Nhiều người áp dụng các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hoặc ăn thực dưỡng nhằm mục tiêu thanh lọc cơ thể và giảm cân nhanh chóng. Tuy nhiên, sau khoảng 2 đến 3 tháng kiên trì, không ít người phải đối mặt với tình trạng tóc rụng ồ ạt mỗi lần chải đầu hay gội đầu.

Hiện tượng rụng tóc đột ngột này không xuất phát từ việc nang tóc bị tổn thương vĩnh viễn, mà là biểu hiện điển hình của tình trạng telogen effluvium (ngưng trệ giai đoạn phát triển của sợi tóc). Khi cơ thể rơi vào tình trạng thâm hụt calo quá mức kèm theo sự thiếu hụt nghiêm trọng các dưỡng chất thiết yếu như protein, sắt và kẽm, chu kỳ tự nhiên của sợi tóc sẽ bị xáo trộn mạnh mẽ [1], [2].

Chu kỳ phát triển của tóc bị xáo trộn ra sao?

Để hiểu nguyên nhân gây rụng tóc, cần nắm rõ vòng đời cơ bản của nang tóc. Ở người khỏe mạnh, da đầu có khoảng 85% số sợi tóc ở giai đoạn anagen (giai đoạn phát triển tích cực) và khoảng 15% sợi tóc ở giai đoạn telogen (giai đoạn nghỉ ngơi) [2]. Ngoài ra còn có một tỷ lệ nhỏ sợi tóc ở giai đoạn chuyển tiếp gọi là catagen [2].

Thông thường, một nang tóc sản xuất sợi tóc trong giai đoạn anagen kéo dài gần 4 năm, sau đó bước vào giai đoạn nghỉ telogen trong khoảng 4 tháng [2]. Khi chu kỳ hoàn tất, một sợi tóc anagen mới sẽ mọc lên bên dưới sợi tóc telogen và đẩy sợi tóc cũ rụng đi [2]. Tóc ở giai đoạn telogen còn được gọi là tóc hình dùi trống (club hair) do hình thái đặc trưng của phần gốc sợi tóc [2].

Khi cơ thể gặp các biến cố gây căng thẳng chuyển hóa lớn, chẳng hạn như ăn kiêng quá mức hoặc sụt cân đột ngột, quá trình điều phối sinh học sẽ thay đổi. Ước tính có khoảng 70% sợi tóc đang ở giai đoạn anagen bị đẩy sớm vào giai đoạn telogen [2]. Khoảng 2 đến 3 tháng sau sự kiện kích hoạt này, các sợi tóc bước vào pha nghỉ đồng loạt rụng ra, tạo nên hiện tượng rụng tóc lan tỏa cấp tính [2].

Sụt cân nhanh và thiếu chất: Hai cú sốc đối với nang tóc

Telogen effluvium là một phản ứng phản hồi của cơ thể, xuất hiện sau các sang chấn về mặt chuyển hóa, biến động nội tiết tố, hoặc do tác động của một số loại thuốc [2]. Các yếu tố khởi phát thường gặp trong đời sống bao gồm sốt cao cấp tính, nhiễm trùng nặng, đại phẫu, sang chấn thể chất, giai đoạn sau sinh nở, suy giáp, ngừng thuốc chứa estrogen, nhiễm độc kim loại nặng và đặc biệt là chế độ ăn kiêng hà khắc [2].

Khi ăn thực dưỡng giảm cân sai cách, lượng calo nạp vào bị cắt giảm đột ngột và khẩu phần ăn thường thiếu sự đa dạng sinh học. Tình trạng thiếu hụt protein trầm trọng, thiếu hụt axit béo thiết yếu, thiếu kẽm, bỏ đói mãn tính và hạn chế calo quá mức đều là những yếu tố kích hoạt trực tiếp telogen effluvium [1], [2]. Biểu hiện thiếu hụt axit béo thiết yếu dẫn tới telogen effluvium thường bắt đầu ghi nhận rõ ràng sau 2 đến 4 tháng kể từ khi cơ thể không được cung cấp đủ dưỡng chất [1].

Bên cạnh đó, việc suy giảm lượng sắt dự trữ trong cơ thể cũng được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng rụng tóc nghỉ này [1], [2]. Tóc là cấu trúc không mang tính sống còn đối với cơ thể. Do đó, khi nguồn cung năng lượng và vi chất giảm sút, cơ thể sẽ ưu tiên dinh dưỡng cho các cơ quan quan trọng như não, tim, gan, và tạm dừng cung cấp tài nguyên cho các nang tóc đang phát triển.

Các nghiên cứu y khoa ghi nhận điều gì?

Mối liên hệ giữa tình trạng sụt cân, suy giảm dinh dưỡng và rụng tóc telogen effluvium đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô khác nhau:

Nghiên cứu tổng quan năm 2020 chỉ ra rằng ngoài các nguyên nhân dinh dưỡng như thiếu protein, axit béo, kẽm hay thiếu hụt sắt dự trữ, telogen effluvium còn liên quan chặt chẽ tới nhiều bệnh lý toàn thân [1]. Cả hai tình trạng cường giáp và suy giáp đều có thể gây rụng tóc telogen effluvium và tình trạng này sẽ hồi phục khi tuyến giáp ổn định trở lại [1]. Các bệnh mạn tính như suy gan, suy thận mạn, bệnh viêm ruột, hoặc các bệnh ngoài da như vẩy nến, viêm da tiết bã cũng có thể kích hoạt rụng tóc lan tỏa [1]. Về mặt triệu chứng, người mắc telogen effluvium có thể gặp phải tình trạng trichodynia, biểu hiện qua cảm giác đau nhức, rát bỏng, ngứa ngáy hoặc châm chích kèm theo rụng tóc [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 về rụng tóc sau phẫu thuật giảm béo (bariatric surgery) đã giới thiệu khái niệm Bar SITE (telogen effluvium do phẫu thuật giảm béo) [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng telogen effluvium là một dạng rụng tóc không sẹo thường xuất hiện trong vòng 3 tháng đầu sau phẫu thuật giảm cân [3]. Tuy nhiên, tình trạng rụng tóc sau phẫu thuật cũng có thể bắt nguồn từ sự thiếu hụt dinh dưỡng, vốn thường biểu hiện muộn hơn vài tháng sau đó [3]. Để đánh giá toàn diện, các xét nghiệm cần thiết được đề xuất gồm công thức máu, sinh hóa huyết thanh, ferritin, sắt, nồng độ hormone tuyến giáp, kẽm và vitamin D [3].

Nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn năm 2022 trên 3.028 bệnh nhân mắc telogen effluvium tại các cơ sở da liễu cho thấy bức tranh thực tế về tỷ lệ thiếu hụt vi chất [4]. Trong số các bệnh nhân được sàng lọc, xét nghiệm ferritin huyết thanh được chỉ định nhiều nhất (chiếm 82,3%), tiếp theo là xét nghiệm công thức máu toàn phần (81%) [4]. Kết quả ghi nhận có 6,2% bệnh nhân bị thiếu máu thiếu sắt và 4,6% bị rối loạn chức năng tuyến giáp [4]. Tỷ lệ thiếu hụt các vi chất lần lượt là: vitamin D chiếm 72,2%, vitamin B12 chiếm 30,7%, folate chiếm 4,4% và kẽm chiếm 2,1% [4]. Đáng chú ý, liệu pháp bổ sung sắt là phương pháp điều trị được kê đơn phổ biến nhất, chiếm 37,5% tổng số đơn thuốc [4].

Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2024 khảo sát tình trạng sinh hóa trên 90 bệnh nhân nữ mắc telogen effluvium mạn tính so sánh với 90 người thuộc nhóm đối chứng khỏe mạnh [5]. Nghiên cứu tiến hành đo lường nồng độ vitamin D, kẽm, đồng, selen, biotin huyết thanh và nước tiểu, cùng các chỉ số lưu trữ như hemoglobin, ferritin, vitamin B12 và chức năng tuyến giáp [5]. Kết quả cho thấy nồng độ kẽm ở nhóm bệnh nhân thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, trong khi nồng độ selen lại cao hơn rõ rệt [5]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ hemoglobin, ferritin, vitamin B12, vitamin D hay biotin giữa hai nhóm [5]. Chỉ số kẽm, tỷ lệ đồng/kẽm và mức selen được xem là các thông số có giá trị dự đoán trong chẩn đoán telogen effluvium mạn tính [5].

Tại một nghiên cứu bệnh - chứng khác năm 2024 theo dõi 100 bệnh nhân rụng tóc sau nhiễm COVID-19, nồng độ ferritin huyết thanh ở nhóm rụng tóc thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (trung bình 68,52 ± 126 ug/L so với 137 ± 137,597 ug/L) [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nhóm bệnh nhân ít rụng tóc hơn đã sử dụng nhiều chất bổ sung dinh dưỡng hơn trong đợt nhiễm bệnh, bao gồm vitamin C, vitamin D, lactoferrin và kẽm [6].

Giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại

Mặc dù các dưỡng chất như sắt, kẽm và protein đóng vai trò sinh học quan trọng, giới y khoa vẫn ghi nhận nhiều điểm gây tranh cãi về vai trò trực tiếp của từng yếu tố đối với telogen effluvium. Mối quan hệ giữa việc giảm dự trữ sắt và rụng tóc telogen effluvium đến nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất giữa các nhà nghiên cứu [1]. Một số nghiên cứu ghi nhận mức ferritin thấp ở người rụng tóc [6], nhưng các thử nghiệm khác lại không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa về nồng độ ferritin hay hemoglobin giữa nhóm bệnh và nhóm chứng [5].

Nghiên cứu năm 2024 trên 180 phụ nữ kết luận rằng sự thiếu hụt dinh dưỡng không thực sự phổ biến ở tất cả các bệnh nhân telogen effluvium như quan niệm đại chúng [5]. Việc thiếu hụt biotin cũng được xác định là nguyên nhân rất hiếm gặp trên thực tế lâm sàng [1]. Ngoài ra, các yếu tố môi trường như tiếp xúc với ánh nắng mặt trời và tia cực tím (UV) vào mùa hè cũng được đưa vào giả thuyết có thể gây tổn hại tế bào biểu bì, vỏ sợi tóc và thúc đẩy rụng tóc vào mùa thu, tuy nhiên cơ chế này vẫn chưa được chứng minh một cách chắc chắn [1].

Hiểu lầm phổ biến khi bị rụng tóc do ăn kiêng

Sai lầm thường gặp nhất là tâm lý hoang mang, cho rằng nang tóc đã "chết" vĩnh viễn và tìm đến các loại dầu gội kích thích mọc tóc đắt tiền hoặc tự ý mua biotin liều cao để uống. Telogen effluvium bản chất là một dạng rụng tóc không sẹo (nonscarring alopecia) [2], [3], [4]. Điều này có nghĩa là cấu trúc nang tóc dưới da đầu hoàn toàn nguyên vẹn, không bị xơ hóa hay teo vĩnh viễn [2]. Nang tóc chỉ tạm dừng hoạt động sản xuất sợi tóc mới và hoàn toàn có khả năng mọc lại khi cơ thể ổn định dinh dưỡng [2].

Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý bổ sung sắt và kẽm bừa bãi. Việc dư thừa selen hay sắt đều có thể gây độc cho cơ thể. Nghiên cứu thực tế cho thấy nồng độ selen ở người rụng tóc đôi khi lại cao hơn bình thường [5]. Thêm vào đó, việc bổ sung dưỡng chất cần được kiểm chứng qua xét nghiệm máu thay vì suy đoán cảm quan. Ngoài thiếu hụt vi chất, telogen effluvium còn có thể do thuốc, như thuốc chẹn beta, nhóm retinoid (kể cả thừa vitamin A), thuốc chống đông máu hay thuốc kháng giáp [2].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đang thực hiện các chế độ ăn kiêng loại trừ nhóm thực phẩm lớn, chẳng hạn như ăn thực dưỡng quá nghiêm ngặt, ăn chay trường không đúng cách hoặc cắt bỏ hoàn toàn đạm động vật, cần theo dõi sát sao sức khỏe mái tóc và cơ thể. Việc giảm cân quá nhanh (giảm nhiều cân trong vài tuần) là một tín hiệu báo động đỏ cho nang tóc [2].

Người có tiền sử phẫu thuật dạ dày giảm béo, người mắc các bệnh lý đường ruột gây giảm hấp thu dinh dưỡng hoặc người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp cần hết sức cẩn trọng trước các đợt rụng tóc đột ngột [1], [3]. Khi nhận thấy tóc rụng vượt mức kiểm soát, kèm theo các triệu chứng như da xanh xao, mệt mỏi, móng tay giòn, hoặc cảm giác rát buốt da đầu (trichodynia), người bệnh tuyệt đối không tự điều trị mà cần đến khám tại các chuyên khoa da liễu [1].

Cách khắc phục và điều chỉnh chế độ ăn thực tế

Để phục hồi mái tóc sau giai đoạn telogen effluvium, nguyên tắc quan trọng nhất là loại bỏ yếu tố căng thẳng chuyển hóa và khôi phục nguồn cung dưỡng chất đầy đủ cho nang tóc:

  • Cân bằng lại khẩu phần dinh dưỡng: Ngừng ngay việc nhịn ăn hoặc cắt giảm năng lượng quá mức. Đảm bảo cung cấp đủ lượng protein hàng ngày từ thịt nạc, cá, trứng, sữa hoặc các loại đậu đỗ đối với người ăn chay, nhằm chấm dứt trạng thái thiếu hụt protein [1], [2].
  • Bổ sung nguồn thực phẩm giàu khoáng chất: Tăng cường các thực phẩm giàu kẽm và sắt tự nhiên thông qua hải sản có vỏ, thịt gia cầm, các loại hạt và rau lá xanh sẫm để hỗ trợ cơ thể hồi phục nồng độ kẽm huyết thanh [1], [5].
  • Thăm khám chuyên khoa và xét nghiệm máu: Đến các cơ sở y tế để được chỉ định các xét nghiệm cần thiết như công thức máu toàn phần, định lượng sắt huyết thanh, nồng độ ferritin, kẽm, vitamin D và chức năng tuyến giáp [3], [4]. Việc dùng các chế phẩm thuốc bổ sung sắt hay vitamin chỉ nên thực hiện khi có chỉ định và theo dõi từ bác sĩ [4].
  • Kiên nhẫn chờ đợi chu kỳ sinh học: Do sợi tóc cần thời gian để tái thiết lập chu kỳ từ pha telogen (nghỉ) sang pha anagen (phát triển tích cực kéo dài nhiều năm), tình trạng rụng tóc thường sẽ không ngừng ngay lập tức mà cần từ 3 đến 6 tháng để cải thiện rõ rệt [2].

Rụng tóc sau 3 tháng ăn thực dưỡng giảm cân là phản ứng sinh lý tự nhiên của cơ thể trước tình trạng thiếu hụt năng lượng và dưỡng chất đột ngột. Bằng cách thiết lập lại chế độ ăn cân bằng, đa dạng thực phẩm và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế, mái tóc sẽ có thể tái sinh khỏe mạnh theo đúng chu kỳ sinh học tự nhiên.