Nhiều người truyền tai nhau dùng rễ cây chút chít để sắc nước uống với mong muốn bổ máu, trị xanh xao và tăng nồng độ sắt dự trữ. Cây chút chít là loại thảo dược quen thuộc, mọc hoang ở nhiều nơi và hay được thu hái rễ để làm thuốc. Tuy nhiên, việc rễ cây này giúp bồi hoàn ferritin máu hay thực chất gây cản trở hấp thu vi chất vẫn là dấu hỏi lớn.
Nghiên cứu khoa học xác nhận rễ chút chít chứa nhiều tannin và hợp chất chuyển hóa thứ cấp, không phải vị thuốc bổ sung sắt tối ưu [1]. Thậm chí, việc uống nước rễ cây đậm đặc có thể mang lại nhiều rủi ro về chuyển hóa hơn là công dụng tạo máu thực tế.
Hiểu lầm phổ biến: Uống rễ thảo dược để tăng ferritin máu
Ferritin là dạng protein dự trữ sắt quan trọng trong cơ thể, phản ánh lượng sắt sẵn có tại gan và tủy xương. Nhiều lời đồn cho rằng các loại rễ cây đắng chát như rễ chút chít có thể làm tăng nhanh chỉ số ferritin trong máu. Sự ngộ nhận này bắt nguồn từ thói quen coi mọi loại rễ cây dược liệu dân gian đều có tính bổ huyết, sinh máu.
Thực tế, rễ chút chít thuộc chi Rumex không chứa nguồn sắt dồi dào để bù đắp ferritin thiếu hụt. Thay vào đó, bộ phận rễ của các loài thảo dược này lại tích lũy nhiều thành phần tự vệ hóa học [1]. Độc giả dùng bài thuốc này để trị thiếu máu mạn tính có thể làm chậm trễ quá trình điều trị y khoa.
Cơ chế tác động: Hợp chất tự nhiên trong rễ cây chút chít
Nghiên cứu hóa thực vật năm 2023 chỉ ra rằng các loài chút chít (Rumex obtusifolius, Rumex crispus, Rumex conglomeratus) tập hợp lượng lớn chất phòng vệ gồm oxalate, phenol và tannin [1]. Đặc biệt, nồng độ tannin ở rễ có xu hướng cao hơn so với phần thân chồi trên mặt đất [1]. Chiết xuất phần dưới mặt đất của loài Rumex crispus cũng cho thấy cấu trúc chứa anthranoid, flavonoid, naphthalene và tannin [2].
Tannin là nhóm polyphenol thực vật có tính chát, đóng vai trò bảo vệ rễ cây khỏi sâu bọ ăn hại trong tự nhiên [1]. Khi dung nạp vào ống tiêu hóa, các hợp chất này có thể liên kết với protein và các khoáng chất tự do. Bản thân rễ cây chút chít cũng chứa các dẫn xuất anthraquinone mang hoạt tính sinh học [2], gây tác động kích thích đường ruột chứ không tham gia trực tiếp vào chu trình tổng hợp hồng cầu.
Khoa học nói gì về ảnh hưởng của tannin lên hấp thu sắt
Tác động của hợp chất tannin đối với lượng sắt và nồng độ ferritin đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm:
Một nghiên cứu can thiệp năm 2017 đánh giá đáp ứng liều lượng của việc bổ sung tannin ngưng tụ dài hạn trên người [3]. Thử nghiệm theo dõi lượng hấp thu sắt thông qua diện tích dưới đường cong nồng độ sắt huyết thanh (serum iron iAUC) và tỷ lệ hấp thu sắt tối đa [3]. Kết quả cho thấy không có sự thay đổi về sinh khả dụng sắt chưa hiệu chỉnh giữa các giai đoạn bổ sung tannin [3]. Nồng độ hemoglobin và ferritin không có sự khác biệt giữa tuần thứ 0 (P = 0,838 và P = 0,855) và tuần thứ 4 (P = 0,68 và P = 0,575) ở mọi mức liều tannin [3]. Phân tích kiểm định chi bình phương cũng không ghi nhận sự cải thiện, suy giảm hay duy trì có ý nghĩa thống kê của ferritin (P = 0,81) hay hemoglobin (P = 0,90) [3].
Phân tích hồi quy tuyến tính từng bước trong nghiên cứu trên chỉ ra các yếu tố liên quan đến ferritin gồm sản xuất protein nước bọt bPRP và lượng kẽm tiêu thụ [3]. Nghiên cứu không ghi nhận tannin liều bổ sung làm sụt giảm ferritin, nhưng cũng bác bỏ hoàn toàn giả định tannin giúp tăng ferritin [3].
Một bài tổng quan năm 2017 tổng hợp nhiều thử nghiệm trên động vật về tiêu thụ tannin và chuyển hóa sắt [4]. Trong mô hình chuột thiếu hụt rồi bù sắt kéo dài 4 tuần, nhóm chuột dùng 20 mg tannin ngưng tụ/kg thể trọng kết hợp cùng phytoferritin bị sụt giảm đáng kể hemoglobin, lượng tăng cân và sắt huyết thanh so với nhóm chỉ dùng phytoferritin đơn thuần [4]. Mặc dù độ hấp thu sắt toàn phần giảm, ferritin không bị suy giảm và chuột đạt mức bù sắt tương đương đối chứng khi được cấp đủ sắt [4]. Đáng chú ý, chuột thiếu máu dùng tannin ngưng tụ liều 20 mg/kg mỗi ngày đã chết trước khi kết thúc nghiên cứu, cho thấy độc tính của liều dùng này trên cơ thể đang suy kiệt [4].
Cũng trong bài tổng quan đó, các thử nghiệm chuột dùng trà đen (tỷ lệ 0,35%, 1,17% hoặc 3,50%) hoặc bột trà xanh (liều 20 mg/kg) trong 16 đến 30 ngày không thấy thay đổi về sắt mô hay hemoglobin [4]. Thử nghiệm 4 tuần bù hemoglobin ở lợn con dùng thức ăn từ đậu đỏ và đậu trắng chứa lượng tannin khác nhau cũng không thấy thay đổi về hemoglobin hay hiệu quả bù hemoglobin, dù có xu hướng giảm nhẹ tỷ lệ bù vào ngày thứ 7 (49,9% so với 55,6%) [4].
Cơ chế hấp thu ferritin thực tế từ thực phẩm
Sự lầm tưởng uống nước rễ chút chít tăng được ferritin còn bắt nguồn từ việc hiểu sai cách cơ thể dung nạp ferritin ngoại sinh. Ferritin từ thực vật là nguồn giải phóng sắt chậm, có cơ chế hấp thu độc lập so với muối sắt vô cơ hay sắt heme [5].
Nghiên cứu năm 2012 theo dõi hấp thu sắt từ ferritin phóng xạ (0,5 mg) ở phụ nữ khỏe mạnh [5]. Việc bổ sung chất cạnh tranh không chứa ferritin gấp 9 lần không làm ảnh hưởng đến hấp thu sắt ferritin [5]. Tuy nhiên, lượng sắt lớn hơn (50 mg và chất cạnh tranh gấp 99 lần) gây ức chế hấp thu [5]. Trên mô ruột chuột, tốc độ vận chuyển sắt hấp thu bên trong ferritin ngoại sinh chỉ đạt 14,8% so với sắt chelate [5].
Một nghiên cứu năm 1975 trên 108 đối tượng cho thấy tỷ lệ hấp thu sắt ferritin trung bình hình học ở người bình thường và người thiếu sắt chỉ đạt 1,9% [6]. Mức hấp thu dao động từ 0,9% ở người bình thường lên 2,5% ở người thiếu sắt vừa và 5,7% ở người thiếu máu rõ rệt [6]. Khi dùng ferritin cùng bữa ăn thực vật, độ hấp thu thấp hơn hẳn so với ngô, lúa mì hay đậu nành [6]. Hấp thu sắt ferritin chỉ tăng rõ rệt khi kết hợp cùng thịt hoặc gan [6].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ độc tính từ rễ chút chít
Các dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng tannin tự nhiên không làm tăng ferritin huyết thanh [3]. Ngược lại, tannin nồng độ cao có thể làm giảm khả năng phục hồi hemoglobin và giảm sắt huyết thanh khi đi kèm nguồn bổ sung dưỡng chất [4]. Hơn nữa, việc sử dụng tannin ngưng tụ kéo dài ở liều 20 mg/kg trên thể trạng thiếu máu nghiêm trọng từng gây tử vong ở chuột thí nghiệm do độc tính tích lũy [4].
Phần ngầm của rễ cây chút chít Rumex crispus chứa nhiều anthraquinone mang tính ức chế enzym MMP và bảo vệ chống tia cực tím trong ống nghiệm [2]. Tuy nhiên, việc tự ý đào rễ nấu nước uống liều cao đưa vào cơ thể lượng lớn polyphenol, tannin và oxalate chưa qua kiểm soát chất lượng [1]. Những chất này không chỉ gây kích ứng tiêu hóa mà còn làm tăng gánh nặng đào thải cho gan, thận.
Ai nên thận trọng tuyệt đối với rễ chút chít?
Người đang bị thiếu máu thiếu sắt, nồng độ ferritin huyết thanh thấp không nên dùng rễ chút chít làm phương pháp điều trị. Việc tự chữa trị bằng nước sắc thảo dược nhiều tannin cản trở quá trình hấp thu vi chất thiết yếu và gây chậm trễ thời gian vàng can thiệp [4].
Người suy nhược cơ thể, trẻ nhỏ và phụ nữ có thai cần tránh xa các bài thuốc rễ cây chút chít. Liều lượng tannin cao đã được chứng minh có nguy cơ gây ngộ độc và ảnh hưởng tiêu cực đến thể trạng khi cơ thể đang suy kiệt [4].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý đường tiêu hóa, viêm đại tràng, người có tiền sử sỏi thận (do rễ chứa oxalate phong phú) cũng không nên sử dụng [1]. Mọi phác đồ dùng thảo mộc bổ trợ luôn cần sự thăm khám và tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế để cải thiện sắt và ferritin an toàn
Để phục hồi nồng độ ferritin trong máu, giải pháp đúng đắn là dựa vào nguồn thực phẩm hoặc thuốc theo chỉ định khoa học, thay vì tìm đến rễ cây chát:
Nguồn ferritin hấp thu tốt nhất đến từ thực phẩm tự nhiên như các loại đậu đỗ [5]. Khi hấp thu ferritin từ thức ăn, nên kết hợp cùng khẩu phần chứa đạm động vật như thịt hoặc gan nhằm gia tăng hiệu suất hấp thu vi chất qua thành ruột [6].
Tách rời thời điểm dùng các đồ uống giàu tannin (trà đen, trà xanh, nước sắc thảo mộc) ra xa các bữa ăn chính hoặc cữ uống sắt [4]. Sự hiện diện đồng thời của tannin ngưng tụ liều cao cùng lúc nạp dưỡng chất có thể làm suy giảm nồng độ sắt huyết thanh [4].
Người có biểu hiện xanh xao, hoa mắt cần thực hiện xét nghiệm công thức máu và định lượng ferritin tại bệnh viện. Khi có chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt, bác sĩ sẽ chỉ định dạng muối sắt, liều dùng và thời gian điều trị chuẩn xác để phục hồi lượng dự trữ mà không gây tổn hại cho niêm mạc ruột.
Kết luận
Rễ chút chít hoàn toàn không có công năng bổ máu hay tăng ferritin như các kinh nghiệm truyền khẩu. Hàm lượng tannin và các hợp chất tự vệ tập trung ở rễ cây có thể gây rối loạn tiêu hóa và ức chế khả năng tận dụng sắt trong cơ thể [2, 5]. Độc giả cần tỉnh táo dựa trên các chỉ dẫn y khoa thực chứng, bổ sung dinh dưỡng cân bằng để bảo vệ sức khỏe tuần hoàn an toàn.