Thói quen truyền miệng và thực tế y khoa
Nhiều người khi gặp triệu chứng tiêu chảy thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để cầm nhanh tình trạng đi ngoài. Trong số đó, việc hái lá cây tai tượng (tên khoa học thuộc chi Acalypha, điển hình là loài Acalypha wilkesiana) sắc lấy nước uống được khá nhiều người rỉ tai nhau như một bài thuốc trị rối loạn tiêu hóa và diệt khuẩn ruột. Tuy nhiên, liệu phương pháp dân dã này có thực sự an toàn và được khoa học kiểm chứng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bằng chứng khoa học nào xác nhận việc uống nước lá tai tượng giúp trị tiêu chảy ở người. Dữ liệu y học hiện có về loài thực vật này chủ yếu xoay quanh tác dụng ngoài da, hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm bảo vệ gan, hạ sốt, chống viêm trên động vật gặm nhấm. Nguy hiểm hơn, việc tự ý uống dịch chiết đậm đặc lá tai tượng dài ngày có thể gây độc cho gan và thận.
Cây tai tượng và các thành phần hóa học đáng chú ý
Tai tượng xanh hay tai tượng đỏ (Acalypha wilkesiana) là cây bụi phổ biến thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), thường được trồng làm cảnh, làm hàng rào hoặc dùng trong y học bản địa ở Tây Phi [1][2]. Theo các phân tích hóa thực vật học, lá cây chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học như flavonoid, tanin, axit tannic, saponin, ancaloit và terpenoid [3][4].
Một số giả thuyết dân gian cho rằng thành phần tanin và axit tannic dồi dào trong lá tai tượng có khả năng làm săn niêm mạc ruột, từ đó giảm tình trạng mất nước và tiêu chảy [3]. Bên cạnh đó, các hợp chất flavonoid và beta-sitosterol trong lá cũng được ghi nhận có khả năng chống oxy hóa, bảo vệ màng tế bào [3]. Dù vậy, những hợp chất này khi đi vào cơ thể qua dịch sắc tự chế chưa được chuẩn hóa về nồng độ, tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng vượt xa hiệu quả mong đợi.
Bằng chứng khoa học về khả năng kháng khuẩn
Những người ủng hộ mẹo dân gian thường viện dẫn đặc tính sát khuẩn của cây tai tượng để lý giải việc trị tiêu chảy do nhiễm khuẩn. Trên thực tế, các nghiên cứu khoa học đúng là đã ghi nhận khả năng ức chế vi khuẩn của loài cây này, nhưng chủ yếu là các vi khuẩn gây bệnh trên da và mô mềm trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 1997 tại châu Phi đã thử nghiệm dịch chiết nước của lá Acalypha wilkesiana trên đĩa thạch và tiến hành thử nghiệm lâm sàng sơ bộ trên bệnh nhân chàm (eczema) ngoài da [2]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết có hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm rõ rệt trong ống nghiệm, đồng thời làm giảm triệu chứng tổn thương da sau 3 tuần bôi ngoài mà không gây kích ứng hay dị ứng [2]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ đánh giá tác động bôi ngoài da, hoàn toàn không liên quan đến việc uống vào cơ thể để chữa đường ruột [2].
Năm 2022, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết nước lá tai tượng (Acalypha wilkesiana) trên 183 mẫu vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus đa kháng thuốc phân lập từ các ổ nhiễm trùng da và mô mềm [4]. Kết quả xác định nồng độ ức chế 50% vi khuẩn (IC50) của dịch chiết lá tai tượng đạt 3,23 mg/ml và nồng độ ức chế 90% (IC90) đạt 12,9 mg/ml [4]. Nghiên cứu cũng xác nhận sự hiện diện của ancaloit, saponin và terpenoid tạo nên hoạt tính này [4]. Dù vậy, đây là thử nghiệm invitro (trong ống nghiệm) nhắm vào tụ cầu khuẩn trên da, không phải thử nghiệm trên vi khuẩn đường ruột hay trên bệnh nhân tiêu chảy [4]. Do đó, không thể suy diễn rằng uống nước lá này sẽ diệt trừ được vi khuẩn gây tiêu chảy trong lòng ruột người.
Các nghiên cứu tác dụng nội khoa trên mô hình động vật
Đối với các tác dụng bên trong cơ thể khi dùng đường uống, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm trên chuột cống trắng để tìm hiểu hoạt tính dược lý của chiết xuất lá tai tượng.
Một nghiên cứu năm 2011 khảo sát dịch chiết ethanol của lá Acalypha wilkesiana trên chuột với các liều 25, 50 và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể [5]. Thiết kế nghiên cứu gồm các nhóm chuột được gây đau bằng tấm nhiệt, gây loét dạ dày bằng cồn tuyệt đối kết hợp thắt môn vị, gây viêm bằng carrageenan và gây sốt bằng men bia [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá tai tượng thể hiện tác dụng giảm đau, chống viêm, giảm sốt và bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại vết loét do cồn một cách có ý nghĩa thống kê (p<0.05) phụ thuộc vào liều dùng [5].
Cũng trong năm 2011, một nghiên cứu khác kiểm tra tác động bảo vệ gan của dịch chiết nước lá Acalypha wilkesiana trên mô hình chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp ngăn chặn tình trạng tăng các men gan AST, ALT, phosphatase kiềm và bilirubin trong huyết tương chuột bị ngộ độc [3]. Tác dụng này được cho là nhờ các chất ức chế peroxy hóa lipid và gốc tự do như flavonoid, beta-sitosterol và tanin [3].
Vào năm 2013, nghiên cứu trên chuột bị gây tăng tải muối bán mạn tính khi dùng dịch chiết nước lá liều 200 và 250 mg/kg mỗi ngày đã ghi nhận dịch chiết làm tăng nồng độ canxi và kali huyết tương, đồng thời giảm natri và clo huyết tương [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận dịch chiết có thể hoạt động như một chất lợi tiểu giữ kali [1]. Toàn bộ các kết quả này chứng minh cây có hoạt tính sinh học, nhưng không có dữ liệu nào đo lường khả năng cầm tiêu chảy hoặc phục hồi rối loạn tiêu hóa.
Cảnh báo nguy cơ tổn thương gan thận khi uống liều cao
Trái ngược với suy nghĩ của nhiều người rằng thảo dược thiên nhiên thì vô hại, nghiên cứu độc tính học đã chỉ ra nguy cơ tổn thương tạng nghiêm trọng nếu dùng chiết xuất lá tai tượng không đúng cách.
Nghiên cứu độc tính năm 2015 trên 45 con chuột cống trắng Wistar đực và cái đã đánh giá chi tiết dịch chiết nước lá Acalypha wilkesiana [6]. Ở thử nghiệm độc tính cấp trên 21 con chuột, liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống được xác định là 2.828,34 mg/kg thể trọng [6]. Trong nghiên cứu độc tính bán mạn tính kéo dài 28 ngày, chuột được cho uống các mức liều 400 mg/kg, 800 mg/kg và 1.600 mg/kg thể trọng [6].
Kết quả cho thấy ở mức liều 1.600 mg/kg, số lượng bạch cầu trung tính giảm trong khi tế bào lympho tăng có ý nghĩa thống kê [6]. Đáng lo ngại hơn, việc cho chuột uống dịch chiết dẫn đến tình trạng tăng các men gan AST, ALT, phosphatase kiềm (ALP), protein toàn phần, urê và albumin huyết thanh theo mức độ phụ thuộc liều lượng [6]. Kết quả giải phẫu bệnh học xác nhận dịch chiết gây ra các tổn thương từ nhẹ đến nặng ở cả gan và thận so với nhóm đối chứng [6]. Các nhà khoa học kết luận rằng việc dùng chiết xuất lá tai tượng liều cao, kéo dài có xu hướng gây độc cho cơ quan nội tạng [6].
Lợi ích có giới hạn và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm với khả năng diệt khuẩn tiêu hóa trong cơ thể. Một chất có thể ức chế vi khuẩn trong đĩa thí nghiệm như trường hợp diệt vi khuẩn S. aureus [4], nhưng khi uống vào dạ dày, hoạt chất sẽ bị axit, enzym phân hủy hoặc chuyển hóa tại gan, chưa chắc giữ được tác dụng khi đến ruột non và đại tràng.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống nước lá sắc sẽ giúp "cầm" tiêu chảy nhanh chóng mà không gây hại. Thực tế, tiêu chảy thường là phản ứng đào thải tự nhiên của cơ thể đối với độc tố vi khuẩn hoặc mầm bệnh. Việc dùng bừa bãi các loại lá chứa hàm lượng tanin cao để làm săn ruột có thể giữ lại độc tố trong lòng ruột, khiến tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng hơn. Hơn nữa, việc không kiểm soát được liều lượng khi tự nấu nước lá tươi có thể dẫn tới mức liều gây tổn thương tế bào gan và thận như nghiên cứu thực nghiệm đã cảnh báo [6].
Ngoài ra, các nghiên cứu khác về chiết xuất lá và hạt tai tượng còn ghi nhận đặc tính gây đứt gãy sợi đơn và sợi đôi DNA để kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào ung thư phổi và não người trong phòng thí nghiệm [7]. Việc các hợp chất này tác động trực tiếp lên cấu trúc DNA tế bào là một lý do nữa đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối, không nên sử dụng tự phát qua đường uống khi chưa có quy trình tinh chế và kiểm định an toàn [7].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận tính an toàn và hiệu lực điều trị tiêu chảy của nước lá tai tượng trên cơ thể người. Do đó, các nhóm đối tượng sau đây cần tránh hoàn toàn việc tự ý uống nước lá tai tượng:
Người bị tiêu chảy cấp, phân lẫn máu hoặc kèm sốt cao: Đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng đường ruột nặng hoặc ngộ độc thực phẩm, cần can thiệp y tế chuyên khoa thay vì tự chữa bằng thảo dược dân gian.
Người có bệnh lý về gan và thận: Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh dịch chiết lá cây làm tăng men gan, tăng urê huyết thanh và gây hoại tử, tổn thương mô học ở gan và thận khi dùng kéo dài [6]. Người suy giảm chức năng gan thận dùng vào có nguy cơ làm bệnh trầm trọng hơn.
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không áp dụng bài thuốc truyền miệng này do chưa có nghiên cứu an toàn trên các nhóm nhạy cảm, đồng thời độc tính trên tạng và tác động lên DNA tế bào đã được ghi nhận ở nghiên cứu tiền lâm sàng [6][7].
Cách xử trí tiêu chảy đúng cách và áp dụng thực tế
Khi bị tiêu chảy, nguyên tắc quan trọng hàng đầu được các hướng dẫn y tế khuyến cáo là phòng ngừa mất nước và điện giải chứ không phải tự ý tìm các loại lá cây để uống nhằm ngưng đi ngoài tức thì.
Người bệnh nên bù nước bằng dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ liên tục. Có thể bổ sung nước cháo loãng, nước canh hoặc nước dừa tươi để duy trì thể tích tuần hoàn và cân bằng khoáng chất. Về chế độ ăn, nên ưu tiên các món mềm, dễ tiêu hóa như cháo trắng, súp thịt nạc ninh nhừ, đồng thời tránh các món nhiều dầu mỡ, đồ uống có ga, chất kích thích hoặc sữa tươi trong giai đoạn ruột đang nhạy cảm.
Lá tai tượng chỉ nên được nhìn nhận dưới góc độ dược liệu tiềm năng đang được nghiên cứu ngoài da hoặc điều chế dược chất trong tương lai [2][4]. Người dân không nên tự ý hái lá, đun sắc để uống theo kinh nghiệm truyền miệng. Nếu tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ, kèm theo dấu hiệu mất nước (khô miệng, tiểu ít, chóng mặt) hoặc sốt cao, cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và kê đơn thuốc điều trị thích hợp.
Tóm lại, kinh nghiệm dùng nước lá tai tượng trị tiêu chảy là phản khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tạng. Người bệnh cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng chưa kiểm chứng, lắng nghe tư vấn y khoa để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách an toàn nhất.
