Sắc thân tươi hay dùng cao chiết chìa vôi bốn cạnh: Dạng nào an toàn?

Cây chìa vôi bốn cạnh (tên khoa học Cissus quadrangularis) là vị thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được người dân thu hái để chữa đau nhức xương khớp và các bệnh lý tiêu hóa [2, 8]. Nhiều người có thói quen hái thân tươi về sắc nước uống hàng ngày với suy nghĩ dược liệu tự nhiên càng tươi thì càng bổ dưỡng và nguyên chất. Tuy nhiên, việc tự ý sơ chế và sắc uống thân tươi tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc, khó chịu đường tiêu hóa do cấu trúc tự nhiên của cây họ Nho mang lại.

Trái ngược với việc dùng thân tươi không rõ kiểm soát, dạng cao chiết chuẩn hóa đã qua tinh chế và kiểm nghiệm độc tính đem lại độ an toàn cao hơn hẳn cùng hàm lượng hoạt chất xác định ^[1]. Việc hiểu rõ các nghiên cứu về độ an toàn và độc tính của từng dạng bào chế sẽ giúp người dùng đưa ra quyết định sáng suốt để bảo vệ sức khỏe.

Bản chất thân tươi và nguy cơ từ tinh thể oxalat

Trong tự nhiên, các loài thực vật thuộc họ Nho như chìa vôi bốn cạnh chứa rất nhiều tinh thể canxi oxalat hình kim (raphide) phân bố rải rác trong mô thân và lá ^[2]. Khi dùng thân tươi mà không qua quy trình chiết xuất công nghiệp bài bản, các vi tinh thể này không bị phân hủy hoàn toàn dù đã qua quá trình đun sôi hay sắc thuốc thông thường.

Khi uống nước sắc chứa vi tinh thể oxalat, người dùng rất dễ gặp phản ứng kích ứng cơ học mạnh tại niêm mạc miệng, họng và đường tiêu hóa. Cảm giác bỏng rát, ngứa cổ, sưng nề nhẹ niêm mạc họng và đau quặn dạ dày là những triệu chứng thường gặp khi tiếp xúc với dịch chiết thô chưa loại tạp. Ngoài ra, việc hấp thu nhiều oxalat tự do từ thực vật tươi cũng làm tăng gánh nặng đào thải cho thận, tiềm ẩn nguy cơ lắng đọng tinh thể.

Cao chiết chuẩn hóa được kiểm nghiệm độc tính ra sao?

Khác với nước sắc tự nấu, cao chiết chuẩn hóa từ thân cây chìa vôi bốn cạnh được loại bỏ phần lớn tạp chất không tan và được xác định mức độ an toàn rõ ràng qua các nghiên cứu độc tính bán trường diễn ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã tiến hành đánh giá an toàn toàn diện trên chiết xuất chìa vôi bốn cạnh mang mã hiệu CQR-300 ^[1]. Các nhà khoa học đã cho chuột cống trắng giống Sprague Dawley (20 con mỗi giới tính cho từng nhóm) uống dịch chiết CQR-300 liên tục trong 90 ngày bằng phương pháp bơm dạ dày với các mức liều 0, 100, 1000 và 2500 mg/kg thể trọng mỗi ngày ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy không có dấu hiệu lâm sàng ngộ độc, không có ca tử vong, đồng thời cân nặng, mức tiêu thụ thức ăn của chuột hoàn toàn bình thường ^[1]. Các kiểm tra chức năng thần kinh, khám nhãn khoa, phân tích huyết học, hóa sinh lâm sàng, tổng phân tích nước tiểu và trọng lượng các cơ quan đều không ghi nhận biến đổi tiêu cực nào liên quan đến điều trị ^[1]. Khi quan sát đại thể và vi thể mô bệnh học vào cuối đợt 90 ngày, cơ thể chuột không xuất hiện bất thường nào ^[1].

Đặc biệt, các thử nghiệm về khả năng gây đột biến gen gồm xét nghiệm Ames, thử nghiệm sai hình nhiễm sắc thể in vitro và xét nghiệm vi nhân in vivo đều khẳng định CQR-300 không gây độc tính di truyền ^[1]. Dựa trên kết quả này, mức liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) của dịch chiết chìa vôi bốn cạnh được xác định là 2500 mg/kg thể trọng/ngày - mức liều cao nhất được thử nghiệm trong nghiên cứu ^[1].

Cơ chế bảo vệ dạ dày và chống tổn thương mô của dịch chiết

Dù thân tươi có nguy cơ kích ứng niêm mạc, cao chiết chìa vôi bốn cạnh sau khi tinh chế lại thể hiện khả năng bảo vệ niêm mạc tiêu hóa và chống loét rất hiệu quả ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá tác dụng bảo vệ của chiết xuất ethanol từ chìa vôi bốn cạnh (CQE) đối với tổn thương dạ dày do aspirin gây ra trên mô hình chuột cống ^[2]. Aspirin làm tăng peroxy hóa lipid, tăng enzym xanthine oxidase, myeloperoxidase và làm suy giảm hoạt tính selen-glutathione peroxidase, dẫn đến phá hủy niêm mạc ^[2].

Khi chuột được cho uống dự phòng CQE ở các mức liều 250, 500 và 750 mg/kg thể trọng trong 7 ngày, mức độ bảo vệ vết loét đạt tỷ lệ lần lượt là 40%, 71,2% và 72,6% ^[2]. Liều 500 mg/kg thể hiện hiệu quả tối ưu, tương đương với thuốc đối chứng ranitidine liều 30 mg/kg (cho hiệu quả bảo vệ 71,9%) ^[2]. Tác dụng chống loét này đến từ khả năng ức chế phản ứng oxy hóa và giảm sự thâm nhiễm của tế bào bạch cầu trung tính vào mô dạ dày ^[2].

Bằng chứng bảo vệ gan và phục hồi chống oxy hóa

Nhiều người e ngại việc dùng cao chiết dài ngày có thể gây độc cho gan. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ thân chìa vôi bốn cạnh còn có tác dụng bảo vệ tế bào gan trước các hóa chất gây độc mạnh [1, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất methanol từ bột thân chìa vôi bốn cạnh sấy khô trong bóng râm, chiết bằng thiết bị Soxhlet với dung môi ete dầu hỏa và methanol ^[3]. Khi gây độc gan trên chuột Wistar bằng rifampicin (thuốc điều trị lao liều 54 mg/kg/ngày uống liên tục 30 ngày), men gan AST, ALT, phosphatase kiềm và bilirubin tăng cao ^[3]. Chuột được cho uống chiết xuất chìa vôi bốn cạnh liều 500 mg/kg trước khi uống rifampicin 1 giờ đã hạ đáng kể các chỉ số men gan và bilirubin này ^[3]. Tác dụng được ghi nhận tương đương với thuốc đối chứng silymarin liều 50 mg/kg ^[3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra chiết xuất giúp giảm peroxy hóa lipid và tăng hoạt tính các men chống oxy hóa như glutathione dạng khử, superoxide dismutase và catalase, bảo vệ mô gan nhờ hàm lượng beta-carotene ^[3].

Tương tự, nghiên cứu công bố năm 2010 cũng thử nghiệm dịch chiết methanol chìa vôi bốn cạnh trên mô hình chuột Wistar bị tổn thương gan do isoniazid (54 mg/kg/ngày trong 30 ngày) ^[4]. Cho uống CQ liều 500 mg/kg trước 1 giờ giúp kéo giảm men gan AST, ALT, ALP và bilirubin, đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid và khôi phục hoạt tính các enzym chống oxy hóa của gan ^[4].

Ngoài ra, phân đoạn ethyl acetate từ thân chìa vôi bốn cạnh (CQSF) chứa nhiều hoạt chất quercetin cũng chứng minh khả năng cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa và giảm viêm mô gan trên chuột đái tháo đường [5, 8]. Nghiên cứu năm 2014 trên chuột tiểu đường do streptozotocin cho thấy các liều CQSF 50, 100 và 200 mg/kg giúp phục hồi men chống oxy hóa và giảm tổn thương gan, rõ rệt nhất ở mức 100 và 200 mg/kg ^[5]. Đến năm 2015, nghiên cứu dùng liều 100 mg/kg CQSF mỗi ngày trong 60 ngày trên chuột đái tháo đường týp 2 đã ức chế sự chuyển vị nhân của NF-kappaB p65, giảm biểu hiện các chất gây viêm TNF-alpha, IL-6 và phục hồi tổn thương vi thể ở gan, tụy ^[6].

Hiệu quả đối với hệ xương trong các mô hình thử nghiệm

Bên cạnh độ an toàn đường tiêu hóa và gan mật, cao chiết chìa vôi bốn cạnh được tập trung nghiên cứu trong điều trị các vấn đề xương khớp [6, 7].

Một nghiên cứu công bố năm 2003 trên chuột cống trắng bị cắt bỏ buồng trứng (mô hình loãng xương) đã sử dụng chiết xuất ethanol của cây ở hai mức liều 500 và 750 mg/kg/ngày ^[7]. Kết quả đánh giá dựa trên các chỉ số cơ sinh học, hóa sinh và mô bệnh học so sánh với nhóm đối chứng dùng Raloxifen (5,4 mg/kg) đã khẳng định chiết xuất ethanol chìa vôi bốn cạnh có tác dụng chống loãng xương rõ rệt ^[7].

Nghiên cứu công bố năm 2008 tiến hành trên chuột mang thai (12 con, chia nhóm can thiệp và đối chứng mỗi nhóm 6 con) được cho uống chiết xuất ete dầu hỏa liều 500 mg/kg từ ngày thứ 9 thai kỳ đến khi sinh ^[8]. Phân tích hình thái xương thai nhi nhuộm alizarin red S - alcian blue cho thấy tỷ lệ chiều dài sụn hóa xương ở nhóm chuột con sinh ra từ mẹ dùng chiết xuất cao hơn đáng kể (p < 0,001 đến 0,0001) so với nhóm chứng ^[8]. Dù vậy, đây chỉ là nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và không thể suy diễn tùy tiện để khuyến cáo cho phụ nữ có thai dùng trong đời sống thực tế ^[8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù cao chiết chuẩn hóa có giới hạn an toàn cao (NOAEL lên tới 2500 mg/kg trên chuột), việc sử dụng các chế phẩm này vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng trên một số đối tượng ^[1]:

• Người có cơ địa dị ứng thực vật hoặc viêm loét dạ dày cấp tính không nên dùng thân cây tươi tự nấu vì nguy cơ kích ứng tinh thể oxalat rất cao ^[2].
• Bệnh nhân sỏi thận dạng canxi oxalat hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh dùng nước sắc thân tươi chưa tinh lọc để giảm gánh nặng chuyển hóa oxalat.
• Phụ nữ có thai và cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này ở cả dạng tươi lẫn dạng chiết xuất khi chưa có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ^[8].
• Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần thông báo cho bác sĩ để tránh tương tác bất lợi [5, 8].

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Để tận dụng lợi ích từ thảo dược chìa vôi bốn cạnh một cách an toàn và bền vững, người dùng nên thay đổi thói quen dùng thảo dược thô sang các giải pháp có căn cứ khoa học:

• Lựa chọn dạng bào chế: Ưu tiên viên uống chứa cao chiết đã được chuẩn hóa hàm lượng, được cấp phép lưu hành bởi cơ quan y tế, thay vì hái thân tươi sắc uống tự phát ^[1].
• Thời điểm sử dụng: Nên dùng sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút để hỗ trợ hấp thu tốt hơn và hạn chế kích ứng đường tiêu hóa ^[2].
• Tuân thủ liều lượng: Luôn tuân thủ hướng dẫn trên nhãn của nhà sản xuất hoặc chỉ dẫn từ bác sĩ điều trị, không tự ý tăng liều kéo dài.
• Kết hợp lối sống: Cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước mỗi ngày và kết hợp vận động vừa sức để tối ưu hóa sức khỏe hệ vận động.

Chìa vôi bốn cạnh mang lại nhiều tiềm năng bảo vệ sức khỏe xương khớp, tiêu hóa và chuyển hóa [2, 7, 8]. Tuy nhiên, việc tự ý sắc thân tươi tiềm ẩn nguy cơ kích ứng từ tinh thể oxalat thô, trong khi cao chiết chuẩn hóa cung cấp giải pháp an toàn và ổn định hơn đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu độc tính [2, 3]. Luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bắt đầu bất kỳ chế phẩm thảo dược nào để bảo vệ sức khỏe toàn diện.