được kiểm chứng?
Thực tế, rau ngổ trâu (tên khoa học: Enhydra fluctuans) mới chỉ được ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết trên các mô hình động vật thí nghiệm. Đến thời điểm hiện tại, y học hiện đại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn của dược liệu này trong điều trị bệnh tiểu đường.
Thói quen dân gian và sự thật khoa học
Trong đời sống thường ngày, không ít bệnh nhân tiểu đường tìm kiếm các loại thảo dược quanh nhà với hy vọng thoát khỏi việc phụ thuộc vào thuốc tây. Rau ngổ trâu, loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae), từ lâu đã được người dân bản địa tại một số quốc gia châu Á dùng làm thực phẩm và vị thuốc [1].
Tại Bangladesh, một nghiên cứu khảo sát năm 2012 cho thấy nhánh Marakh thuộc bộ tộc Garo tại huyện Mymensingh đã sử dụng 12 loài cây cỏ để trị bệnh đái tháo đường [2]. Trong danh sách các loài cây này, rau ngổ trâu (Enhydra fluctuans) là một trong những dược liệu được các thầy lang truyền thống tin dùng phổ biến để thuyên giảm triệu chứng của bệnh [2].
Dù kinh nghiệm bản địa ghi nhận việc sử dụng ngổ trâu cho người bệnh, giới khoa học khẳng định cần có những bước kiểm tra nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm. Kinh nghiệm truyền miệng không thể thay thế cho bằng chứng sinh học rõ ràng và các thử nghiệm điều trị đạt chuẩn.
Cơ chế tác động được ghi nhận qua nghiên cứu
Rau ngổ trâu là loại thảo mộc bán thủy sinh ăn được, mang nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng loài rau này chứa nhiều hợp chất quý như germacranolide, sesquiterpene lactone, flavonoid, tinh dầu, steroid, diterpenoid, melampolide và isoflavone glycoside [1].
Những chất chuyển hóa thứ cấp này được đánh giá mang lại nhiều tiềm năng dược lý rộng rãi [1]. Trong đó, dịch chiết thô và các chất tinh sạch từ rau ngổ trâu cho thấy các hoạt tính chống viêm, giảm đau, bảo vệ tế bào, bảo vệ gan, chống oxy hóa và đặc biệt là hoạt tính hạ đường huyết [1].
Theo các nhà khoa học, tác động hạ đường huyết của rau ngổ trâu có thể vận hành qua nhiều con đường sinh học [3]. Dược chất trong cây có thể hỗ trợ hấp thu glucose ở tế bào ngoại vi và ngăn chặn lượng đường trong máu tăng vọt [3].
Các cơ chế giả định bao gồm tăng cường ức chế enzym insulinase (loại enzym phân hủy insulin), giảm phản ứng viêm tại gan và cải thiện độ nhạy của mô với insulin [3]. Thêm vào đó, dịch chiết của cây còn có thể can thiệp vào quá trình ức chế hấp thu glucose tại ruột, thúc đẩy tổng hợp glycogen ở gan hoặc giảm phân giải glycogen thành đường tự do [3].
Bằng chứng trên mô hình động vật
Cho đến nay, các công bố khoa học xác thực hiệu quả hạ đường huyết của rau ngổ trâu chủ yếu dừng lại trên chuột thí nghiệm. Điển hình là nghiên cứu thực hiện năm 2019 nhằm đánh giá tác động hạ đường huyết và lipid máu của dịch chiết cây trên mô hình chuột bình thường và chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 [3].
Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã sử dụng dịch chiết ethanol của cây rau ngổ trâu ở liều lượng 200 mg/kg cân nặng [3]. Chuột tham gia thử nghiệm bao gồm chuột khỏe mạnh và chuột mắc đái tháo đường, đồng thời có nhóm được cho phơi nhiễm với chất độc cadmium (CdCl2) trong 21 ngày liên tiếp để đánh giá khả năng chuyển hóa đường dưới áp lực tổn hại gan, thận [3].
Kết quả cho thấy dịch chiết ngổ trâu liều 200 mg/kg làm giảm đáng kể nồng độ glucose máu lúc đói ở cả chuột bình thường lẫn chuột đái tháo đường (p < 0.05) [3]. Hiệu quả này biểu hiện rõ rệt hơn ở nhóm chuột đái tháo đường gộp chung (p < 0.001) [3].
Đáng chú ý, hoạt tính hạ đường huyết của cây vẫn duy trì hiệu quả ngay cả trong điều kiện cơ thể chuột bị suy giảm chức năng chuyển hóa do nhiễm độc cadmium [3]. Mặc dù phơi nhiễm cadmium gây sụt giảm trọng lượng cơ thể và suy giảm chức năng gan, thận, việc dùng ngổ trâu vẫn tạo ra tác động tích cực đối với chỉ số đường huyết [3].
Lỗ hổng lớn: Thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người
Dù kết quả trên chuột rất khả quan, nhưng khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người là một rào cản rất lớn. Nghiên cứu tổng quan năm 2021 nhấn mạnh rằng các nhà khoa học vẫn cần tiến hành thêm nhiều nghiên cứu để khám phá chi tiết phương thức hoạt động của các thành phần có hoạt tính sinh học cũng như khả năng điều trị thực tế của cây [1].
Hạn chế lớn nhất hiện nay là hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường sử dụng ngổ trâu. Liều dùng 200 mg/kg ở chuột là liều của dạng dịch chiết cồn đậm đặc, không tương đương với việc người bệnh ăn vài cọng rau tươi nấu chín [3].
Hơn nữa, quá trình hấp thu, chuyển hóa, phân bố và thải trừ các hợp chất hữu cơ ở người phức tạp hơn chuột rất nhiều. Độc tính tích lũy khi sử dụng dài ngày trên người cũng chưa được bất kỳ công trình y khoa nào theo dõi và đánh giá bài bản.
Do đó, người bệnh không thể coi các kết quả thử nghiệm trên động vật là minh chứng cho việc rau ngổ trâu có thể "chữa khỏi" hay kiểm soát hoàn toàn bệnh tiểu đường ở người.
Những hiểu lầm tai hại cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là việc nhiều bệnh nhân tự ý ngưng dùng thuốc hạ đường huyết do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc rau ngổ trâu. Bệnh đái tháo đường nếu không kiểm soát tốt đường huyết sẽ dẫn đến hàng loạt biến chứng nặng nề lên tim mạch, võng mạc, thận và hệ thần kinh ngoại biên [2].
Một số người tin rằng vì là thảo mộc tự nhiên nên uống bao nhiêu cũng không gây hại. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm vì rau ngổ trâu chứa các hợp chất lactone và tinh dầu có thể gây kích ứng đường tiêu hóa nếu dùng quá liều [1].
Ngoài ra, việc dùng ngổ trâu kết hợp bừa bãi cùng các thuốc điều trị tiểu đường sẵn có có thể tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát. Khi nồng độ đường tụt đột ngột, người bệnh có thể bị run rẩy, chóng mặt, hôn mê và nguy hiểm đến tính mạng.
Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn rau ngổ trâu với các loài rau ngổ khác dùng làm gia vị ăn phở cũng khiến người dùng sử dụng sai mục đích, không mang lại bất kỳ tác động sinh học nào như mong đợi.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc rau ngổ trâu đậm đặc. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận mức độ an toàn của dược liệu này đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
Người đang bị suy giảm chức năng gan, suy thận nặng cũng phải cẩn trọng. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy các tổn thương gan nặng có thể làm xáo trộn việc chuyển hóa đường và lipid, khiến việc dung nạp các chất chiết xuất thực vật trở nên khó lường [3].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng cùng lúc nhiều loại thuốc mạn tính cần tham khảo ý kiến chuyên môn. Sự tương tác giữa các hợp chất sesquiterpene lactone hay flavonoid trong cây với enzym chuyển hóa thuốc tại gan có thể làm biến đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu [1].
Đặc biệt, trẻ nhỏ và người cao tuổi có thể trạng suy nhược không nên sử dụng rau ngổ trâu như một biện pháp trị liệu không chính thống khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Đối với người bình thường hoặc người có đường huyết hơi cao muốn dùng rau ngổ trâu, cách tốt nhất là xem đây như một món rau xanh trong thực đơn ăn uống đa dạng. Bạn chỉ nên dùng lượng vừa phải theo cách chế biến thông thường như luộc, nấu canh hoặc xào.
Rau ngổ trâu thường mọc ở các vùng đất ẩm ướt, mương nước, dễ bị nhiễm giun sán, ký sinh trùng hoặc kim loại nặng từ nguồn nước ô nhiễm. Do đó, rau cần được ngâm rửa kỹ dưới vòi nước chảy và nấu chín hoàn toàn trước khi ăn, tuyệt đối không nên ăn sống hoặc xay nước uống tươi sống.
Người bệnh đái tháo đường cần ghi nhớ rằng chế độ dinh dưỡng cân đối, tập luyện thể dục đều đặn và tuân thủ đơn thuốc y tế mới là trụ cột vững chắc nhất để kiểm soát bệnh [2]. Không có bất kỳ một loại cây cỏ đơn lẻ nào có thể thay thế hoàn toàn lối sống khoa học và phác đồ điều trị chuyên khoa.
Nếu muốn bổ sung rau ngổ trâu vào chế độ ăn hỗ trợ, người bệnh nhất thiết phải tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị và thường xuyên kiểm tra chỉ số đường huyết để có những điều chỉnh kịp thời, an toàn.
