Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc ngâm rượu từ củ, thân hoặc hạt cây sơn tuế (thuộc chi vạn tuế) để xoa bóp hoặc uống với hy vọng đẩy lùi các cơn đau nhức xương khớp, thoái hóa cột sống. Không ít người tin rằng các loại thảo dược mọc tự nhiên trên núi đá khi kết hợp cùng rượu gạo nguyên chất sẽ tạo thành bài thuốc bổ gân cốt công hiệu mà không gây hại.
Tuy nhiên, việc tự ý uống rượu ngâm các bộ phận của cây sơn tuế tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương tạng nghiêm trọng, đặc biệt là suy gan cấp. Trong nguồn tài liệu khoa học hiện có, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận hiệu quả giảm đau nhức hay tính an toàn của rượu ngâm cây sơn tuế trên cơ thể người.
Lời đồn trị đau nhức và thói quen ngâm rượu tùy tiện
Trong dân gian, các loài cây thuộc chi vạn tuế, sơn tuế thường được trồng làm cảnh hoặc thu hái từ rừng tự nhiên. Do hình dáng thân gỗ xù xì, sức sống bền bỉ qua nhiều năm, người dân thường gắn cho loài cây này công dụng bồi bổ sinh lực, trị nhức mỏi, mạnh gân cốt. Các bộ phận như rễ, củ, thân cây hay hạt thường được chặt nhỏ, phơi khô rồi ngâm ngập trong rượu trắng nồng độ cao để dùng dần mỗi ngày.
Thực tế, đau nhức xương khớp là bệnh lý mạn tính có nguyên nhân phức tạp như thoái hóa sụn khớp, viêm khớp dạng thấp, loãng xương hoặc chèn ép dây thần kinh. Cảm giác bớt đau thoáng qua sau khi uống một vài chén rượu thuốc thực chất chỉ là tác dụng ức chế thần kinh tạm thời của cồn (ethanol), tạo ảo giác dễ chịu và làm mờ cảm giác đau buốt. Khi tác dụng an thần của cồn tan hết, tổn thương tại khớp vẫn nguyên vẹn, trong khi các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể phải gánh chịu độc tính nặng nề.
Việc thu hái dược liệu không rõ nguồn gốc, phơi sấy thủ công và ngâm rượu không qua kiểm định độc chất là thói quen vô cùng nguy hiểm. Người dùng thường tự ước lượng liều lượng theo kinh nghiệm truyền miệng, hoàn toàn không biết nồng độ hoạt chất hòa tan trong rượu đậm đặc tới mức nào. Đây chính là con đường ngắn nhất dẫn tới các ca cấp cứu ngộ độc rượu thuốc tại các bệnh viện tuyến cuối.
Rượu ngâm sơn tuế có thực sự chữa được đau nhức xương khớp?
Câu trả lời dứt khoát dựa trên y học thực chứng là: Không có cơ sở khoa học để sử dụng rượu sơn tuế chữa bệnh. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được công nhận chứng minh rượu ngâm cây sơn tuế có tác dụng phục hồi sụn khớp hay điều trị dứt điểm các bệnh lý cơ xương khớp.
Các bộ phận của cây sơn tuế chưa được chuẩn hóa về mặt dược liệu, không nằm trong danh mục thuốc điều trị đau nhức của y học chính thống. Việc ngâm các bộ phận của cây vào dung dịch cồn có thể chiết xuất ra nhiều hợp chất hữu cơ phức tạp chưa được phân lập, trong đó có thể chứa các độc tố tự nhiên gây hại cho tế bào gan và thận. Khi uống vào đường tiêu hóa, các chất này đi thẳng tới gan – cơ quan chịu trách nhiệm khử độc hàng đầu của cơ thể.
Do đó, người bệnh sử dụng rượu ngâm sơn tuế không những không chữa khỏi bệnh thoái hóa hay viêm khớp mà còn tự đặt mình vào tình huống nguy hiểm đến tính mạng. Bệnh nhân có thể phải nhập viện điều trị tổn thương gan cấp thay vì kiểm soát cơn đau khớp ban đầu.
Cơ chế phá hủy tế bào gan khi dung nạp cồn và độc chất
Gan là cơ quan trung tâm trong việc chuyển hóa các chất hấp thu từ đường tiêu hóa. Khi uống rượu ngâm, cồn ethylic nhanh chóng được niêm mạc dạ dày và ruột non hấp thu vào máu, sau đó chuyển thẳng về gan qua tĩnh mạch cửa. Tại các tế bào gan (hepatocytes), cồn được enzym alcohol dehydrogenase (ADH) chuyển hóa thành acetaldehyde – một chất trung gian có độc tính tế bào rất cao, gây tổn thương cấu trúc màng và DNA.
Nếu rượu ngâm có lẫn các tạp chất hữu cơ độc hại hoặc cồn công nghiệp pha tạp, gánh nặng khử độc của gan sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Quá trình chuyển hóa các chất độc lạ kích hoạt phản ứng stress oxy hóa dữ dội, làm cạn kiệt nguồn chất chống oxy hóa nội sinh (như glutathione), dẫn tới tình trạng hoại tử tế bào gan hàng loạt. Tế bào gan bị vỡ giải phóng ồ ạt các enzym nội bào (AST, ALT) vào máu, đồng thời làm mất khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu và khử độc amoniac.
Hậu quả của quá trình này là hội chứng suy gan cấp tính diễn tiến nhanh chóng. Người bệnh có thể xuất hiện vàng mắt, vàng da sẫm màu, rối loạn đông máu nghiêm trọng dẫn tới xuất huyết tiêu hóa, phù não và hôn mê gan. Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp lọc máu hoặc ghép gan kịp thời, tỷ lệ tử vong do suy gan cấp là cực kỳ cao.
Bằng chứng khoa học về tổn thương hoại tử mô gan do dung dịch chứa cồn
Độc tính đối với mô gan không chỉ đến từ bản thân dược liệu chưa rõ loại mà còn chịu sự cộng hưởng rất lớn từ chất lượng của dung dịch cồn dùng để ngâm. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành so sánh đặc điểm hình thái học của những biến đổi tại gan sau khi nhiễm độc các dung dịch chứa cồn ở người và thực nghiệm trên động vật sau khi xử lý bán cấp với ethyl alcohol, propyl alcohol, ethylene glycol và hỗn hợp của chúng [1].
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy ngộ độc gây ra bởi từng chất hóa học riêng lẻ và hỗn hợp của chúng tạo ra những biến đổi khác biệt rõ rệt tại gan động vật [1]. Cụ thể, các hỗn hợp cồn tạo ra các tổn thương nhiễm độc nghiêm trọng hơn nhiều trong mô nhu mô gan so với từng loại cồn đơn lẻ, bao gồm sự phát triển của các ổ hoại tử mô gan, đồng thời làm tăng tỷ lệ tử vong ở động vật thí nghiệm [1].
Đặc biệt, hình ảnh vi thể mô bệnh học của gan ở những bệnh nhân tử vong do ngộ độc hỗn hợp các loại cồn có sự tương đồng rất lớn với tổn thương sau khi nhiễm độc carbon tetrachloride – một chất độc gan cực mạnh thường dùng trong nghiên cứu [1]. Bức tranh tổn thương mô học này cũng hoàn toàn trùng khớp với những biến đổi ghi nhận được ở những người tử vong trong các đợt ngộ độc hàng loạt do tiêu thụ các loại đồ uống có cồn giả, rượu pha tạp và các dung dịch chứa cồn không rõ nguồn gốc [1].
Dữ liệu này cảnh báo rằng việc tự ngâm rượu tại nhà bằng các loại rượu tự nấu, rượu không rõ nồng độ và thành phần hóa học, khi kết hợp với các chất hữu cơ hòa tan từ rễ, củ cây rừng, có thể tạo thành một hỗn hợp có độc tính tế bào gan tăng vọt, dễ dàng dẫn tới các ổ hoại tử nhu mô gan nguy hiểm tính mạng [1].
Khoảng trống dữ liệu và những ngộ nhận tai hại
Khoảng trống lớn nhất hiện nay là hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng lâm sàng nào về độ an toàn cũng như hiệu quả của cây sơn tuế (chi vạn tuế) dùng trong điều trị bệnh. Toàn bộ các tài liệu khoa học được cung cấp hiện nay chỉ tập trung khảo sát cơ chế tổn thương gan do ngộ độc cồn, dung dịch cồn hỗn hợp hoặc các chất độc gây suy gan cấp khác, chứ chưa có dữ liệu đánh giá bài thuốc rượu ngâm sơn tuế.
Sự thiếu vắng dữ liệu này cho thấy việc người dân tự ý sử dụng cây sơn tuế để ngâm rượu uống hoàn toàn là hành vi liều lĩnh, dựa trên kinh nghiệm truyền miệng chưa được khoa học chứng thực. Một ngộ nhận phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì không có độc". Thực tế sinh học cho thấy nhiều loài thực vật hoang dã chứa các hợp chất phòng thủ tự nhiên có thể gây độc thần kinh hoặc phá hủy tế bào gan, thận người khi tích tụ ở nồng độ cao.
Ngộ nhận thứ hai là quan niệm "rượu ngâm để càng lâu càng bổ và khử hết độc". Ngược lại, thời gian ngâm càng kéo dài thì lượng hoạt chất lạ và các tạp chất độc hại từ rễ cây tiết ra dung dịch cồn càng nhiều. Nếu rượu ban đầu chứa tạp chất methanol hoặc propyl alcohol, quá trình ủ lâu ngày không hề làm mất đi độc tính mà còn tạo điều kiện cho hỗn hợp độc chất này tấn công nhu mô gan dữ dội hơn [1].
Nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh xa rượu ngâm thảo dược
Trước những rủi ro ngộ độc và hoại tử gan khôn lường, một số nhóm người có cơ địa nhạy cảm tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng rượu ngâm cây sơn tuế:
Người có bệnh lý nền về gan: Những người đang mắc viêm gan virus B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan đã có sẵn số lượng tế bào gan suy giảm. Khi tiếp xúc với cồn và các chất lạ, nguy cơ bùng phát suy gan tối cấp và hoại tử tế bào gan tiến triển nhanh hơn gấp nhiều lần [1].
Người mắc bệnh thận mạn tính: Khả năng bài tiết và lọc chất thải của thận ở nhóm này bị suy giảm nặng nề, việc dung nạp các chất độc hòa tan trong rượu có thể dẫn tới suy thận cấp phối hợp.
Người cao tuổi có bệnh xương khớp mạn tính: Đây là đối tượng thường nghe theo lời đồn để tìm mua rượu ngâm. Tuy nhiên, ở người cao tuổi, chức năng chuyển hóa thuốc của gan và tốc độ lọc cầu thận đều suy thoái sinh lý theo thời gian, khiến độc tố tích tụ lâu hơn và gây tổn thương nặng nề hơn.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào cho nhóm đối tượng này. Độc chất từ cồn và dịch chiết thực vật có thể gây dị tật thai nhi hoặc truyền qua sữa mẹ gây nhiễm độc tạng non nớt của trẻ.
Người đang dùng các thuốc điều trị khác: Cồn và các hoạt chất chưa rõ loại trong rượu ngâm có thể tương tác bất lợi với thuốc hạ áp, thuốc tiểu đường, thuốc giảm đau kháng viêm thông thường, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và suy gan.
Hướng tiếp cận an toàn khi bị đau nhức xương khớp
Thay vì mạo hiểm tính mạng với các hũ rượu ngâm truyền miệng, người bệnh khi gặp các vấn đề về cơ xương khớp cần thực hiện các bước thăm khám và chăm sóc y khoa chuẩn mực:
Đến cơ sở y tế chuyên khoa: Khi xuất hiện đau nhức, sưng nóng đỏ đau tại các khớp, người bệnh cần đến bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp X-quang, cộng hưởng từ hoặc xét nghiệm máu. Việc chẩn đoán đúng nguyên nhân (thoái hóa, viêm khớp tự miễn, gút hay thoát vị đĩa đệm) là yếu tố quyết định để có phác đồ điều trị trúng đích.
Tuân thủ dùng thuốc theo đơn: Chỉ sử dụng các thuốc giảm đau, kháng viêm, thuốc chống thoái hóa tác dụng chậm đã qua kiểm định lâm sàng và do bác sĩ kê đơn. Tuyệt đối không tự ý phối hợp thuốc tây với các loại rượu ngâm không rõ nguồn gốc.
Áp dụng các biện pháp vật lý trị liệu: Tập phục hồi chức năng, châm cứu, bấm huyệt tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín, chườm ấm hoặc chiếu đèn hồng ngoại giúp cải thiện tuần hoàn máu vùng khớp đau rất an toàn mà không gây độc cho gan.
Duy trì lối sống lành mạnh: Uống đủ nước hàng ngày, duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải trọng lên khớp gối và cột sống, bổ sung chế độ ăn uống cân bằng giàu canxi và vitamin D. Tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội hoặc dưỡng sinh giúp duy trì độ linh hoạt của bao khớp.
Rượu ngâm cây sơn tuế hoàn toàn không phải là thần dược chữa đau nhức xương khớp như lời đồn thổi dân gian. Sử dụng các loại rượu ngâm tùy tiện tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện các ổ hoại tử nhu mô gan và dẫn tới suy gan cấp tính khó lường [1]. Người bệnh cần tỉnh táo bảo vệ sức khỏe bản thân bằng cách thăm khám y khoa chính thống, từ bỏ thói quen dùng rượu thuốc truyền miệng để tránh những biến chứng nguy hiểm tới tính mạng.
