Cà phê là thức uống quen thuộc vào mỗi buổi sáng của hàng triệu người dân Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau rằng thói quen nhâm nhi tách cà phê mỗi ngày có thể giúp đào thải độc tố, hạ nồng độ acid uric và ngừa cơn đau gút tái phát. Điều này khiến không ít bệnh nhân tăng acid uric máu băn khoăn liệu đây là sự thật hay chỉ là lời đồn thổi.

Các nghiên cứu khoa học cho thấy thói quen uống cà phê có liên quan đến việc giảm nguy cơ tăng acid uric máu và bệnh gút [1, 2]. Tuy nhiên, cà phê chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, không phải là thuốc điều trị và mức độ tác động phụ thuộc vào liều lượng cũng như thể trạng của từng cá nhân [4, 5].

Cơ chế tác động: Cà phê tác động đến acid uric ra sao?

Acid uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của quá trình thoái giáng purine trong cơ thể [1]. Khi nồng độ acid uric trong máu tăng cao kéo dài, tinh thể urate có thể lắng đọng tại các khớp gây ra những đợt viêm khớp gút cấp tính [2]. Enzyme xanthine oxidase giữ vai trò chủ chốt trong chuỗi phản ứng sinh hóa để tổng hợp nên acid uric [3].

Caffeine trong cà phê là một hợp chất methyl-xanthine (cụ thể là 1, 3, 7-trimethyl-xanthine) [3]. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy hợp chất này có khả năng hoạt động như một chất ức chế cạnh tranh đối với enzyme xanthine oxidase, từ đó cản trở quá trình tổng hợp acid uric [3]. Ngoài ra, việc dùng cà phê và caffeine lâu dài còn được ghi nhận giúp làm giảm nồng độ insulin và tăng độ nhạy insulin của cơ thể [3]. Tác động này gián tiếp hỗ trợ quá trình bài tiết urate qua đường thận [3].

Đáng chú ý, tác dụng bảo vệ này dường như không chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào caffeine. Một nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận cà phê đã khử caffeine (decaf) cũng có mối liên hệ nghịch khiêm tốn với nồng độ acid uric huyết thanh [4]. Tương tự, nghiên cứu tại Anh cũng chỉ ra cà phê khử caffeine vẫn duy trì khả năng giảm nguy cơ mắc bệnh gút [5]. Điều này gợi ý rằng ngoài việc ức chế enzyme xanthine oxidase của caffeine, các thành phần sinh học khác trong hạt cà phê cũng tham gia vào cơ chế bảo vệ [2, 3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ và phân tích gộp

Bằng chứng khoa học về tác động của cà phê đối với acid uric và bệnh gút đã được tích lũy qua nhiều công trình nghiên cứu trên toàn thế giới:

Năm 2025, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp từ 13 nghiên cứu quan sát (10 nghiên cứu cắt ngang, 3 nghiên cứu đoàn hệ) trên tổng số 936.827 người tham gia, bao gồm 27.740 ca tăng acid uric máu và gút [6]. Kết quả cho thấy tiêu thụ cà phê làm giảm đáng kể nguy cơ tăng acid uric máu và gút với tỷ số chênh gộp OR là 0,73 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,63-0,85) [6]. Trong phân tích phân nhóm theo thiết kế nghiên cứu, mức giảm nguy cơ thể hiện rõ ở cả nghiên cứu đoàn hệ (OR 0,51; 95% CI: 0,40-0,66) và nghiên cứu cắt ngang (OR 0,87; 95% CI: 0,79-0,96) [6]. Ngược lại, việc uống trà không cho thấy mối liên hệ bảo vệ này (OR 1,02; 95% CI: 0,84-1,24), thậm chí còn liên quan đến việc tăng nguy cơ ở cả nam (OR 1,18) và nữ (OR 1,19) [6].

Tại Anh, nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu UK Biobank công bố năm 2023 theo dõi 447.658 người không mắc gút ban đầu, trong thời gian trung bình 13,42 năm và ghi nhận 3.053 ca mắc gút mới [5]. Nghiên cứu xác định mối liên hệ phi tuyến tính: nguy cơ mắc gút giảm rõ rệt khi tiêu thụ khoảng 3 tách cà phê mỗi ngày [5]. So với người không uống, người dùng trên 6 tách cà phê mỗi ngày giảm 40% nguy cơ mắc bệnh gút (HR 0,60; 95% CI: 0,47-0,77) [5]. Nhóm người uống từ 4 tách cà phê mỗi ngày trở lên mà không có tình trạng tăng acid uric máu có nguy cơ mắc gút thấp nhất (HR 0,34; 95% CI: 0,28-0,41) [5].

Tại Mỹ, nghiên cứu cắt ngang NHANES III trên 14.758 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên cho thấy nồng độ acid uric huyết thanh giảm dần khi lượng cà phê tiêu thụ tăng lên [4]. So với người không uống, người uống 4-5 tách cà phê mỗi ngày có nồng độ acid uric thấp hơn 0,26 mg/dL, và người uống từ 6 tách trở lên thấp hơn 0,43 mg/dL [4]. Những người uống từ 6 tách cà phê mỗi ngày trở lên giảm 43% nguy cơ bị tăng acid uric máu (OR 0,57; 95% CI: 0,35-0,94) [4]. Tuy nhiên, tổng lượng caffeine từ các nguồn đồ uống khác hoặc trà lại không cho thấy mối liên hệ làm giảm acid uric trong phân tích đa biến [4].

Tại châu Á, nghiên cứu năm 2010 trên 11.662 nam và nữ trong độ tuổi 49-76 tại Fukuoka, Nhật Bản ghi nhận mối liên hệ nghịch giữa tiêu thụ cà phê và nồng độ acid uric [1]. Mối liên hệ này thể hiện rõ ràng và độc lập ở nam giới sau khi hiệu chỉnh chỉ số khối cơ thể, rượu bia, huyết áp [1]. Ở nữ giới, mối liên hệ bảo vệ cũng đạt ý nghĩa thống kê nhưng ở mức độ yếu hơn [1]. Ngược lại, dữ liệu từ nghiên cứu KoGES năm 2021 tại Hàn Quốc trên 173.209 người từ 40 tuổi trở lên chỉ ra rằng uống cà phê thường xuyên không làm tăng nguy cơ tăng acid uric máu, trong khi nước ngọt có ga uống từ 3 lần/ngày làm tăng 23% nguy cơ (OR 1,23; 95% CI: 1,11-1,35) [2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy cà phê là đồ uống an toàn và mang lại lợi ích hỗ trợ đối với sự chuyển hóa acid uric. Một phân tích gộp năm 2016 gồm 9 nghiên cứu trên 175.310 người kết luận rằng uống từ 1 tách cà phê mỗi ngày trở lên liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc gút, đồng thời chỉ ra sự khác biệt về giới tính: phụ nữ cần uống 4-6 tách/ngày để hạ acid uric huyết thanh, trong khi nam giới chỉ cần 1-3 tách/ngày [7].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Một phân tích gộp khác năm 2016 gồm 11 nghiên cứu quan sát cho thấy dù cà phê giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh gút (RR 0,43; 95% CI: 0,31-0,59), sự khác biệt về nồng độ acid uric huyết thanh và nguy cơ tăng acid uric máu giữa nhóm uống nhiều nhất và ít nhất lại chưa đạt ý nghĩa thống kê (SMD = -0,09; OR = 0,84) [8]. Nghiên cứu năm 2025 cũng nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu tiến cứu tiếp theo để kiểm soát tốt hơn các yếu tố gây nhiễu [6]. Hơn nữa, cơ chế ức chế xanthine oxidase mới chỉ được chứng minh trực tiếp trên mô hình động vật chuột, chưa thể khẳng định hoàn toàn cơ chế này diễn ra với cường độ tương đương ở người [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng cà phê hạ acid uric

Nhiều người lầm tưởng rằng có thể uống cà phê thay thế cho thuốc hạ acid uric do bác sĩ kê đơn. Đây là suy nghĩ sai lầm vì mức giảm acid uric tuyệt đối từ cà phê ghi nhận trong nghiên cứu chỉ dao động khoảng 0,26 - 0,43 mg/dL, không đủ mạnh để điều trị các trường hợp tăng acid uric máu mức độ nặng hoặc kiểm soát cơn gút cấp [4].

Một hiểu lầm khác là uống cà phê theo bất kỳ hình thức nào cũng tốt. Tại Việt Nam, thói quen pha cà phê với nhiều sữa đặc có đường, đường cát hoặc kem béo rất phổ biến. Nước ngọt hoặc đồ uống chứa nhiều đường fructose đã được chứng minh làm tăng acid uric máu và tăng nguy cơ mắc bệnh [3, 8]. Việc thêm quá nhiều đường ngọt vào cà phê sẽ triệt tiêu hoàn toàn lợi ích sinh học của hạt cà phê.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng trà và các loại nước thảo mộc có tác dụng tương đương cà phê. Tuy nhiên, phân tích gộp năm 2025 cho thấy trà không giúp giảm nguy cơ tăng acid uric máu và bệnh gút, thậm chí tiêu thụ nhiều trà còn liên quan đến việc tăng nhẹ nguy cơ mắc bệnh ở cả hai giới [6].

Ai nên thận trọng khi uống cà phê?

Mặc dù dữ liệu nghiên cứu chỉ ra mức giảm nguy cơ gút rõ rệt ở lượng dùng từ 3 tách hoặc trên 6 tách mỗi ngày, việc tiêu thụ lượng lớn caffeine không phù hợp cho tất cả mọi người [2, 7].

Những người mắc bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp chưa kiểm soát tốt hoặc có tiền sử rối loạn nhịp tim cần thận trọng khi nạp lượng lớn caffeine. Người bị viêm loét dạ dày tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản cũng có thể bị kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa khi uống cà phê đậm đặc. Đối với người có cơ địa mất ngủ hoặc lo âu, việc lạm dụng cà phê sẽ làm rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng.

Các nghiên cứu đối với nhóm đối tượng đặc thù như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay người có bệnh thận mạn tính nặng chưa được đề cập sâu trong các dữ liệu dịch tễ này [1, 6]. Do đó, những nhóm đối tượng này không nên tự ý tăng lượng cà phê để hạ acid uric mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để nhận được lợi ích chuyển hóa từ cà phê mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng có thể tham khảo một số nguyên tắc:

  • Lựa chọn loại cà phê: Nên ưu tiên cà phê nguyên chất, pha phin hoặc pha máy truyền thống. Cả cà phê thông thường và cà phê đã khử caffeine đều cho thấy hiệu quả giảm nguy cơ mắc gút [2, 7].
  • Hạn chế chất tạo ngọt: Tránh thêm nhiều sữa đặc, siro ngọt hoặc đường cát. Tiêu thụ đồ uống ngọt thường xuyên làm gia tăng nguy cơ tăng acid uric máu [2].
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống cà phê vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh dùng sát giờ đi ngủ để không ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ.
  • Liều lượng phù hợp: Mức dung nạp từ 1-3 tách mỗi ngày được ghi nhận mang lại lợi ích giảm nồng độ acid uric ở nam giới [7]. Tuy nhiên, nếu xuất hiện cảm giác hồi hộp, cồn cào hoặc bồn chồn, cần giảm liều lượng xuống mức vừa phải.
  • Kiểm soát các yếu tố then chốt khác: Giảm cân và kiểm soát mỡ cơ thể là yếu tố then chốt giúp hạ nồng độ acid uric máu và giảm nguy cơ gút [3]. Bổ sung vitamin C với liều 500 mg/ngày trong 2 tháng cũng đã được thử nghiệm lâm sàng chứng minh giúp giảm nồng độ urate máu 0,5 mg/dL [3].

Uống cà phê hằng ngày thực sự có liên quan đến việc hỗ trợ hạ nồng độ acid uric và giảm nguy cơ khởi phát bệnh gút [1, 2]. Tuy nhiên, đồ uống này chỉ là một phần trong lối sống lành mạnh tổng thể. Người bệnh tăng acid uric máu hoặc đang bị gút không được tự ý ngừng thuốc điều trị và cần duy trì chế độ dinh dưỡng, vận động khoa học theo hướng dẫn y khoa.