Nhó đông (các loài thuộc chi Morinda) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được dùng để bồi bổ hoặc hỗ trợ các vấn đề về sức khỏe [1]. Trong dân gian, phương pháp phổ biến nhất vẫn là thái lát rễ cây phơi khô rồi sắc nước uống hàng ngày. Tuy nhiên, hiện nay nhiều người băn khoăn liệu uống nước sắc truyền thống hay sử dụng các dạng cao chiết chuẩn hóa mới giúp tận thu tối đa hoạt chất quý.
Xét dưới góc độ hóa thực vật và chiết xuất, dạng cao chiết chuẩn hóa (đặc biệt là chiết xuất có sự kết hợp của dung môi phù hợp, nhiệt độ và công nghệ cao) vượt trội hơn hẳn so với việc đun sắc bằng nước thông thường [1, 2]. Nhóm hoạt chất sinh học quan trọng bậc nhất của cây là anthraquinone có tính chất kém tan trong nước thường, khiến nước sắc khó thu nhận trọn vẹn [1, 2].
Anthraquinone trong Nhó đông tan như thế nào?
Cây thuộc chi Morinda chứa nhiều nhóm hóa thực vật phong phú như iridoid, anthraquinone, coumarin, flavonoid, lignan, phytosterol và carotenoid [1]. Trong số đó, các dẫn xuất anthraquinone được đánh giá là nhóm hoạt chất giá trị bậc nhất nhờ hoạt tính sinh học đa dạng và khả năng chống oxy hóa [1, 7].
Các hợp chất anthraquinone này phân bố chủ yếu ở rễ cây [1, 2, 3]. Về mặt vật lý học thực vật, anthraquinone là các hợp chất hữu cơ có độ phân cực từ trung bình đến kém phân cực, điển hình như rubiadin, morindone, damnacanthal hay nordamnacanthal [2]. Chúng thường liên kết sâu bên trong mô cứng của rễ cây, tạo ra rào cản truyền khối gây khó khăn lớn cho quá trình chiết tách [3].
Do đó, việc dùng nước đun sôi ở điều kiện khí quyển bình thường rất khó bẻ gãy liên kết mô và hòa tan lượng lớn các chất này [1, 2]. Ngược lại, quy trình sản xuất cao sử dụng các hỗn hợp dung môi hoặc áp suất nhiệt độ cao giúp phá vỡ tế bào, từ đó hòa tan triệt để các hoạt chất [1, 2].
Nghiên cứu chỉ ra giới hạn của sắc nước truyền thống
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã làm rõ đặc tính chiết xuất anthraquinone từ rễ khô của loài Morinda citrifolia bằng nước nóng dưới áp suất [3]. Nghiên cứu thử nghiệm ở các mốc nhiệt độ nước 110, 170 và 220 độ C với lưu lượng dòng 2, 4 và 6 mL/phút [3].
Kết quả cho thấy, ở nhiệt độ 220 độ C, hiệu suất chiết xuất đạt mức cao nhất, xấp xỉ 43,6 mg/g [3]. Khi duy trì nhiệt độ 170 độ C và tốc độ dòng từ 4 mL/phút trở lên, toàn bộ lượng anthraquinone trong rễ cây được thu hồi hoàn toàn trong vòng 3 giờ [3]. Áp suất không tạo ra khác biệt đáng kể đối với hiệu suất ở các dải nhiệt độ này [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự cản trở truyền khối rõ rệt từ chất nền rắn của rễ [3].
Phát hiện này chứng minh rằng nước chỉ có thể hòa tan và thu hồi tối đa anthraquinone khi ở trạng thái nước siêu tới hạn (nhiệt độ từ 110 đến 220 độ C dưới áp suất cao) [3]. Khi người dùng sắc thuốc ở nhà trong ấm nước sôi (chỉ đạt khoảng 100 độ C ở áp suất thường), độ hòa tan của anthraquinone rất thấp, dẫn tới phần lớn hoạt chất vẫn bị giữ lại trong bã thuốc bỏ đi [3].
Cao chiết chuẩn hóa tối ưu hóa hoạt chất ra sao?
Để giải quyết nhược điểm kém tan của anthraquinone, các phương pháp sản xuất cao hiện đại áp dụng dung môi cồn-nước hoặc công nghệ hỗ trợ [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã kiểm tra phương pháp chiết xuất có hỗ trợ siêu âm (UAE) so sánh với ngâm chiết lạnh và chiết Soxhlet trên rễ cây Morinda citrifolia [4]. Nghiên cứu khảo sát các mức nhiệt độ 25, 45, 60 độ C kết hợp các loại dung môi khác nhau [4].
Kết quả nghiên cứu năm 2006 chỉ ra rằng hiệu suất thu hồi anthraquinone tăng lên khi tăng thời gian và nhiệt độ chiết tách [4]. Tỷ lệ thu hồi phụ thuộc lớn vào loại dung môi sử dụng, theo thứ tự giảm dần: acetone > acetonitrile > methanol > ethanol [4]. Đặc biệt, việc sử dụng dung dịch hỗn hợp ethanol-nước làm tăng sản lượng anthraquinone thu được nhờ độ phân cực phù hợp, hiện tượng nước làm trương nở chất nền mô thực vật và tăng hấp thụ sóng siêu âm [4]. Để đạt cùng mức thu hồi như siêu âm, phương pháp ngâm và chiết Soxhlet đòi hỏi thời gian dài hơn rất nhiều [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu hóa thực vật năm 2022 cũng ghi nhận từ 3,0 kg rễ Morinda citrifolia, các dung môi hữu cơ như hexane, methanol, ethyl acetate và chloroform đã phân lập thành công 8 loại anthraquinone khác nhau như damnacanthal, rubiadin, morindone [2]. Điều này cho thấy cao chiết sử dụng hệ dung môi chuẩn hóa có khả năng lôi kéo trọn vẹn các thành phần sinh học đa dạng hơn hẳn nước sắc đơn thuần [1, 3].
Một khía cạnh khác là phương pháp chế biến nhiệt cũng làm thay đổi hoạt chất [5]. Nghiên cứu năm 2012 trên cây Ba kích (Morinda officinalis) chỉ ra rằng hàm lượng anthraquinone biến đổi rõ rệt tùy theo phương pháp chế biến, trong đó nhiệt độ và phụ liệu chế biến là yếu tố ảnh hưởng chính; phương pháp sao hạt làm thay đổi hàm lượng mạnh hơn phương pháp hấp [5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu phân tích chiết xuất cho thấy cao chuẩn hóa thu được lượng anthraquinone vượt trội, độc giả cần nắm rõ giới hạn của các bằng chứng này [1, 2]. Các thử nghiệm chiết tách anthraquinone bằng nước áp suất cao hoặc siêu âm chủ yếu được tiến hành trong phòng thí nghiệm hóa học phân tích và công nghệ thực phẩm [1, 2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu về hoạt tính của anthraquinone phân lập từ chiết xuất rễ cây đa phần mới dừng lại ở mô hình mô phỏng máy tính (molecular docking) với tế bào ung thư đại trực tràng [2], hoặc nghiên cứu trên nuôi cấy nguyên bào sợi ở người và chuột thí nghiệm không lông đối với chiết xuất quả [6]. Chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng trên người so sánh trực tiếp hiệu quả điều trị bệnh giữa việc uống nước sắc Nhó đông thô và uống viên cao chiết.
Hơn nữa, các nghiên cứu định lượng trên cây chi Morinda chỉ ra rằng hàm lượng của các thành phần anthraquinone dao động rất lớn tùy thuộc vào vùng địa lý và nguồn gốc thu hái [7]. Cụ thể, hàm lượng các chất như 1,3-dihydroxy-2-methoxy anthraquinone dao động từ 0,0182 đến 0,3965 mg/g, hay rubiadin dao động từ 0,0014 đến 0,0179 mg/g giữa 10 vùng thu hái khác nhau [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng Nhó đông
Nhiều người tin rằng "thuốc sắc nguyên chất" từ rễ cây phơi khô luôn tốt và an toàn hơn cao chiết công nghiệp. Thực tế, việc đun sôi rễ cây trong nước chỉ lấy được các chất dễ tan trong nước, để lại phần lớn anthraquinone trong bã [1, 2]. Nước sắc có thể cho màu đậm nhưng hoạt chất đích lại không đạt nồng độ tối ưu [1, 2].
Ngược lại, một số người lầm tưởng cứ mua cao Nhó đông trôi nổi là sẽ có nồng độ hoạt chất cao. Nếu quy trình nấu cao thủ công chỉ dùng nước và cô đặc hở ở nhiệt độ thường trong thời gian dài, hàm lượng anthraquinone vẫn không thể tối ưu, thậm chí nhiệt độ cao kéo dài có thể làm phân hủy các hoạt chất nhạy cảm khác [1, 5].
Quan niệm cho rằng nước sắc thảo mộc không có tác dụng phụ cũng không chính xác. Việc tự ý thu hái rễ cây tự nhiên có thể tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc dư lượng tạp chất, nấm mốc trong quá trình phơi sấy bảo quản thủ công.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu về chiết xuất anthraquinone từ rễ cây chi Morinda hiện chỉ tập trung vào phân tích hóa lý và nuôi cấy tế bào, chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ [1, 2, 3, 8]. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng Nhó đông dưới bất kỳ dạng nào khi chưa có hướng dẫn y tế.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng Nhó đông dạng cao chiết hay nước sắc. Do các chất chiết xuất có hoạt tính sinh học, chúng có thể xảy ra tương tác thuốc hoặc làm thay đổi chuyển hóa của các thuốc điều trị khác.
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng nên cẩn trọng, bởi các dẫn xuất anthraquinone tự nhiên trong một số dược liệu có thể gây kích thích đường ruột nếu dùng không đúng cách.
Hướng dẫn áp dụng trong thực tế đời sống
Nếu bạn lựa chọn sử dụng Nhó đông để bồi bổ sức khỏe, nên cân nhắc mục tiêu sử dụng và điều kiện thực tế. Khi dùng dạng cao, nên ưu tiên các sản phẩm cao chiết chuẩn hóa từ các đơn vị sản xuất uy tín, có ghi rõ hàm lượng hoạt chất hoặc quy trình chiết xuất đạt tiêu chuẩn.
Trường hợp sử dụng rễ thô để sắc nước theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền, nên thái lát thật mỏng rễ cây và sắc kỹ với lượng nước vừa phải để tăng diện tích tiếp xúc của dung môi với chất nền rễ [3]. Có thể kết hợp thảo dược theo đúng thang bài thuốc đã được kê đơn, tuyệt đối không tự ý phối trộn bừa bãi.
Tuân thủ đúng liều lượng vừa phải do thầy thuốc hoặc nhà sản xuất khuyến nghị. Khi gặp bất kỳ triệu chứng bất thường nào như đau bụng, rối loạn tiêu hóa hay mệt mỏi, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế để kiểm tra.
Dù dạng cao chiết chuẩn hóa cho thấy ưu thế vượt trội về mặt chiết xuất anthraquinone trên nghiên cứu khoa học [1, 2], nước sắc truyền thống vẫn giữ giá trị kinh nghiệm dân gian nhất định. Việc lựa chọn dạng dùng nào cần dựa trên chất lượng nguồn gốc dược liệu và sự tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
