Áp lực công việc kéo dài cùng căng thẳng đời sống khiến nhiều người rơi vào trạng thái mệt mỏi, ủ rũ và trầm cảm nhẹ. Thay vì dùng ngay các loại thuốc chống trầm cảm Tây y vì e ngại tác dụng không mong muốn, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên. Trong số đó, Rhodiola rosea (còn gọi là rễ vàng) nổi lên như một giải pháp thảo dược cải thiện tâm trạng được chia sẻ rầm rộ.

Liệu Rhodiola có thực sự đem lại hiệu quả lâm sàng rõ ràng hay chỉ là lời đồn thổi truyền tai? Các thử nghiệm y khoa đối đầu trực tiếp giữa Rhodiola và thuốc chống trầm cảm chuyên biệt sertraline đã đưa ra câu trả lời chi tiết về bức tranh lợi ích và giới hạn thực tế của loại thảo dược này.

Rhodiola tác động lên hệ thần kinh và tâm trạng như thế nào?

Rhodiola rosea từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian phương Tây và y học cổ truyền như một phương thuốc tự nhiên giúp tăng cường thể lực và giảm nhẹ căng thẳng thường nhật [1]. Dưới góc độ dược lý học hiện đại, loại cây này được xếp vào nhóm adaptogen – nhóm thảo dược hỗ trợ cơ thể thích nghi với các tác nhân gây stress về cả thể chất lẫn tinh thần [2].

Nghiên cứu tổng quan cho thấy chiết xuất Rhodiola và hoạt chất salidroside tinh khiết tác động đa đích lên nhiều mạng lưới phân tử của hệ thống miễn dịch - thần kinh nội tiết và các thụ thể dẫn truyền thần kinh tham gia vào cơ chế bệnh sinh của trầm cảm [2]. Bằng cách cản trở phản ứng quá mức của cơ thể đối với stress sinh lý, thảo dược này giúp điều hòa lo âu và cải thiện tâm trạng [3].

Bên cạnh đó, các mô hình tiền lâm sàng trên động vật đã chứng minh các hoạt động sinh hóa giúp chống lại biểu hiện tương tự trầm cảm [2]. Rhodiola không chỉ tác động đơn lẻ mà tác động toàn diện lên các cơ chế phản ứng tế bào trước stress, giúp giảm tình trạng mệt mỏi và lo âu liên quan đến căng thẳng [2, 8].

Thử nghiệm đối đầu trực tiếp: Rhodiola và sertraline

Để đánh giá chính xác giá trị trị liệu của Rhodiola so với thuốc chống trầm cảm chuẩn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi giai đoạn II đã được tiến hành vào năm 2016 trên 57 người bệnh mắc rối loạn trầm cảm chủ yếu mức độ nhẹ đến vừa trong thời gian 12 tuần [4].

Những người tham gia được chia thành 3 nhóm: dùng chiết xuất Rhodiola chuẩn hóa, dùng sertraline, hoặc dùng giả dược [4]. Kết quả theo dõi thang đo mức độ trầm cảm Hamilton (HAM-D) cho thấy:

  • Nhóm dùng sertraline giảm trung bình -8,2 điểm (khoảng tin cậy 95% [CI]: -12,7 đến -3,6) [4].
  • Nhóm dùng Rhodiola giảm trung bình -5,1 điểm (95% CI: -8,8 đến -1,3) [4].
  • Nhóm dùng giả dược giảm trung bình -4,6 điểm (95% CI: -8,6 đến -0,6) [4].

Tỷ số chênh cải thiện bệnh (odds ratio) so với giả dược ở nhóm sertraline đạt 1,90 (khoảng tin cậy 95%: 0,44 - 8,20), trong khi nhóm Rhodiola đạt 1,39 (khoảng tin cậy 95%: 0,38 - 5,04) [4]. Dù cả 3 nhóm đều ghi nhận sự suy giảm triệu chứng trên các thang đo HAM-D, BDI (thang đánh giá trầm cảm Beck) và CGI/C (thang ấn tượng chung lâm sàng về sự thay đổi), sự khác biệt thống kê giữa các nhóm trong nghiên cứu này chưa đủ lớn (lần lượt p = 0,79; p = 0,28 và p = 0,17) [4]. Điểm mấu chốt là sertraline có xu hướng tạo ra hiệu quả chống trầm cảm vượt trội hơn chiết xuất Rhodiola [4].

Lợi thế về độ an toàn và mức độ dung nạp

Dù cho thấy hiệu lực làm giảm điểm trầm cảm khiêm tốn hơn thuốc tổng hợp, Rhodiola lại vượt trội hoàn toàn về mặt an toàn và tác dụng ngoại ý. Trong thử nghiệm đối đầu năm 2016, tỷ lệ người bệnh gặp tác dụng phụ không mong muốn ở nhóm sertraline lên tới 63,2%, trong khi ở nhóm Rhodiola chỉ là 30,0% và nhóm giả dược là 16,7% (sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p = 0,012) [4].

Các tác giả nghiên cứu kết luận rằng Rhodiola có tỷ lệ rủi ro/lợi ích (risk-to-benefit ratio) thuận lợi hơn cho những người bị trầm cảm mức độ nhẹ đến vừa nhờ độ dung nạp tốt hơn hẳn [4]. Khi sử dụng thuốc chống trầm cảm thông thường, người bệnh thường đối mặt với các tác dụng phụ khó chịu khiến họ dễ bỏ dở liệu trình, trong khi Rhodiola duy trì được độ dung nạp cao [1, 8].

Một đánh giá an toàn khác trong thử nghiệm điều trị lo âu kéo dài 10 tuần với liều 340 mg chiết xuất Rhodiola mỗi ngày cũng chỉ ghi nhận các biến cố bất lợi từ nhẹ đến trung bình, phổ biến nhất chỉ là chóng mặt và khô miệng [5].

Hiệu quả khi kết hợp Rhodiola với liệu pháp chuẩn

Một hướng đi khác thu hút sự chú ý của các nhà khoa học là kết hợp Rhodiola với thuốc sertraline để tăng hiệu quả trị liệu. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2020 trên 100 bệnh nhân trầm cảm mức độ nhẹ đến vừa kéo dài 12 tuần đã làm sáng tỏ điều này [6]. Người tham gia được phân thành 3 nhóm:

  • Nhóm A (33 bệnh nhân): Dùng 1 viên sertraline phối hợp 2 viên giả dược (0,6 g/ngày) [6].
  • Nhóm B (33 bệnh nhân): Dùng 1 viên sertraline kết hợp 2 viên nang Rhodiola (0,6 g/ngày) [6].
  • Nhóm C (34 bệnh nhân): Dùng 1 viên sertraline kết hợp 1 viên giả dược và 1 viên nang Rhodiola (0,3 g/ngày) [6].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy sự sụt giảm điểm số HAM-D, BDI và CGI ở cả hai nhóm bổ sung Rhodiola đều tốt hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng sertraline kèm giả dược [6]. Trong đó, mức cải thiện triệu chứng của nhóm B (dùng liều cao 0,6 g/ngày) mạnh hơn rõ rệt so với nhóm C (0,3 g/ngày) và nhóm A [6]. Nghiên cứu xác nhận viên nang Rhodiola thể hiện tiềm năng cải thiện chất lượng sống và giảm biểu hiện bệnh khi dùng ở các mức liều 0,3 hoặc 0,6 g/ngày, đồng thời liều cao đem lại kết quả tốt hơn liều thấp [6].

Tác động tích cực lên các triệu chứng lo âu đi kèm

Trầm cảm hiếm khi xuất hiện đơn độc; ước tính có hơn 70% bệnh nhân trầm cảm có kèm theo triệu chứng lo âu và từ 40% đến 70% đáp ứng tiêu chuẩn của ít nhất một rối loạn lo âu [7]. Mức độ lo âu cao trước điều trị thường khiến bệnh nhân đáp ứng chậm hơn với các thuốc như citalopram hay sertraline [7].

Rhodiola đã chứng minh thế mạnh đặc biệt trong việc giải tỏa khía cạnh này. Một nghiên cứu trên 80 người có mức độ lo âu nhẹ dùng liều 2 x 200 mg chiết xuất Rhodiola rosea (Vitano) mỗi ngày (1 viên trước bữa sáng, 1 viên trước bữa trưa) trong 14 ngày [8]. So với nhóm đối chứng không can thiệp, nhóm dùng thảo dược đã giảm đáng kể lo âu, căng thẳng, giận dữ, nhầm lẫn và trầm cảm tự báo cáo, mang lại sự cải thiện rõ rệt trong tổng thể tâm trạng mà không gây ảnh hưởng đến hiệu suất nhận thức [5, 6].

Tương tự, một nghiên cứu thí điểm trên 10 bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) dùng 340 mg chiết xuất rễ vàng mỗi ngày trong 10 tuần cũng ghi nhận điểm số thang đánh giá lo âu Hamilton (HARS) suy giảm đáng kể [6, 7]. Khi phối hợp Rhodiola với nhụy hoa nghệ tây (saffron) trong 6 tuần, điểm số lo âu HADS ở người bệnh trầm cảm nhẹ - vừa cũng giảm hơn 30% [7].

Những hiểu lầm cần tránh và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa loại thảo dược này. Rhodiola không phải là "thần dược chữa khỏi hoàn toàn" căn bệnh trầm cảm. Nhiều nghiên cứu hiện có vẫn còn một số giới hạn phương pháp luận nhất định:

  • Quy mô mẫu nghiên cứu đối đầu trực tiếp với sertraline còn nhỏ (chỉ 57 bệnh nhân) [4].
  • Thử nghiệm đánh giá triệu chứng tâm trạng trong 14 ngày không có nhóm dùng giả dược để kiểm chứng mù đôi [8].
  • Dữ liệu lâm sàng tổng thể trên người lớn tuy cho thấy tiềm năng chống trầm cảm thực tế nhưng vẫn còn hạn chế so với kho dữ liệu đồ sộ của các thuốc Tây y tiêu chuẩn [2].

Do đó, người bệnh không được tự ý ngừng thuốc kê đơn của bác sĩ tâm thần để chuyển sang dùng Rhodiola. Thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và thích hợp hơn cho các trường hợp căng thẳng, ủ rũ hoặc trầm cảm thể nhẹ đến vừa [1, 6].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng hợp lý trong đời sống

Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc chống trầm cảm, an thần nào bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng Rhodiola để tránh tương tác thuốc bất lợi. Những người có biểu hiện chóng mặt, khô miệng khi sử dụng cần theo dõi sát phản ứng của cơ thể [5].

Về cách áp dụng thực tế từ các phác đồ nghiên cứu:

  • Liều lượng được nghiên cứu hỗ trợ trầm cảm nhẹ và lo âu thường dao động từ 340 mg/ngày đến tối đa 1.360 mg/ngày đối với chiết xuất chuẩn hóa, hoặc 0,3 g đến 0,6 g viên nang mỗi ngày [3, 4, 7].
  • Thời điểm dùng thích hợp là vào ban ngày (ví dụ: dùng trước bữa sáng và trước bữa trưa) [8]. Không nên dùng quá muộn vào buổi tối vì đặc tính tăng sự tỉnh táo và sinh lực có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ [1].
  • Thời gian can thiệp trong các nghiên cứu thường kéo dài từ 6 tuần đến 12 tuần để ghi nhận sự thay đổi rõ rệt trên các thang đo tâm lý [1, 2, 4].

Nhìn chung, Rhodiola rosea là một giải pháp thảo dược có cơ sở khoa học hỗ trợ cải thiện tình trạng căng thẳng và trầm cảm nhẹ, sở hữu ưu thế vượt trội về độ an toàn ít tác dụng phụ [1, 8]. Tuy nhiên, việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cần một giải pháp phối hợp toàn diện giữa lối sống lành mạnh, tư vấn tâm lý và tuân thủ chặt chẽ chỉ định y khoa chuyên nghiệp.