Sâm cau ngừa loãng xương: Thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận gì?

Loãng xương và suy giảm mật độ xương là mối lo thường trực của nhiều người, đặc biệt khi bước vào độ tuổi trung niên hoặc giai đoạn sau mãn kinh. Trước thực trạng các loại thuốc điều trị hiện hành có thể đi kèm một số tác dụng không mong muốn, nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện sức khỏe xương khớp một cách an toàn ^[1]. Trong số đó, sâm cau (tên khoa học là Curculigo orchioides) được nhắc đến nhiều trong y học cổ truyền như một vị thuốc trị đau nhức xương khớp và suy yếu xương cốt ^[2].

Dù được lưu truyền rộng rãi, sâm cau thực sự có khả năng ngăn ngừa loãng xương hay không và khoa học hiện đại ghi nhận những gì? Câu trả lời là các bằng chứng hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào, cho thấy các hợp chất phenolic glycoside cùng chiết xuất từ sâm cau có tiềm năng cải thiện mật độ xương và giảm mất xương ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.

Cơ chế tác động của sâm cau lên hệ xương

Quá trình chuyển hóa xương trong cơ thể người luôn diễn ra liên tục theo hai chiều: tạo xương mới nhờ các tế bào tạo xương (osteoblast) và tiêu hủy xương cũ nhờ các tế bào hủy xương (osteoclast). Khi tốc độ hủy xương vượt trội so với quá trình tạo xương, mật độ khoáng của xương sẽ suy giảm, dẫn đến tình trạng xốp xương và tăng nguy cơ gãy xương ^[1]. Bên cạnh đó, tình trạng stress oxy hóa và viêm mãn tính cũng là những tác nhân hàng đầu thúc đẩy hoạt động tiêu xương ^[2].

Các nghiên cứu sinh học ghi nhận hoạt chất sinh học chính của sâm cau là curculigoside (thuộc nhóm phenolic glycoside) tác động đồng thời vào cả hai quá trình này ^[2], ^[4]. Hợp chất này giúp ức chế sự hình thành và hoạt hóa của các tế bào hủy xương thông qua việc điều hòa các con đường tín hiệu nội bào như Nrf2 và NF-kappaB, đồng thời kích thích các tế bào tiền thân biệt hóa thành tế bào tạo xương thay vì biến thành tế bào mỡ ^[2], ^[4].

Kết quả từ các thử nghiệm trên mô hình động vật

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã được thiết kế nhằm đánh giá khả năng bảo vệ xương của sâm cau trên cơ thể sống của động vật thí nghiệm ^[3], ^[4].

Một thử nghiệm công bố năm 2012 tiến hành trên 70 chuột cống trắng cái giống Sprague-Dawley bị cắt buồng trứng nhằm tạo mô hình loãng xương do thiếu hụt nội tiết tố nữ ^[3]. Các cá thể chuột này được phân chia ngẫu nhiên vào các nhóm can thiệp: dùng giả dược, dùng thuốc đối chứng nylestriol liều 1 mg/kg thể trọng, dùng chiết xuất glycoside benzyl benzoate từ sâm cau (COBG) ở các mức liều 6, 18 và 54 mg/kg thể trọng, hoặc dùng dịch chiết cồn của sâm cau liều 3,0 g/kg thể trọng ^[3]. Thời gian thử nghiệm kéo dài liên tục trong 12 tuần bằng đường uống ^[3]. Mật độ khoáng xương (BMD) được đo đạc chính xác bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DEXA) kết hợp phân tích hình thái học xương chày ^[3].

Kết quả ghi nhận phẫu thuật cắt buồng trứng đã làm giảm mật độ xương rõ rệt, phá vỡ cấu trúc vi mô của mô xương, tăng nồng độ men phosphatase kiềm trong huyết thanh và làm thất thoát canxi qua đường nước tiểu ^[3]. Khi được bổ sung COBG ở cả ba mức liều (6, 18 và 54 mg/kg), chuột thí nghiệm cải thiện đáng kể mật độ khoáng xương, phục hồi cấu trúc vi mô xương chày và giảm bài tiết canxi qua nước tiểu ^[3]. Đồng thời, các enzym chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase và glutathione peroxidase không còn bị cạn kiệt, chỉ số malondialdehyde huyết thanh giảm rõ ^[3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tập trung vào chuột già để tìm hiểu cơ chế loãng xương do tuổi tác ^[4]. Qua kỹ thuật chụp vi cắt lớp (muCT), các nhà khoa học nhận thấy việc cho chuột già uống hoạt chất curculigoside (CCG) từ sâm cau giúp cải thiện rõ rệt tình trạng mất xương và giảm tích tụ mỡ trong tủy xương ^[4]. Quá trình này được hỗ trợ nhờ sự điều hòa trục tín hiệu MEK/ERK-TAZ, giúp chuyển hướng tế bào gốc trung mô tủy xương biệt hóa thành tế bào tạo xương thay vì tế bào mỡ ^[4].

Ngoài ra, một tổng quan khoa học năm 2022 cũng tóm tắt rằng chiết xuất sâm cau (Curculigo orchioides) khi dùng trên mô hình chuột bị cắt buồng trứng đã giúp làm chậm sự suy thoái xương bè ở xương chày bằng cách giảm hoạt động của hủy cốt bào, đồng thời nâng cao nồng độ canxi, phospho và osteoprotegerin (OPG) trong huyết thanh mà không làm ảnh hưởng xấu đến kích thước cơ thể hay kích thước tử cung ^[5].

Bằng chứng từ các thí nghiệm tế bào trong ống nghiệm

Bên cạnh mô hình động vật, tác động của sâm cau còn được làm sáng tỏ trên nhiều hệ thống nuôi cấy tế bào biệt lập ^[1], ^[2], ^[6].

Nghiên cứu công bố năm 2009 đã phân lập 6 hợp chất phenolic từ sâm cau, bao gồm curculigoside A, curculigoside B, curculigine A, curculigine D, axit 2,6-dimethoxy benzoic và một glycoside dẫn xuất lignan, rồi thử nghiệm trên tế bào tạo xương từ vòm sọ chuột sơ sinh và tế bào hủy xương từ tủy xương chuột ^[6]. Cả 6 hợp chất này cùng dịch chiết cồn của cây đều kích thích sự tăng sinh của tế bào tạo xương ^[6]. Trong đó, ba hợp chất bao gồm curculigoside A và B giúp gia tăng hoạt tính phosphatase kiềm (ALP) ^[6]. Ngược lại, các hợp chất curculigoside A, B cùng chiết xuất cồn đã làm suy giảm đáng kể diện tích các vết lõm tiêu xương, ức chế sự hình thành tế bào hủy xương và giảm hoạt tính men TRAP ^[6].

Năm 2017, một nhóm nghiên cứu đã phân lập thành công một polysaccharide đồng nhất ký hiệu COP90-1 từ thân rễ sâm cau khô ^[1]. Khi bổ sung vào môi trường nuôi cấy tế bào tạo xương nguyên phát của chuột, hợp chất COP90-1 này đã thúc đẩy sự tăng sinh và biệt hóa của các nguyên bào xương trong ống nghiệm ^[1].

Đến năm 2021, thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 (được kích thích bằng RANKL và H2O2 để biến đổi thành tế bào hủy xương) tiếp tục chứng minh curculigoside có khả năng ức chế men TRAP và làm giảm sự giải phóng các sản phẩm thoái hóa xương ^[2]. Hoạt chất này làm giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS), ức chế men NOX1, NOX4 và làm giảm các protein liên quan đến phá hủy cấu trúc xương như Cathepsin K, MMP9, NFATc1 ^[2]. Điều này đạt được nhờ việc kích hoạt yếu tố phiên mã bảo vệ tế bào Nrf2 và ức chế phản ứng viêm NF-kappaB ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy sâm cau sở hữu nhiều hoạt chất có tiềm năng sinh học rất tốt trong việc hỗ trợ hệ xương ^[3], ^[6]. Điểm sáng lớn nhất là các hợp chất phenolic glycoside vừa thúc đẩy tế bào tạo xương hoạt động, vừa kìm hãm các tế bào tiêu hủy xương, hạn chế tình trạng mất xương do lão hóa hoặc do suy giảm hormone sinh dục ^[3], ^[4].

Dẫu vậy, độc giả cần nhìn nhận rõ ràng về ranh giới khoa học:

• Toàn bộ bằng chứng hiện có chỉ mới dừng lại ở mô hình ống nghiệm (in vitro) và chuột thí nghiệm (in vivo) ^[3], ^[1], ^[2], ^[4], ^[6], ^[5].
• Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và cân bằng nội tiết phức tạp hơn chuột rất nhiều. Hiệu quả trên động vật không đồng nghĩa với tác dụng tương đương trên cơ thể người.
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành để xác định liều lượng tối ưu, độ an toàn dài hạn hay hiệu quả thực tế của sâm cau đối với bệnh nhân loãng xương.
• Dịch chiết tinh khiết hoặc từng hợp chất đơn lẻ dùng trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc sử dụng thân rễ sâm cau thô hoặc ngâm rượu theo phương pháp dân gian.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm cau

Nhiều người lầm tưởng rằng sâm cau là thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể sử dụng tùy ý để chữa khỏi hoàn toàn bệnh loãng xương. Đây là quan niệm sai lầm, bởi sâm cau chưa từng được bất kỳ hướng dẫn y khoa nào công nhận là thuốc điều trị thay thế cho các liệu pháp loãng xương chuẩn mực.

Một hiểu lầm phổ biến khác là việc ngâm sâm cau với rượu để bồi bổ xương khớp. Thực tế, trong các nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu sử dụng dạng chiết xuất cồn chuẩn hóa hoặc các hoạt chất tinh chế với liều lượng đo lường chính xác trên mỗi kilogam thể trọng ^[3], ^[4]. Việc lạm dụng rượu ngâm sâm cau tự phát không những không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất mà còn có thể đưa thêm cồn vào cơ thể, gây hại cho gan, thận và làm tăng nguy cơ tổn thương chuyển hóa.

Những đối tượng cần thận trọng

Dù sâm cau có tiềm năng phòng ngừa suy giảm mật độ xương trên mô hình tiền lâm sàng, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng và không tự ý sử dụng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của sâm cau trên nhóm đối tượng này. Bất kỳ tác động nào lên hệ nội tiết hay chuyển hóa đều có thể tiềm ẩn rủi ro cho thai nhi và trẻ nhỏ.
• Trẻ em: Hệ xương của trẻ đang trong giai đoạn phát triển tự nhiên, các dữ liệu hiện có chỉ thực hiện trên chuột trưởng thành hoặc chuột già, không áp dụng cho lứa tuổi nhỏ ^[3], ^[4].
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Những người đang điều trị các bệnh tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị loãng xương theo đơn của bác sĩ cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ sâm cau để tránh tương tác bất lợi.

Cách tiếp cận và áp dụng hợp lý trong đời sống

Nếu quan tâm đến việc duy trì xương khớp chắc khỏe từ thảo dược tự nhiên, người tiêu dùng nên tiếp cận sâm cau như một yếu tố tham khảo mang tính hỗ trợ dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng:

• Lựa chọn sản phẩm chuẩn hóa: Ưu tiên các chế phẩm được bào chế theo tiêu chuẩn y tế, ghi rõ hàm lượng và thành phần, tránh dùng thảo mộc trôi nổi không rõ nguồn gốc.
• Liều lượng vừa phải: Do chưa có liều khuyến cáo chính thức trên người từ các thử nghiệm lâm sàng, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ y học cổ truyền.
• Duy trì lối sống nền tảng: Không có bất kỳ thảo dược nào thay thế được các biện pháp chăm sóc xương căn bản. Hãy đảm bảo chế độ ăn giàu canxi, cung cấp đủ vitamin D thông qua ánh nắng mặt trời và dinh dưỡng, uống đủ nước và duy trì thói quen tập luyện thể lực chịu lực thường xuyên để kích thích tạo xương.

Sâm cau và các phenolic glycoside trong nó là đối tượng nghiên cứu đầy triển vọng cho các giải pháp hỗ trợ bệnh lý xương trong tương lai ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, tại thời điểm này, người bệnh cần tỉnh táo, không tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để dùng thảo dược. Khi phát hiện các dấu hiệu đau nhức hoặc nghi ngờ giảm mật độ xương, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được đo mật độ xương và tư vấn phác đồ chuẩn xác luôn là bước đi quan trọng nhất.