Nhiều người có thói quen sử dụng các loại dược liệu tự nhiên như thảo đậu khấu trong thời gian dài để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ tiêu hóa. Đa số tin rằng thảo dược lành tính nên có thể dùng chung với mọi loại thuốc tây. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược kéo dài với thuốc điều trị bệnh mạn tính tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi.
Người đang dùng thảo đậu khấu dài ngày cần đặc biệt thận trọng, nhất là khi đang uống thuốc chống đông máu hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan. Các hoạt chất thực vật trong nhóm này có thể làm thay đổi hoạt tính enzym gan, dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc xuất huyết nguy hiểm.
Hệ thống men gan CYP450 và cơ chế chuyển hóa thuốc
Hệ thống enzym Cytochrome P450 (CYP450) tại gan và ruột là cơ chế chịu trách nhiệm biến đổi sinh học chính cho rất nhiều loại thuốc trên lâm sàng [1]. CYP450 là siêu họ isoenzyme tham gia chuyển hóa thuốc ngoại sinh lẫn nội sinh [2]. Khi có nhiều loại thuốc hoặc chất cùng đưa vào cơ thể, xác suất tương tác bất lợi tăng lên theo cấp số nhân [1].
Nếu hoạt tính của hệ thống CYP450 bị xáo trộn, quá trình phân giải các cơ chất tương ứng sẽ bị cản trở hoặc biến đổi [3]. Sự thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương do ức chế hay cảm ứng men gan có thể khiến thuốc mất tác dụng điều trị hoặc tích tụ gây ngộ độc nghiêm trọng [1], [4]. Rủi ro này đặc biệt cao ở những dược phẩm có phạm vi điều trị hẹp [1].
Nguy cơ tương tác thuốc qua ức chế men gan
Khi phối hợp các thuốc hoặc hoạt chất thảo dược cùng tác động lên CYP450, nguy cơ xảy ra tương tác dược động học là rất lớn [1], [4]. Việc dùng đồng thời các hoạt chất làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc trong máu dẫn tới suy giảm hiệu quả lâm sàng hoặc tăng độc tính [4].
Nghiên cứu trên mô hình động vật đánh giá tác động của hoạt chất galangin (thành phần đánh dấu có trong Alpinia officinarum Hance thuộc chi thảo khấu) dùng hàng ngày suốt 8 tuần cho thấy hoạt tính các phân họ CYP450 bị thay đổi kéo dài [3]. Cụ thể trên chuột cống đực Sprague Dawley, nồng độ và diện tích dưới đường cong (AUC và Cmax) của các thuốc thử nghiệm liên quan đến CYP2C13 và CYP3A1 tăng đáng kể, trong khi CYP1A2 và CYP2B3 lại giảm [3]. Dù thí nghiệm mới dừng ở mức động vật trong 8 tuần và chưa có số liệu trực tiếp trên người bệnh dùng thảo đậu khấu, sự can thiệp dài hạn này cho thấy nguy cơ làm biến động nồng độ các thuốc chuyển hóa qua các enzym tương ứng [3].
Bên cạnh đó, thử nghiệm trong ống nghiệm đối với chiết xuất thân rễ cây Alpinia conchigera Griff. và hoạt chất 1'-S-1'-acetoxychavicol acetate (ACA) trên 9 enzym CYP450 người cho thấy khả năng ức chế rõ rệt [4]. Chiết xuất ức chế mức độ trung bình trên CYP3A4 với IC50 là 6,76 ± 1,88 microg/ml [4]. Hoạt chất tinh khiết ACA ức chế cạnh tranh đối với CYP1A2 (IC50 = 4,50 ± 0,10 microM, Ki = 2,36 ± 0,03 microM) và CYP3A4 (IC50 = 9,50 ± 0,57 microM, Ki = 5,55 ± 0,06 microM), đồng thời gây ức chế hỗn hợp lên CYP2D6 (IC50 = 7,50 ± 0,17 microM) [4]. CYP3A4 và CYP1A2 vốn là những enzym chủ chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa rất nhiều thuốc điều trị phổ biến ở người [1], [5].
Tương tác hiệp đồng và rủi ro xuất huyết với thuốc chống đông
Thuốc chống đông máu đường uống, điển hình là warfarin, có khoảng điều trị rất hẹp [1]. Warfarin tồn tại ở dạng hỗn hợp hai đồng phân quang học và được chuyển hóa bởi các phân họ CYP khác nhau: đồng phân R-warfarin chuyển hóa chủ yếu qua CYP1A2 và CYP3A4, trong khi đồng phân có hoạt tính mạnh S-warfarin được phân giải bởi CYP2C9 [5]. Hiệu lực chống đông của warfarin bị ảnh hưởng lớn nhất khi quá trình chuyển hóa của S-warfarin bị rối loạn [5].
Nếu men gan bị ức chế, nồng độ thuốc chống đông trong huyết tương không được đào thải kịp thời, dẫn đến thời gian prothrombin kéo dài quá mức và gây chảy máu tự phát [6]. Đã có ghi nhận trường hợp lâm sàng bệnh nhân nam 66 tuổi bị rung nhĩ tái phát dùng amiodarone cùng warfarin liều thấp nhưng bị kéo dài prothrombin cực độ và xuất huyết nghiêm trọng do ức chế enzym gan, ảnh hưởng kéo dài ngay cả sau khi đã ngừng thuốc [6]. Nguy cơ quá liều thuốc chống đông (chỉ số INR tăng vọt lên 7) kèm xuất huyết, bầm tím diện rộng và tổn thương gan ứ mật cũng từng được ghi nhận trong báo cáo lâm sàng ở nam giới 68 tuổi khi phối hợp thuốc chống đông với thuốc điều trị khác [7]. Khi các hoạt chất thảo dược gây ức chế những men gan đồng dạng, lượng thuốc chống đông tự do tích tụ sẽ làm tăng vọt nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết não đe dọa tính mạng [1], [6].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu cơ chế và thực nghiệm cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng các hợp chất nhóm Alpinia có khả năng can thiệp trực tiếp vào con đường chuyển hóa thuốc qua gan [3], [4]. Việc làm sáng tỏ cơ chế ức chế cạnh tranh trên CYP1A2 và CYP3A4 giúp giới khoa học dự đoán trước nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn của dữ liệu hiện hành. Các thử nghiệm chuyển hóa chuyên biệt về hoạt chất của chi thảo khấu (Alpinia) phần lớn mới được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên chuột cống kéo dài 8 tuần [3], [4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trực tiếp trên người bệnh sử dụng chế phẩm thảo đậu khấu kết hợp với thuốc chống đông. Dù vậy, dựa trên nguyên lý dược động học đã được xác lập của hệ men gan CYP450, nguy cơ tương tác thuốc trên người là hoàn toàn có cơ sở và không thể chủ quan [1], [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao lâu cũng được". Thực tế, các hoạt chất hóa học tự nhiên trong cây cỏ khi vào cơ thể vẫn phải qua gan chuyển hóa và hoàn toàn có thể ức chế hay cảm ứng men gan hệt như tân dược [3], [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa giờ uống thuốc tây (khoảng 1-2 tiếng) là an toàn. Hiện tượng biến đổi enzym gan và thay đổi biểu hiện gen mRNA do dùng dài ngày có thể kéo dài suốt nhiều tuần sau khi dùng [6], [3]. Điển hình như tương tác qua men gan có thể mất đến 15 ngày sau khi ngưng chất can thiệp mới đưa chỉ số đông máu INR trở lại ngưỡng điều trị [2], hoặc thậm chí tồn tại dai dẳng lâu dài sau khi dừng cả hai chất [6]. Do đó, việc giãn cách vài giờ uống trong ngày hoàn toàn không loại trừ được nguy cơ tương tác tích tụ [6], [2].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo đậu khấu?
Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu (như warfarin hoặc các thuốc kháng vitamin K khác) tuyệt đối không tự ý dùng thảo đậu khấu kéo dài [1], [6], [5]. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào của nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc biến cố xuất huyết nghiêm trọng [1].
Người mắc bệnh tim mạch, rung nhĩ, người có van tim nhân tạo, người có bệnh lý nền về gan hoặc đang phải phối hợp nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc (như thuốc chống loạn nhịp, thuốc chống trầm cảm) cũng cần cẩn trọng [1], [6], [2]. Chưa có nghiên cứu an toàn của thảo đậu khấu dài ngày trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hay trẻ nhỏ; nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng [3], [4].
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn
Chỉ nên dùng thảo đậu khấu như một loại gia vị chế biến món ăn ở lượng vừa phải, không nên tự ý sắc uống liều cao hay sử dụng liên tục nhiều tháng liền dưới dạng dược liệu cô đặc khi chưa có chỉ định y khoa.
Nếu đang dùng bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh mạn tính nào, đặc biệt là thuốc tim mạch và thuốc chống đông, hãy thông báo cụ thể cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại thảo dược, trà hay thực phẩm bổ sung đang dùng kèm [1], [8]. Trong trường hợp bắt buộc phải phối hợp các chất có tương tác với thuốc chống đông warfarin, y văn khuyến cáo có thể phải giảm liều warfarin xuống 50-70% và bắt buộc phải theo dõi sát sao, thường xuyên chỉ số đông máu INR để kịp thời xử trí [6].
Thảo đậu khấu là vị thuốc quen thuộc, nhưng thói quen sử dụng kéo dài mà không kiểm soát có thể gây ra những tương tác thuốc chuyển hóa qua men gan CYP450 hết sức nguy hiểm. Người bệnh cần giữ thói quen sử dụng điều độ, không tự ý dùng thảo dược thay thế hay kết hợp tùy tiện với thuốc kê đơn. Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là cách tốt nhất để đảm bảo hiệu quả điều trị và bảo vệ sức khỏe an toàn.
