Nhiều người khi phát hiện sỏi thận thường có tâm lý e ngại phẫu thuật hoặc tán sỏi nên tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong số đó, cây rù rì sông thường được đồn thổi như một phương thuốc thần kỳ có khả năng "đánh tan" sỏi thận và đào thải cặn bã khỏi đường tiết niệu nhanh chóng. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loại cây này đối với bệnh sỏi thận có đúng như lời đồn hay không lại là vấn đề cần đối chiếu dưới góc nhìn khoa học.
Thực tế hiện nay cho thấy chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh rù rì sông có khả năng làm tan hay điều trị dứt điểm bệnh sỏi thận. Những kinh nghiệm truyền miệng hoàn toàn mang tính chủ quan và tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người bệnh tự ý áp dụng mà bỏ qua các phác đồ y khoa chính thống.
Sỏi thận và gánh nặng sức khỏe cộng đồng
Bệnh sỏi đường tiết niệu (urolithiasis) là một trong những bệnh lý phổ biến nhất của hệ tiết niệu, gây ảnh hưởng từ 10% đến 12% dân số tại các quốc gia công nghiệp hóa [1]. Tỷ lệ mắc sỏi thận đang có xu hướng gia tăng trên toàn cầu, đồng thời độ tuổi khởi phát bệnh ngày càng trẻ hóa [1]. Tỷ lệ tái phát của căn bệnh này cũng rất đáng lo ngại, ước tính khoảng 50% trong vòng 5 đến 10 năm sau đợt điều trị ban đầu [2].
Quá trình hình thành sỏi là một chuỗi biến đổi hóa lý phức tạp diễn ra trong thận, bắt đầu từ sự siêu bão hòa các chất khoáng trong nước tiểu, tạo mầm tinh thể, phát triển kích thước, kết tụ và lưu giữ lại trong nhu mô hoặc đài bể thận [1]. Các dữ liệu dịch tễ học chỉ ra rằng canxi oxalat là thành phần khoáng chất chiếm ưu thế trong phần lớn các trường hợp sỏi thận ở người [1]. Sự tích tụ này kéo dài sẽ cản trở dòng chảy nước tiểu và gây tổn thương tế bào thận nghiêm trọng [3].
Thực hư về các loại thảo mộc và vị trí của rù rì sông
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên an toàn và có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây y hay can thiệp phẫu thuật. Về mặt khoa học, một số đánh giá tổng quan đã ghi nhận tiềm năng của các loại thực vật tự nhiên trong việc hỗ trợ kiểm soát sỏi thận thông qua các hoạt tính như lợi tiểu, chống co thắt cơ trơn, chống oxy hóa và ức chế sự kết tụ tinh thể [2]. Các hợp chất thực vật nhóm polyphenol như catechin, epicatechin, rutin, diosmin hay quercetin đã được ghi nhận có tác dụng chống oxy hóa và hỗ trợ ngăn ngừa quá trình hình thành sỏi tiết niệu [2].
Tuy nhiên, đối với cây rù rì sông, dữ liệu khoa học hiện nay hoàn toàn trống vắng. Không có bất kỳ công trình nghiên cứu tiền lâm sàng hay thử nghiệm lâm sàng nào được ghi nhận nhằm xác thực tác dụng loại bỏ sỏi thận của rù rì sông. Mọi thông tin hiện có chỉ dừng lại ở các mẹo dân gian truyền miệng không có đối chứng khoa học. Do đó, việc gán cho rù rì sông công dụng làm tan sỏi là điều thiếu căn cứ khoa học nghiêm trọng.
Các nghiên cứu nói gì về sỏi thận và thảo dược?
Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã chỉ ra nhiều khía cạnh quan trọng liên quan đến cơ chế bệnh học cũng như giá trị thực tế của các liệu pháp điều trị:
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 đã phân tích cơ chế hình thành sỏi thận ở cấp độ tế bào [3]. Kết quả chỉ ra rằng tổn thương tế bào thận, sự giữ lại tinh thể, hiện tượng chết tế bào theo chương trình (apoptosis), mảng Randall cùng sự mất cân bằng giữa các chất ức chế và kích thích tạo sỏi đóng vai trò then chốt [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc hiểu rõ các cơ chế phân tử này là cơ sở duy nhất để tìm ra các mục tiêu điều trị trúng đích mới trong tương lai, chứ không thể dựa vào các kinh nghiệm dân gian mơ hồ [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2017 đã đánh giá toàn diện vai trò của thuốc thảo dược đối với bệnh sỏi niệu [1]. Phân tích từ các mô hình ống nghiệm (in vitro), mô hình động vật (in vivo) và một số thử nghiệm lâm sàng cho thấy các chất từ thảo dược có thể hữu ích như một liệu pháp thay thế hoặc hỗ trợ [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng nêu rõ giới hạn hiện nay là chưa có loại thuốc thảo dược lâm sàng nào đạt độ thỏa đáng tuyệt đối để thay thế các can thiệp y tế [1]. Thêm vào đó, danh mục các cây thuốc có triển vọng khoa học hoàn toàn không bao gồm cây rù rì sông [2].
Nghiên cứu công bố năm 2017 tập trung vào mối liên hệ giữa sỏi niệu và nguy cơ suy giảm chức năng thận [4]. Dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu PubMed và Embase cho thấy người có tiền sử tạo sỏi thận có nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh thận giai đoạn cuối cao gấp hai lần so với người bình thường [4]. Nguy cơ này thậm chí còn cao hơn ở nữ giới và những người bệnh thừa cân [4]. Nghiên cứu cũng xác nhận các can thiệp ngoại khoa tán sỏi ít xâm lấn không gây ảnh hưởng xấu lâu dài đến chức năng thận, cảnh báo rằng việc trì hoãn điều trị sỏi bằng y khoa chuẩn mực có thể đẩy nhanh tổn thương thận tiến triển [4].
Nguy cơ tổn thương thận khi dùng mẹo dân gian sai cách
Việc tự ý uống nước sắc hoặc dịch chiết từ các loại cây hoang dại như rù rì sông tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường. Thảo mộc tự nhiên chưa qua tinh chế thường chứa nhiều tạp chất, kim loại nặng hoặc các độc tố có thể gây viêm thận kẽ hoặc ngộ độc tế bào thận. Khi người bệnh phụ thuộc vào mẹo dân gian, sỏi sẽ tiếp tục tăng kích thước trong thận mà không được kiểm soát.
Tình trạng sỏi cọ xát kéo dài gây tổn thương niêm mạc đài bể thận, dẫn đến nhiễm trùng tiết niệu tái diễn và ứ nước nặng. Một khi đường tiểu bị tắc nghẽn hoàn toàn, áp lực đài bể thận tăng cao sẽ làm phá hủy các đơn vị thận (nephron) không thể hồi phục. Điều này trực tiếp làm gia tăng nguy cơ suy giảm chức năng thận mạn tính mà các nghiên cứu dịch tễ học đã cảnh báo [4].
Yếu tố nguy cơ và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng sỏi thận chỉ đơn giản là do "nóng trong người" và uống bất kỳ loại lá cây có tính mát nào cũng giúp đào thải được sỏi. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến bắt nguồn từ việc thiếu kiến thức y khoa căn bản.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 thực hiện tại Jeddah, Saudi Arabia đã chỉ ra sự thiếu hụt nghiêm trọng trong nhận thức cộng đồng về các yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi thận [5]. Nghiên cứu khảo sát trên các cá nhân và ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi niệu là 11,2%, trong đó nam giới có nguy cơ cao gần gấp đôi nữ giới [5]. Mặc dù 72,5% người tham gia biết rằng uống ít nước là yếu tố nguy cơ, chỉ có khoảng 20% nhận thức đúng về vai trò của tiền sử gia đình hay béo phì, và chỉ 11% biết đái tháo đường làm gia tăng nguy cơ tạo sỏi [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 50% người mắc sỏi có người thân trực hệ từng bị sỏi thận, cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa di truyền và lối sống gia đình [5].
Tương tự, một nghiên cứu cắt ngang năm 2023 trên 1.002 người tại Bisha (Saudi Arabia) ghi nhận tỷ lệ mắc sỏi niệu lên tới 16,1% [6]. Trong nhóm nghiên cứu, 41,9% có tiền sử gia đình mắc bệnh sỏi thận [6]. Phân tích thống kê chỉ ra rằng sỏi thận có mối liên quan có ý nghĩa với chỉ số khối cơ thể (BMI), thói quen hút thuốc lá, bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, cường giáp, bệnh gout và bệnh thận mạn tính [6]. Như vậy, bệnh sỏi phát sinh từ các rối loạn chuyển hóa phức tạp chứ không thể giải quyết bằng các bài thuốc dân gian đơn thuần.
Đáng chú ý, các nghiên cứu trên động vật từ năm 1986 về sỏi tiết niệu ở gia cầm nuôi thương phẩm và nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bổ sung chế độ ăn dư thừa canxi (3,25% canxi) đã thúc đẩy nhanh chóng sự hình thành các khối sỏi chứa urat canxi natri [7]. Mặc dù đây là nghiên cứu trên gia cầm và không áp dụng nguyên vẹn cho sinh lý người, phát hiện này cũng gợi ý rằng sự mất cân bằng vi chất dinh dưỡng đóng vai trò kích hoạt trực tiếp các tổn thương dạng sỏi trong cơ thể sống [7].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh sỏi thận diễn tiến âm thầm nhưng có thể biến chứng rất nhanh ở các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương. Những đối tượng sau đây tuyệt đối không được tự ý sử dụng các loại cây cỏ dân gian như rù rì sông để tự chữa sỏi tại nhà:
Người có bệnh lý nền mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, gout hoặc người đã được chẩn đoán mắc bệnh thận mạn tính [6]. Những đối tượng này vốn đã có nguy cơ suy giảm chức năng thận cao hơn nhiều lần so với người khỏe mạnh [4]. Người bị nhiễm trùng đường tiết niệu thường xuyên hoặc mang các loại sỏi san hô (sỏi struvite) cũng thuộc nhóm nguy cơ cao diễn tiến suy thận giai đoạn cuối nếu không được điều trị chuyên khoa kịp thời [4].
Người từng trải qua phẫu thuật ghép thận càng phải cảnh giác cao độ. Một nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 2024 theo dõi 58 bệnh nhân ghép thận bị sỏi niệu từ năm 1997 đến năm 2021 nhấn mạnh rằng sỏi tiết niệu trên thận ghép là tình trạng cấp cứu khẩn cấp đòi hỏi can thiệp ngoại khoa kịp thời để tránh tổn thương thận cấp [8]. Việc trì hoãn điều trị để uống thảo mộc dân gian trên thận ghép có thể dẫn đến mất mảnh ghép vĩnh viễn. Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em cũng là những nhóm chưa từng có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc dùng rù rì sông.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Thay vì mạo hiểm sử dụng những loại lá cây không rõ nguồn gốc và chưa được kiểm chứng, người bệnh nên chủ động phòng ngừa và kiểm soát sỏi thận bằng các biện pháp khoa học:
Chủ động uống đủ nước hàng ngày để làm loãng các khoáng chất trong nước tiểu, hạn chế tối đa quá trình siêu bão hòa và tạo tinh thể lắng đọng [1], [5]. Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tăng cường rau củ quả tự nhiên giàu chất chống oxy hóa và chất xơ, đồng thời hạn chế các thực phẩm quá giàu muối, đạm động vật đậm đặc hoặc các chất dễ chuyển hóa thành oxalat tự do [2].
Duy trì cân nặng hợp lý thông qua vận động thể chất thường xuyên, bởi tình trạng thừa cân béo phì đã được chứng minh làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện sỏi tiết niệu [4], [5], [6]. Tuyệt đối không tự ý mua các loại rễ cây, vỏ cây hay lá rù rì sông trôi nổi trên thị trường để đun nước uống hàng ngày với hy vọng tan sỏi.
Khi có các triệu chứng nghi ngờ như đau quặn vùng hông lưng, tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ra máu hoặc sốt, người bệnh cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa thận - tiết niệu để được chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm nước tiểu chính xác. Mọi quyết định can thiệp ngoại khoa, dùng thuốc tán sỏi hay dùng thảo dược hỗ trợ đều phải tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhằm bảo tồn tối đa chức năng của thận.
