Rau thài lài trắng hạ sốt, kháng viêm: Bằng chứng khoa học đến đâu?

Trong kinh nghiệm dân gian, rau thài lài trắng (tên khoa học thường được biết đến là Commelina diffusa) từ lâu đã được xem như một loại cỏ dại thanh nhiệt, thường được bà con hái nấu nước uống hoặc giã đắp với hy vọng giúp hạ sốt, tiêu viêm và làm dịu các nốt mẩn ngứa. Sự phổ biến của cây thuốc này ở các vùng quê khiến nhiều người tin rằng đây là bài thuốc tự nhiên có thể dùng thay thế thuốc tân dược mỗi khi cơ thể phát sốt hay gặp tình trạng viêm nhiễm.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện có, câu trả lời trực tiếp là: Chưa có cơ sở khoa học xác thực chứng minh rau thài lài trắng có hoạt tính hạ sốt hay kháng viêm rõ rệt trên mô hình động vật cũng như trên người. Đáng chú ý, các thử nghiệm sinh học phân tử trong phòng thí nghiệm thậm chí còn ghi nhận dịch chiết của loài cây này không thể hiện tác dụng ức chế con đường gây viêm quan trọng trong tế bào.

Kỳ vọng từ kinh nghiệm dân gian và khoảng cách với thực tế

Thói quen sử dụng cây cỏ quanh vườn để trị các chứng bệnh thường gặp là nét văn hóa y học dân gian quen thuộc. Khi bị sốt nhẹ hay viêm đau họng, việc nấu một bát canh thài lài trắng hoặc đun lấy nước uống được truyền tai nhau như một cách giải độc, hạ nhiệt êm dịu, không lo tác dụng phụ như các thuốc tổng hợp.

Sự kỳ vọng này khiến không ít người cho rằng đặc tính làm mát của thài lài trắng tương đương với hoạt tính hạ nhiệt và kháng viêm của các thuốc y học hiện đại. Dù vậy, giữa cảm giác dễ chịu sau khi uống một cốc nước mát và tác động dược lý làm hạ thân nhiệt hay dập tắt ổ viêm là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Y học thực chứng đòi hỏi mọi công dụng điều trị phải được kiểm chứng qua các thử nghiệm nghiêm ngặt từ cấp độ tế bào, trên động vật thí nghiệm cho đến thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Việc đánh giá độc lập các nghiên cứu thực nghiệm đã công bố cho thấy những dữ liệu khoa học về cây thài lài trắng hiện còn rất khiêm tốn. Những tác dụng thường được truyền tụng phần lớn bắt nguồn từ quan niệm cảm quan thay vì các số liệu đo lường cụ thể về nồng độ và đáp ứng sinh học.

Cơ chế kháng viêm: Thử nghiệm tế bào cho thấy điều gì?

Để xác định một thảo dược có thực sự chống lại phản ứng viêm hay không, các nhà khoa học thường tiến hành khảo sát khả năng tác động của dịch chiết lên các chuỗi phản ứng sinh hóa nội bào. Một trong những đích đến kinh điển nhất là yếu tố hạt nhân NF-kappaB, một phức hợp protein giữ vai trò chỉ huy việc kích hoạt các phản ứng viêm và miễn dịch trong cơ thể sống.

Khi cơ thể gặp chấn thương hoặc nhiễm khuẩn, con đường tín hiệu NF-kappaB được kích hoạt, dẫn đến việc sản sinh ồ ạt các chất trung gian gây viêm, gây ra các triệu chứng sưng, nóng, đỏ và đau. Nếu một hoạt chất có khả năng ức chế NF-kappaB, nó sẽ giúp chặn đứng chuỗi phản ứng viêm ngay từ cấp độ phân tử, tương tự như cơ chế của một số thuốc chống viêm hiện nay.

Thế nhưng, một nghiên cứu công bố năm 2006 đánh giá tác động sinh học của các loài cây thuốc được dùng hỗ trợ làm lành vết thương trong y học cổ truyền Ghana đã ghi nhận kết quả bất ngờ ^[1]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm dịch chiết methanol từ phần thân thảo của cây thài lài trắng (Commelina diffusa) trên mô hình tế bào ^[1]. Kết quả thực nghiệm xác định dịch chiết này hoàn toàn không cho thấy hoạt tính ức chế NF-kappaB ở nồng độ khảo sát 100 microg/mL ^[1].

Phát hiện này chỉ ra rằng dịch chiết thài lài trắng không can thiệp vào con đường truyền tín hiệu viêm qua trung gian NF-kappaB ở nồng độ thử nghiệm ^[1]. Do đó, quan niệm cho rằng thài lài trắng có hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ tương tự như các loại thuốc kháng viêm thông thường là chưa có cơ sở khoa học xác thực từ góc độ tế bào.

Khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn trong phòng thí nghiệm

Mặc dù không thể hiện tác dụng ức chế trực tiếp yếu tố gây viêm NF-kappaB, cây thài lài trắng lại được ghi nhận sở hữu một số hoạt tính sinh học khác trong ống nghiệm, đặc biệt là khả năng chống lại các gốc tự do và kiểm soát vi sinh vật ^[2], ^[1].

Trong nghiên cứu công bố năm 2006, dịch chiết methanol của thài lài trắng đã được kiểm tra khả năng chống peroxy hóa màng lipid bằng cách sử dụng dịch chiết não bò ^[1]. Kết quả đo lường cho thấy dịch chiết thài lài trắng có khả năng làm giảm quá trình peroxy hóa lipid với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) đạt 1,39 mg/mL ^[1]. Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng đánh giá tác động bảo vệ của dịch chiết trên dòng tế bào nguyên bào sợi phổi người MRC-5 trước tổn thương oxy hóa do hydrogen peroxide gây ra ^[1]. Ở nồng độ từ 1 microg/mL đến 10 microg/mL, dịch chiết đã thể hiện hoạt tính chống oxy hóa đáng kể, bảo vệ các tế bào MRC-5 không bị phá hủy bởi các gốc oxy hóa ^[1].

Bên cạnh hoạt tính chống oxy hóa, dịch chiết thài lài trắng còn bộc lộ hoạt tính kháng khuẩn ở mức độ nhất định, trong đó đáng chú ý là tác động kháng nấm chọn lọc đối với các chủng nấm thuộc chi Trichophyton ^[1]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2005 về các thử nghiệm in vitro trong nghiên cứu dược lý dân tộc học cũng ghi nhận rằng ba loài thực vật có nguồn gốc từ Ghana, trong đó có Commelina diffusa, thể hiện sự kết hợp giữa các hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa ^[2].

Các nhà nghiên cứu nhận định rằng, việc thài lài trắng được sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ làm lành vết thương có thể xuất phát chính từ tác dụng chống oxy hóa tại chỗ và đặc tính sát trùng nhẹ của các thành phần có trong cây, chứ không phải do tác động ức chế phản ứng viêm toàn thân ^[1].

Nghiên cứu trên động vật: Đích đến là đường huyết, không phải hạ sốt

Trước thắc mắc về hoạt tính hạ sốt và kháng viêm của thài lài trắng trên mô hình động vật thực nghiệm, việc rà soát các nghiên cứu in vivo mới nhất đem lại một bức tranh hoàn toàn khác so với những lời đồn đại. Hiện tại, không có dữ liệu thực nghiệm nào ghi nhận dịch chiết thài lài trắng giúp hạ thân nhiệt ở động vật bị gây sốt thực nghiệm. Thay vào đó, sự chú ý của giới khoa học đối với loài cây này gần đây lại tập trung vào chuyển hóa đường huyết ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá độc tính cấp tính và hiệu quả hạ đường huyết của phân đoạn ethyl acetate từ cây thài lài trắng (Commelina diffusa Burm.f., viết tắt là CD.EAF) trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss mắc đái tháo đường týp 2 ^[3]. Nghiên cứu này đánh giá độc tính đường uống cấp tính dựa trên phương pháp chuẩn của Lorke ^[3].

Mô hình thực nghiệm được thiết lập bằng cách cho chuột đực ăn chế độ ăn giàu chất béo liên tục trong 8 tuần, sau đó tiêm một liều duy nhất chất độc tế bào beta tụy streptozotocin với liều lượng 100 mg/kg trọng lượng cơ thể để gây bệnh đái tháo đường ^[3]. Sau khi mô hình bệnh được tạo lập thành công, các nhà khoa học cho chuột uống phân đoạn CD.EAF với hai mức liều thử nghiệm là 100 mg/kg/ngày và 300 mg/kg/ngày, duy trì đều đặn trong suốt 14 ngày ^[3].

Kết quả sau đợt can thiệp cho thấy việc cho chuột dùng CD.EAF hàng ngày ở cả hai mức liều 100 mg/kg và 300 mg/kg đều mang lại hiệu quả hạ đường huyết rõ rệt, có ý nghĩa thống kê so với nhóm chuột bệnh không được điều trị (p < 0,05) ^[3]. Đồng thời, hình ảnh mô bệnh học của gan và tuyến tụy ở nhóm chuột được điều trị bằng phân đoạn chiết thài lài trắng cũng ghi nhận sự cải thiện đáng kể ^[3]. Dù vậy, phân đoạn này không làm thay đổi nồng độ lipid trong huyết thanh của chuột thí nghiệm ^[3]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng phân đoạn chiết ethyl acetate từ thài lài trắng có thể là một ứng viên tiềm năng cho việc nghiên cứu phát triển các thuốc hỗ trợ phòng và điều trị bệnh đái tháo đường týp 2 trong tương lai ^[3].

Như vậy, các bằng chứng in vivo chất lượng hiện tại mới chỉ bước đầu ghi nhận tiềm năng của thài lài trắng trên mô hình chuột đái tháo đường týp 2 thực nghiệm ^[3]. Không có số liệu thực nghiệm nào chứng minh loài cây này có khả năng dập tắt phản ứng viêm hay hạ sốt trên động vật.

Cẩn trọng trước những hiểu lầm thường gặp

Một trong những nhầm lẫn tai hại nhất của người bệnh là đồng nhất cảm giác mát ruột, giải nhiệt khi uống nước thảo mộc với cơ chế hạ sốt sinh học. Sốt là một phản ứng miễn dịch phức tạp do trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi điều khiển dưới sự kích hoạt của các chất gây sốt nội sinh và ngoại sinh. Để hạ thân nhiệt, các hoạt chất y học cần tác động can thiệp vào các men chuyển hóa hoặc thụ thể chuyên biệt.

Việc thài lài trắng chứa các hợp chất có khả năng chống oxy hóa bảo vệ tế bào ^[1] dễ khiến người dùng suy diễn rằng thảo dược này cũng sẽ dập tắt được các phản ứng viêm hay hạ cơn sốt. Tuy nhiên, chống oxy hóa và hạ sốt hay kháng viêm là những con đường dược lý hoàn toàn tách biệt. Thậm chí, như thử nghiệm đã chỉ rõ, dịch chiết thài lài trắng không ức chế được con đường viêm NF-kappaB trong tế bào ^[1].

Thêm vào đó, trong tài liệu y dược học, có nhiều công trình nghiên cứu về các hoạt chất hóa học tổng hợp có tác dụng hạ sốt, kháng viêm mạnh nhưng lại trùng lặp một số từ khóa tìm kiếm. Người đọc nếu không có chuyên môn y khoa rất dễ nhầm lẫn các thử nghiệm hóa dược đó với cây cỏ tự nhiên. Đối với thài lài trắng, mọi dữ liệu khoa học về khả năng chống viêm và hạ sốt hiện vẫn đang dừng lại ở con số không trên các mô hình sinh học chuẩn mực.

Cần nhấn mạnh rằng, các thử nghiệm về tác dụng chống oxy hóa hay kháng nấm của thài lài trắng mới chỉ được tiến hành trong ống nghiệm (in vitro) ^[2], ^[1]. Ngay cả tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết cũng mới chỉ dừng lại ở phân đoạn chiết xuất ethyl acetate thử trên chuột nhắt trắng đực ^[3], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh. Việc tự ý thu hái cây tươi sắc uống với niềm tin chữa khỏi bệnh viêm nhiễm hay dứt cơn sốt là một hành vi thiếu an toàn.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thài lài trắng?

Do cây thài lài trắng thường mọc bò lan ở bờ bụi, mương rãnh ẩm ướt, nguy cơ cây bị nhiễm thuốc trừ sâu, kim loại nặng, phân bón hóa học hoặc các loại ký sinh trùng, vi khuẩn từ đất và nguồn nước là rất cao. Việc tự ý thu hái để dùng đường uống có thể dẫn đến ngộ độc tiêu hóa hoặc nhiễm khuẩn đường ruột nghiêm trọng.

Người đang bị sốt cao, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai, tuyệt đối không được dùng thài lài trắng thay cho phác đồ y tế. Cơn sốt cao nếu không được hạ nhiệt kịp thời bằng các thuốc hạ sốt chuẩn hóa có thể dẫn đến co giật, mất nước và tổn thương thần kinh nguy hiểm.

Những người đang mắc bệnh nền chuyển hóa, bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng. Dù nghiên cứu trên chuột cho thấy phân đoạn chiết ethyl acetate có hoạt tính hạ đường huyết ^[3], việc tự ý kết hợp thảo dược dạng thô với thuốc điều trị có thể gây biến động đường huyết khó lường hoặc tương tác bất lợi. Những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý suy gan, suy thận cũng cần tránh sử dụng dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng.

Áp dụng thực tế: Sử dụng an toàn và đúng mực

Nếu muốn sử dụng thài lài trắng trong đời sống hàng ngày, người dân chỉ nên xem đây như một loại rau mọc hoang ăn kèm hoặc thảo mộc phụ trợ theo phong tục ẩm thực dân gian, hoàn toàn không xem là thuốc điều trị bệnh.

Khi sử dụng, cần lựa chọn nguồn cây trồng sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, tránh xa những nơi ô nhiễm môi trường hay đồng ruộng có phun thuốc bảo vệ thực vật. Toàn bộ cây cần được rửa kỹ nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn, ấu trùng giun sán và vi sinh vật gây bệnh.

Do chưa có nghiên cứu xác định liều lượng điều trị an toàn và chuẩn xác trên người, người dùng chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải như một món rau nấu chín. Tuyệt đối không tự ý giã đắp dịch chiết lá tươi lên các vết thương hở sâu, vết lở loét nhiễm trùng nặng vì nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn từ môi trường tự nhiên vào tuần hoàn máu là rất lớn.

Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu của phản ứng viêm như sưng tấy đau nhức dữ dội, sốt kéo dài trên 38,5 độ C, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định thuốc điều trị thích hợp. Nếu muốn dùng thêm bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn cho sức khỏe bản thân.

Rau thài lài trắng là một loài cây quen thuộc trong tự nhiên với những tiềm năng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm và tác động bước đầu trên chuyển hóa đường ở chuột thí nghiệm. Tuy nhiên, trước các bằng chứng khoa học thực tế, thảo dược này hoàn toàn chưa được chứng minh có tác dụng hạ sốt hay kháng viêm. Người tiêu dùng cần tỉnh táo nhìn nhận đúng ranh giới giữa kinh nghiệm dân gian truyền miệng và y học thực chứng, tránh lạm dụng thảo mộc mà bỏ lỡ thời điểm điều trị vàng của các bệnh lý nguy hiểm.