Cây ớt ruộng (danh pháp khoa học phổ biến là Ludwigia octovalvis, thuộc họ Rau dừa nước Onagraceae) là loài thực vật thủy sinh hoặc bán thủy sinh quen thuộc tại các vùng đất ngập nước ở châu Á và nhiều khu vực nhiệt đới. Trong dân gian, loài cây mọc hoang này từng được sắc nước uống hoặc giã đắp ngoài da để hỗ trợ xử lý các vấn đề sức khỏe thường gặp. Nhiều người thắc mắc liệu thành phần hóa học thực sự bên trong loài cây đồng nội này gồm những gì và khả năng chống oxy hóa được khoa học ghi nhận đến đâu.
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy cây ớt ruộng cùng chi Ludwigia chứa hàm lượng đáng kể các hợp chất có hoạt tính sinh học, nổi bật nhất là polyphenol và flavonoid [1, 3]. Dù vậy, phần lớn các kết quả ghi nhận về khả năng khử gốc tự do và bảo vệ tế bào mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên mô hình động vật [1, 3].
Thành phần polyphenol và flavonoid phong phú trong cây
Nghiên cứu về các loài thuộc chi thực vật này cho thấy sự đa dạng lớn của các chất chuyển hóa thứ cấp. Trong các phân tích hóa học, cây họ Onagraceae nói chung và chi Ludwigia nói riêng rất giàu phenolic, flavonoid, tinh dầu, triterpenoid và saponin [1, 2]. Riêng ở loài ớt ruộng Ludwigia octovalvis, các nhà khoa học đã phân lập được nhiều phân tử flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ bao gồm quercetin, luteolin và apigenin, cùng acid phenolic tiêu biểu là acid gallic [1].
Bên cạnh nhóm flavonoid và acid phenolic, chiết xuất của cây ớt ruộng còn tích tụ lượng lớn beta-sitosterol và chlorophyll a [3, 6]. Phân tích trên một loài cùng chi là Ludwigia stolonifera bằng phương pháp chiết xuất dung môi bay hơi kết hợp sắc ký khí - khối phổ (VSE-GC-MS/MS) đã xác định được 85 hợp chất bay hơi thuộc 8 nhóm chất khác nhau [2]. Các nhóm này gồm hydrocarbon béo, hydrocarbon thơm, terpenoid, cồn, acid hữu cơ, ester và phytosterol [2]. Sự kết hợp này giải thích lý do chiết xuất từ cây thường biểu hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng trong thử nghiệm [1, 3].
Cơ chế chống oxy hóa và bắt gốc tự do trong ống nghiệm
Các gốc tự do sinh ra từ quá trình chuyển hóa tế bào hoặc tác nhân môi trường có thể gây tổn thương lipid màng, protein và DNA. Các flavonoid như quercetin, luteolin và apigenin cùng acid gallic có trong cây ớt ruộng sở hữu cấu trúc vòng thơm mang nhiều nhóm hydroxyl (-OH) [1]. Cấu trúc này cho phép chúng trực tiếp cho đi nguyên tử hydro hoặc electron để trung hòa các gốc tự do nguy hại trước khi chúng phá hủy màng tế bào.
Ngoài cơ chế bẻ gãy chuỗi oxy hóa, các hợp chất trong chi thực vật này còn cho thấy khả năng tạo phức (chelation) với các ion kim loại nặng [2]. Ion sắt hoặc kim loại chuyển tiếp tự do là chất xúc tác thúc đẩy phản ứng Fenton sinh ra gốc hydroxyl cực độc. Bằng cách khóa các ion kim loại này lại, chiết xuất phòng ngừa quá trình hình thành phản ứng oxy hóa nguy hiểm ngay từ giai đoạn khởi đầu [2]. Đồng thời, chiết xuất còn kích hoạt con đường enzym chuyển hóa năng lượng quan trọng là AMPK (AMP-activated protein kinase) bên trong tế bào [6, 7].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm và trên động vật nói gì?
Để đánh giá tiềm năng chống oxy hóa và chuyển hóa, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro và trên chuột. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá các bộ phận trên mặt đất và rễ của loài Ludwigia stolonifera, ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa mạnh và khả năng tạo phức kim loại nặng rất cao của các phần chiết xuất này [2].
Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột đực dòng ICR gồm 3 nhóm (8 con mỗi nhóm) được cho uống chiết xuất ớt ruộng Ludwigia octovalvis trong 4 tuần với các mức liều 0, 61,5 và 307,5 mg/kg/ngày [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp tăng thời gian bơi bền phụ thuộc theo liều dùng, giảm lượng acid lactic, amoniac, ure máu và enzym creatine kinase sau vận động nặng [1]. Lượng glycogen dự trữ trong cơ sinh đôi cẳng chân tăng lên rõ rệt, kèm theo sự sụt giảm các chỉ số tổn thương gan thận như AST, ALT, LDH và acid uric [1].
Các nghiên cứu khác trên tế bào mỡ 3T3-L1 ghi nhận thành phần chlorophyll a từ cây ớt ruộng làm giảm khả năng sống của tế bào thừa cân thông qua kích hoạt thụ thể CD95 và con đường AMPK [3]. Thử nghiệm trên tế bào cơ C2C12 và tế bào gan HepG2, cùng chuột đái tháo đường chỉ ra rằng chiết xuất và beta-sitosterol kích hoạt AMPK, kích thích hấp thu dẫn xuất glucose và ức chế sinh đường tương đương hoạt chất metformin [4]. Chiết xuất 70% ethanol bôi ngoài da ở nồng độ 1%, 3% và 10% cũng giúp làm lành vết thương cắt bỏ trên chuột Sprague-Dawley, thúc đẩy co vết thương và biểu mô hóa nhanh hơn dung dịch bạc sulfadiazine 1% mà không gây độc da cấp tính [5].
Giá trị khoa học và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Những dữ liệu trên khẳng định cây ớt ruộng là nguồn nguyên liệu thảo mộc giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, có tiềm năng bảo vệ mô trước các stress oxy hóa [1, 3]. Các hoạt chất đơn lẻ như quercetin đã được y học công nhận về lợi ích tim mạch [1]. Thử nghiệm độc tính bán trường diễn ở chuột BALB/c với liều lên tới 800 mg/kg/ngày trong 28 ngày không gây chết hay tổn thương mô học ở các cơ quan chính như tim, gan, thận, phổi, lách [6].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận thận trọng về mặt phương pháp học. Hầu hết các thử nghiệm thu thập được đều thực hiện trên ống nghiệm hoặc động vật thí nghiệm (chuột ICR, chuột BALB/c, chuột Sprague-Dawley) [2, 3, 4, 7, 8]. Nồng độ và độ tinh khiết của dung môi chiết xuất (cồn 70-80%, ethyl acetate) hoàn toàn khác biệt với việc nấu hãm thông thường [2, 4, 6, 8]. Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác định hiệu quả chống oxy hóa toàn thân hay khả năng hấp thu thực tế của các hợp chất này từ cây ớt ruộng sau khi tiêu hóa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây ớt ruộng
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược đồng ruộng tự nhiên thì luôn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Một số người thậm chí tin rằng uống nước đun từ cây ớt ruộng có thể trị dứt điểm các bệnh mãn tính như đái tháo đường hay suy thận. Thực tế, các nghiên cứu mới chỉ quan sát thấy chiết xuất có tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết tương tự cơ chế metformin trên mô hình chuột bị tiểu đường, hoàn toàn chưa có thử nghiệm chứng minh điều trị khỏi bệnh trên người [4].
Hiểu lầm khác là cho rằng chiết xuất thảo mộc có thể dùng liều lượng tùy ý. Mặc dù chuột thử nghiệm ở liều cao không xuất hiện tử vong [6], việc tự ý dùng lượng lớn thảo dược thu hái không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các loài cây thuộc chi Ludwigia là thực vật thủy sinh có khả năng tích lũy sinh học và xử lý nước ô nhiễm [2], đồng nghĩa với việc chúng rất dễ hút kim loại nặng và hóa chất tồn dư từ ruộng đồng ô nhiễm vào thân cây.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng các thuốc hạ đường huyết theo đơn cần hết sức thận trọng. Chiết xuất ớt ruộng có hoạt tính kích thích tế bào hấp thu đường qua AMPK tương tự thuốc điều trị [4], nếu tự ý phối hợp có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức.
Người có bệnh lý nền gan thận mạn tính hoặc đang uống nhiều loại thuốc điều trị không nên dùng nước sắc đậm đặc của cây khi chưa tham khảo ý kiến nhân viên y tế. Thử nghiệm trên chuột cho thấy chiết xuất có thể làm thay đổi chỉ số men gan, bạch cầu hoặc lipid máu ở các liều lượng khác nhau [6]. Người chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú nên tránh dùng do dữ liệu về độ an toàn trên các nhóm đối tượng đặc thù này chưa được thiết lập.
Cách tiếp cận thực tế và an toàn
Đối với người quan tâm đến việc bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên, nguồn an toàn nhất vẫn là chế độ ăn đa dạng các loại rau quả thông thường chứa quercetin, luteolin và acid gallic đã được nghiên cứu kỹ. Trong trường hợp muốn sử dụng cây ớt ruộng theo kinh nghiệm truyền thống như một thức uống thảo mộc [3, 7], chỉ nên dùng với lượng vừa phải và không lạm dụng trong thời gian dài.
Cần đảm bảo nguồn thảo dược được thu hái từ môi trường nước sạch, không bị nhiễm hóa chất trừ sâu hay ô nhiễm rác thải công nghiệp. Thảo dược sau khi thu hái phải được rửa sạch đất cát, phơi khô hoặc chế biến bảo đảm vệ sinh nhằm loại bỏ vi sinh vật gây hại bám trên thân cây. Tuyệt đối không tự ý giã đắp thảo mộc tươi lên các vết thương hở sâu hoặc vùng da nhiễm trùng nặng khi chưa được sát trùng đúng cách.
Nghiên cứu về cây ớt ruộng đã làm sáng tỏ nhiều hợp chất chống oxy hóa tiềm năng như flavonoid và polyphenol. Tuy nhiên, để những hoạt chất này chuyển hóa thành giải pháp y tế thực thụ thì vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ thảo dược nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe.
