Nhiều phụ huynh khi bước vào giai đoạn cho con ăn dặm thường tìm kiếm các loại thực phẩm giàu dưỡng chất để bổ sung vào thực đơn của trẻ. Trong đó, rong biển được xem như một lựa chọn hàng đầu nhờ hương vị thơm ngon tự nhiên, kích thích vị giác và giàu khoáng chất. Tuy nhiên, việc tùy tiện nêm nếm hay cho trẻ nhỏ ăn rong biển thường xuyên có thực sự an toàn cho sức khỏe non nớt của trẻ hay không?
Theo các chuyên gia nhi khoa, rong biển tuy là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ lớn về tình trạng quá tải iốt và tích tụ kim loại nặng đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Hệ cơ quan của trẻ dưới 1 tuổi chưa hoàn thiện, do đó việc tiêu thụ rong biển không kiểm soát có thể gây ức chế hoạt động của tuyến giáp, dẫn đến suy giáp thứ phát nguy hiểm.
Tuyến giáp non nớt và cơ chế tác động của iốt
Iốt là một vi chất thiết yếu cho quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp trong cơ thể. Những hormone này đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển của hệ thần kinh trung ương trong cả giai đoạn bào thai lẫn sau sinh, đồng thời chi phối quá trình trao đổi chất và tăng trưởng thể chất của trẻ em [1]. Thiếu hụt iốt có thể làm suy giảm nồng độ hormone tuyến giáp, gây bướu cổ và cản trở phát triển [2].
Tuy nhiên, việc cung cấp dư thừa vi chất này lại tạo ra tác động tiêu cực không kém đối với cơ thể. Ở trẻ nhỏ, khả năng tự điều hòa lượng iốt dư thừa của tuyến giáp chưa phát triển đầy đủ như người trưởng thành. Khi lượng iốt nạp vào cơ thể vượt ngưỡng dung nạp, tuyến giáp sẽ phản ứng bằng cách tạm ngừng hoặc giảm tổng hợp hormone giáp trạng. Tình trạng này khiến trẻ dễ rơi vào hội chứng suy giáp do thừa iốt, làm chậm nhịp tim, hạ thân nhiệt, táo bón kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển trí tuệ.
Bên cạnh đó, môi trường đại dương chứa lượng iốt tự nhiên dao động khoảng 50 đến 60 microgam trên một lít [2]. Do khả năng hấp thụ tự nhiên từ nước biển, các loài thực vật biển thường tích tụ hàm lượng khoáng chất này rất cao so với thực phẩm trên đất liền [2]. Việc phụ huynh đưa rong biển vào khẩu phần ăn dặm hàng ngày của trẻ nhỏ vô tình tạo ra áp lực đào thải khổng lồ lên thận và tuyến giáp.
Bằng chứng khoa học về rủi ro thừa iốt ở trẻ
Các nghiên cứu y khoa lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp trẻ sơ sinh bị rối loạn chức năng tuyến giáp do tiếp nhận lượng iốt quá cao từ thói quen ăn uống của mẹ hoặc từ chế độ ăn bổ sung.
Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2011 tại khu vực Australia và New Zealand chỉ ra rằng mặc dù thiếu hụt iốt nhẹ là vấn đề thường được quan tâm, nhưng tình trạng dư thừa iốt lại là nguyên nhân gây suy giáp ở một số trẻ nhỏ [3]. Nghiên cứu này ghi nhận hai trường hợp trẻ sơ sinh gặp rủi ro do chế độ ăn quá thừa iốt trong thời kỳ mang thai và cho con bú của người mẹ [3]. Các tác giả nhấn mạnh văn hóa sử dụng canh rong biển để kích thích tiết sữa mẹ có thể là nguồn cơn dẫn đến tình trạng này [3]. Nghiên cứu đưa ra thông điệp rằng cả sự thiếu hụt lẫn dư thừa iốt đều mang lại tác hại khôn lường [3].
Tiếp đó, một báo cáo trường hợp năm 2018 mô tả tình trạng suy giáp do thừa iốt ở một trẻ sơ sinh được phát hiện lúc 15 ngày tuổi thông qua chương trình sàng lọc sơ sinh [4]. Tình trạng dư thừa iốt của bệnh nhi bắt nguồn từ việc người mẹ uống canh rong biển liên tục trong thai kỳ và sau khi sinh nở [4]. Phác đồ can thiệp bắt buộc người mẹ phải ngừng dùng canh rong biển, tạm ngừng cho con bú mẹ và cho trẻ dùng thuốc bổ sung levothyroxine trong thời gian ngắn [4]. Sau 4 tháng điều trị, tình trạng suy giáp của bé gái đã hồi phục hoàn toàn, sự tăng trưởng và phát triển thể chất trở lại bình thường [4].
Năm 2021, một nghiên cứu khác về trường hợp suy giáp bẩm sinh ở trẻ sơ sinh đủ tháng đã phân tích sâu về hàm lượng iốt có trong thực vật biển [5]. Kết quả cho thấy các loại rong biển như tảo bẹ (kelp), kombu và rong mơ (Sargassum) có hàm lượng iốt cực kỳ cao, vượt quá 1000 microgam iốt trong mỗi gam sản phẩm [5]. Báo cáo ghi nhận chỉ một bát canh rong biển 250 mililit có thể cung cấp từ 500 đến 1700 microgam iốt, tùy thuộc vào việc người ăn có ăn cả bã rong hay chỉ uống nước canh [5]. Nghiên cứu khẳng định việc dùng sản phẩm rong biển giàu iốt mỗi ngày sẽ dễ dàng vượt quá ngưỡng khuyến nghị an toàn [5].
Ngoài các báo cáo lâm sàng, nghiên cứu năm 2021 về chế độ ăn thuần chay ở trẻ em khẳng định nguồn thực phẩm thay thế từ rong biển chứa lượng iốt quá mức [1]. Nhóm tác giả nhấn mạnh việc tiêu thụ rong biển không kiểm soát phải bị nghiêm cấm đối với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai hoặc cho con bú [1].
Giới hạn dung nạp iốt: Những con số cha mẹ cần biết
Để bảo vệ sức khỏe trẻ nhỏ, các tổ chức y tế quốc tế đã đưa ra những mức tiêu chuẩn dinh dưỡng rất nghiêm ngặt đối với vi chất này.
Theo các dữ liệu dinh dưỡng, mức khuyến nghị hàng ngày (RDA) đối với trẻ sơ sinh từ 6 tháng đến dưới 1 tuổi được một số chuyên gia đề xuất là từ 80 đến 110 microgam mỗi ngày [5]. Một tài liệu hướng dẫn ăn dặm thuần chay năm 2024 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung iốt chỉ nên ở mức tối đa 110 microgam mỗi ngày nếu lượng sữa mẹ và sữa công thức trẻ nạp vào bị thiếu hụt [6]. Hướng dẫn này cũng cảnh báo cần thận trọng đặc biệt để tránh nạp thừa iốt [6].
Trong khi Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) xác định giới hạn dung nạp tối đa đối với người lớn là 600 microgam mỗi ngày và chưa thiết lập mức tối đa cho trẻ dưới 1 tuổi, thì Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đề xuất ngưỡng giới hạn dung nạp an toàn cho trẻ em dưới 2 tuổi là 180 microgam mỗi ngày [5].
Đặt những con số khuyến nghị này cạnh hàm lượng thực tế của rong biển, sự chênh lệch là vô cùng lớn. Chỉ một gam rong biển khô loại giàu vi chất như kombu hay tảo bẹ đã chứa hơn 1000 microgam iốt [5]. Lượng iốt này cao gấp hơn 5 lần ngưỡng dung nạp tối đa một ngày của trẻ dưới 2 tuổi theo đề xuất của Tổ chức Y tế Thế giới [5]. Do đó, việc phụ huynh nấu cháo ăn dặm rồi xay kèm rong biển mỗi ngày sẽ khiến trẻ liên tục bị quá tải khoáng chất.
Nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ thực vật biển
Bên cạnh nguy cơ quá liều iốt, đặc tính sinh học của các loài rong biển còn tiềm ẩn rủi ro về mặt an toàn vệ sinh thực phẩm đối với hệ tiêu hóa non nớt của trẻ nhỏ.
Một tổng quan nghiên cứu năm 2021 về lợi ích sức khỏe của rong biển chỉ ra rằng rong biển có xu hướng tích lũy kim loại nặng và khoáng chất [7]. Nếu con người tiêu thụ các sản phẩm chưa đạt chuẩn an toàn, các chất tích tụ này có thể làm suy giảm sức khỏe [7]. Tổng quan này cũng lưu ý rằng không phải tất cả các loại rong biển đều đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm [7].
Đặc biệt, nghiên cứu năm 2021 về suy giáp sơ sinh nhấn mạnh ngoài các dưỡng chất có lợi, rong biển còn chứa các kim loại nặng độc hại như asen, chất có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực lâu dài đối với sức khỏe [5]. Trẻ dưới 1 tuổi có hàng rào bảo vệ ruột và chức năng thanh lọc của gan, thận chưa hoàn thiện. Sự phơi nhiễm asen và kim loại nặng qua thức ăn dặm dù ở liều lượng nhỏ cũng có thể để lại hệ lụy khôn lường cho sự phát triển của cơ thể.
Những hiểu lầm phổ biến của phụ huynh khi cho trẻ ăn dặm
Nhiều bậc cha mẹ hiện nay mắc phải sai lầm khi cho rằng thực phẩm có nguồn gốc thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý.
Quan niệm "ăn rong biển để bổ sung iốt cho thông minh" đang bị áp dụng một cách máy móc. Đúng là thiếu hụt iốt ảnh hưởng đến trí tuệ, nhưng dư thừa iốt lại gây ức chế tuyến giáp và dẫn đến nguy cơ chậm phát triển trí tuệ tương đương [3]. Sự cân bằng vi chất là nguyên tắc sống còn, không nên thừa và cũng không nên thiếu [3].
Một hiểu lầm khác là việc ninh lấy nước dùng rong biển sẽ an toàn hơn cho trẻ ăn cả bã. Tuy nhiên, các phân tích cho thấy các hợp chất iốt hòa tan rất nhanh vào nước khi đun nấu [5]. Nước canh rong biển vẫn chứa từ 500 đến 1700 microgam iốt trong một khẩu phần 250 mililit, hoàn toàn vượt ngưỡng an toàn của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ [5].
Ngoài ra, nhiều gia đình áp dụng chế độ ăn dặm thực dưỡng hoặc thuần chay cho con thường tìm đến rong biển như một giải pháp thay thế muối khoáng. Nghiên cứu năm 2021 đã cảnh báo nhóm ăn thuần chay có nguy cơ gặp biến chứng do dư thừa iốt vì các sản phẩm thuần chay từ rong biển chứa lượng vi chất này quá cao [1]. Vì vậy, việc lạm dụng rong biển cho bữa ăn dặm thuần chay là một sai lầm nguy hại cần loại bỏ [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc kiểm soát tiêu thụ rong biển và iốt cần được chú trọng nghiêm ngặt ở các nhóm đối tượng nhạy cảm sau:
Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi đang trong giai đoạn ăn dặm: Tuyến giáp và thận của trẻ chưa đủ khả năng tự điều hòa lượng iốt lớn [5]. Trẻ ăn dặm chỉ nên nhận iốt từ nguồn sữa mẹ hoặc sữa công thức tiêu chuẩn, không cần thiết và không nên bổ sung rong biển vào khẩu phần chính [6].
Trẻ em áp dụng chế độ ăn dặm thuần chay: Nhóm trẻ này rất dễ bị mất cân bằng dinh dưỡng, do đó việc phụ huynh tự ý dùng rong biển để bù đắp vi chất bị nghiêm cấm để tránh gây ngộ độc tuyến giáp [1]. Chế độ ăn của trẻ thuần chay cần được theo dõi sát sao về mức độ bão hòa iốt bằng các xét nghiệm chuyên khoa [1].
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Lượng iốt người mẹ nạp vào có thể truyền trực tiếp sang thai nhi qua nhau thai hoặc sang con qua đường sữa mẹ [3]. Nhiều bà mẹ tiêu thụ canh rong biển liên tục để lợi sữa theo thói quen dân gian đã vô tình khiến con mình bị suy giáp sơ sinh mà không hề hay biết [4]. Phụ nữ mang thai và cho con bú là nhóm nguy cơ cần được theo dõi cẩn trọng về nguồn nạp iốt [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho phụ huynh
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho trẻ trong giai đoạn bắt đầu làm quen với thực phẩm rắn, phụ huynh nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:
Thứ nhất, không đưa rong biển vào thực đơn hàng ngày của trẻ dưới 1 tuổi. Nhu cầu vi chất của trẻ trong năm đầu đời đã được đáp ứng đầy đủ thông qua sữa mẹ hoặc sữa công thức phù hợp lứa tuổi [6]. Nếu muốn cho trẻ trên 1 tuổi tập làm quen, phụ huynh chỉ nên cho nếm thử một lượng rất nhỏ và giãn cách thời gian nhiều tuần, tuyệt đối không nấu cháo rong biển thường xuyên.
Thứ hai, lựa chọn các sản phẩm rong biển có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, có công bố tiêu chuẩn chất lượng và hàm lượng dinh dưỡng trên bao bì. Không mua các sản phẩm trôi nổi không được kiểm soát hàm lượng kim loại nặng và asen [7].
Thứ ba, người mẹ trong thời kỳ cho con bú cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, không nên lạm dụng các món canh rong biển đậm đặc nhiều lần trong tuần nhằm mục đích kích sữa [3]. Nếu trẻ có các dấu hiệu bất thường như chậm tăng cân, li bì, táo bón kéo dài hoặc da vàng dai dẳng, cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng tuyến giáp.
Tóm lại, rong biển là thực phẩm giàu khoáng chất nhưng không phù hợp để sử dụng tùy tiện trong thực đơn ăn dặm của trẻ nhỏ. Cha mẹ cần tỉnh táo trước các xu hướng nuôi con lan truyền trên mạng xã hội, hiểu rõ ngưỡng an toàn sinh học của con mình để xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân bằng và lành mạnh nhất.
