Cây nam sâm (ngũ gia bì chân chim) là dược liệu quen thuộc trong đời sống người Việt. Nhiều gia đình dùng rễ hoặc vỏ thân để sắc nước uống giải nhiệt, bồi bổ. Không ít người lại chuộng thái mỏng, phơi khô rồi hạ thổ ngâm rượu để uống mỗi ngày. Thói quen này xuất phát từ niềm tin rằng rượu càng ngâm lâu, hoạt chất quý tiết ra càng đậm đặc.

Tuy nhiên, xét dưới góc độ chiết xuất hoạt chất và an toàn gan mật, sắc nước hay ngâm rượu mới thực sự là lựa chọn tối ưu? Dữ liệu khoa học cho thấy mỗi dung môi có ưu thế riêng với từng nhóm chất, song sắc nước đường uống mang lại độ an toàn nội tạng cao hơn rõ rệt so với rượu ngâm.

Dung môi quyết định hoạt chất thu được

Hiệu suất chiết xuất hợp chất sinh học từ thực vật phụ thuộc phần lớn vào độ phân cực của dung môi. Nước và cồn hòa tan các nhóm chất khác nhau.

Một phân tích hóa thực vật so sánh giữa dịch chiết nước và cồn ghi nhận sự khác biệt rõ: dịch chiết nước thu được hàm lượng saponin cao hơn so với dịch chiết cồn [1]. Ngược lại, dịch chiết ethanol lại cho hàm lượng polyphenol và flavonoid tổng cao hơn chiết xuất bằng nước [1]. Đồng thời, lượng chất chiết xuất được toàn phần ở mẫu ethanol cũng nhỉnh hơn [1].

Điều này giải thích vì sao nước sắc nam sâm thường có nhiều bọt khi đun sôi (đặc tính của saponin triterpen), còn rượu ngâm lại đậm màu và giàu nhóm chống oxy hóa tan trong cồn hơn.

Nghiên cứu về hoạt tính của chiết xuất cồn

Về mặt sinh học, các nghiên cứu tập trung bóc tách thành phần của nam sâm trong dung môi hữu cơ.

Nghiên cứu năm 2019 về loài nam sâm Schefflera heptaphylla đã dùng cồn (ethanol) để chiết xuất và phân lập hoạt chất [2]. Sau khi chiết bằng ethanol, nhóm nghiên cứu phân tách các phân đoạn ethyl acetate và n-butanol [2]. Kết quả đã xác định được 3 triterpene lupanine chính, trong đó hợp chất betulinic acid 3-O-sulfate được chứng minh có tác dụng đông máu đáng kể cả trên mô hình ống nghiệm lẫn cơ thể sống qua các chỉ số thời gian prothrombin (PT), thời gian thrombin (TT) và nồng độ fibrinogen (FIB) [2]. Dịch chiết cồn tổng và các phân đoạn này đều thể hiện khả năng cầm máu do chấn thương thông qua cơ chế điều hòa chất hoạt động nội mô mạch máu và các thông số huyết học [2].

Ngoài ra, các nghiên cứu xác định dấu vân tay hóa học (HPLC) trên loài Schefflera heptaphylla cũng sử dụng hệ dung môi chứa cồn (methanol kết hợp acid acetic băng) để định lượng đồng thời 3 loại triterpene glycoside đặc trưng làm tiêu chuẩn kiểm nghiệm chất lượng [3].

Nghiên cứu năm 2022 trên chuột mô hình tổn thương não do suy gan cấp (gây bởi thioacetamide) cho thấy dịch chiết cồn lá loài Schefflera arboricola ở liều 100 và 200 mg/kg cân nặng đường uống trong 21 ngày giúp cải thiện các chỉ số men gan alanine aminotransferase (ALT), alkaline phosphatase (ALP), amoniac và các yếu tố viêm nội mô gan như TNF-alpha, IL-1beta, đưa các chỉ số này về mức gần bình thường [4].

Gánh nặng chuyển hóa gan mật: Nước sắc chiếm ưu thế

Dù cồn chiết tách tốt một số triterpenoid hoặc flavonoid, việc đưa dịch chiết cồn vào cơ thể người qua đường uống lại là vấn đề khác.

Rượu ngâm đưa thêm một lượng ethanol đáng kể vào ống tiêu hóa. Ethanol bắt buộc phải được chuyển hóa tại gan thông qua hệ enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) và CYP2E1, tạo ra chất trung gian độc hại là acetaldehyde trước khi biến đổi thành acetate. Quá trình này tiêu tốn glutathione, gây stress oxy hóa và làm tổn thương tế bào nhu mô gan.

Nếu người dùng ngâm rượu thuốc bằng rượu tự nấu có nồng độ cao hoặc chứa tạp chất methanol, nguy cơ hoại tử tế bào gan, viêm gan nhiễm độc và ứ mật tăng vọt. Trong khi đó, sắc nước chỉ dùng nhiệt độ để phá vỡ vách tế bào thực vật, kéo saponin và các hợp chất tan trong nước ra ngoài mà không tạo thêm gánh nặng giải độc cho gan mật.

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng hiện tại cho thấy rõ: chiết xuất cồn giúp hòa tan sâu nhóm triterpene kém tan trong nước [2, 8]. Các hoạt chất này có giá trị cầm máu, chống viêm, chống xơ hóa trên mô hình động vật [2, 7].

Tuy nhiên, các thử nghiệm dược lý đều dùng cồn tinh khiết được cô quay thu hồi dung môi thành cao khô, hoặc dùng liều kiểm soát chặt chẽ trên động vật thí nghiệm [2, 7]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc người dân ngâm dược liệu vào rượu trắng 35-40 độ rồi uống hàng chén mỗi bữa ăn. Rượu tự ngâm không kiểm soát được nồng độ hoạt chất, nguy cơ quá liều saponin gây kích ứng đường ruột và gây độc gan do cồn lấn át hoàn toàn lợi ích sinh học của cây thuốc.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nam sâm

Nhiều người tin rằng "dược liệu quý phải ngâm rượu mới ra chất". Thực tế, saponin – nhóm hoạt chất chính quyết định nhiều tính chất dược lý của các loài họ Nhân sâm – lại có độ tan rất tốt trong nước nóng [1]. Việc đun sắc đúng cách hoàn toàn giải phóng được nhóm hoạt chất này.

Hiểu lầm thứ hai là "uống rượu thuốc không hại gan như rượu bia thường". Bản chất cồn trong rượu thuốc vẫn là ethanol. Khi gan đang phải căng mình xử lý độc tính của cồn, nó không thể hấp thu hay chuyển hóa trọn vẹn các chất bảo vệ từ dược liệu.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

  • Người có bệnh lý gan mật: Viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ, xơ gan tuyệt đối không dùng nam sâm ngâm rượu. Dạng sắc nước cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
  • Người có rối loạn đông máu: Nghiên cứu chỉ ra dịch chiết cồn nam sâm chứa hoạt chất thúc đẩy quá trình đông máu và tăng độ nhớt huyết tương [2]. Người có tiền sử huyết khối, xơ vữa động mạch hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cần thận trọng để tránh nguy cơ tắc mạch.
  • Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Không sử dụng bất kỳ dạng ngâm rượu nào; chỉ dùng nước sắc khi có chỉ định chuyên môn từ thầy thuốc y học cổ truyền.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác dược tính của cây nam sâm mà vẫn bảo vệ tế bào gan mật, người dùng nên ưu tiên dạng sắc nước thay vì ngâm rượu:

  • Dạng dùng: Dùng vỏ thân hoặc rễ đã rửa sạch, thái lát, phơi khô.
  • Cách sắc: Cho 10-20g dược liệu khô vào ấm, thêm 500-600ml nước. Đun sôi nhỏ lửa trong khoảng 15-20 phút để các hợp chất saponin và polyphenol tan trong nước được khuếch tán đều [1].
  • Thời điểm uống: Uống nước sắc khi còn ấm, chia làm 2 lần trong ngày sau bữa ăn. Không uống nước sắc quá đặc khi bụng đói vì saponin có thể gây cồn cào niêm mạc dạ dày.
  • Nếu ngâm cồn: Chỉ nên dùng dạng cồn thuốc bôi ngoài da để xoa bóp giảm đau bầm tím, tận dụng tác dụng hỗ trợ cầm máu và tiêu sưng tại chỗ [2], tránh dùng đường uống kéo dài.

Sắc nước hay ngâm rượu đều có những ưu thế vật lý riêng trong việc trích xuất hoạt chất từ cây nam sâm. Song đối với sức khỏe lâu dài, nước sắc là phương pháp lành tính, giúp cơ thể hấp thu saponin mà không bắt gan mật phải đánh đổi để chuyển hóa cồn. Trước khi dùng nam sâm như một vị thuốc hỗ trợ điều trị bệnh lý, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tuyệt đối.