Bối cảnh và lời đồn thổi về sâm rừng
Thời gian gần đây, phong trào săn tìm các loại dược liệu tự nhiên mọc hoang rộ lên trên các diễn đàn sức khỏe và mạng xã hội. Trong số đó, cây "sâm rừng", tên khoa học là Boerhavia repens, thường được quảng cáo như một vị thuốc đại bổ, có khả năng tăng cường sinh lực, chống lão hóa và chữa bách bệnh. Nhiều người sẵn sàng chi tiền mua các loại củ, thân cây khô về ngâm rượu hoặc nấu nước uống hàng ngày với hy vọng nâng cao thể trạng.
Tuy nhiên, liệu loài thảo mộc này có thực sự thần kỳ như lời đồn đại hay chỉ là sự phóng đại thương mại? Các bằng chứng khoa học thực tế hiện nay cho thấy bức tranh hoàn toàn khác, đòi hỏi cái nhìn thận trọng và tỉnh táo hơn từ phía người tiêu dùng.
Thực hư công dụng sâm rừng: Bổ đến đâu?
Để trả lời ngắn gọn: sâm rừng (Boerhavia repens) không phải là "thần dược" chữa bách bệnh hay vị thuốc bổ toàn diện như nhân sâm. Các bằng chứng khoa học ghi nhận loài cây này có chứa một số hợp chất chống oxy hóa tự nhiên [1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm hóa học cơ bản trong phòng thí nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1].
Hơn nữa, người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn loài này với các cây cùng chi hoặc thảo dược khác được nghiên cứu nhiều hơn. Các lời đồn thổi về việc sâm rừng điều trị dứt điểm các bệnh nan y hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học đã kiểm chứng trên người [1].
Cơ chế tác động: Hoạt chất chống oxy hóa trong ống nghiệm
Tại sao cây sâm rừng lại được gán cho nhiều đặc tính trị liệu? Khi phân tích trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học nhận thấy cây sâm rừng (Boerhavia repens) chứa các hợp chất phenolic [1]. Hợp chất phenolic là nhóm chất tự nhiên có khả năng trung hòa các gốc tự do, bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết của cây còn thể hiện khả năng ức chế quá trình glycation (phản ứng giữa đường và protein) và ức chế peroxy hóa lipid trong điều kiện ống nghiệm [1]. Những phản ứng này trên lý thuyết liên quan đến quá trình lão hóa và các biến chứng chuyển hóa [1]. Tuy vậy, việc một hợp chất hoạt động tốt trong đĩa thí nghiệm hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó sẽ phát huy tác dụng tương tự khi đi qua hệ tiêu hóa và chuyển hóa phức tạp của cơ thể người [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về Boerhavia repens?
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành sàng lọc thành phần hóa thực vật, khả năng chống glycation và hoạt tính chống oxy hóa của toàn bộ cây sâm rừng (Boerhavia repens thuộc họ Hoa phấn Nyctaginaceae) thu hái từ sa mạc Cholistan, Pakistan [1]. Nghiên cứu này được thực hiện hoàn toàn trong ống nghiệm (in vitro), sử dụng các mẫu chiết xuất thô từ nước và methanol của toàn cây khô [1].
Kết quả định lượng cho thấy hiệu suất chiết xuất dao động từ 4,59% đến 7,85% g/100g vật chất khô [1]. Hàm lượng phenolic tổng số đạt từ 47,9 đến 190,77 mg đương lượng axit gallic (GAE) trên mỗi gam, lần lượt ở dịch chiết nước và dịch chiết methanol [1].
Về hoạt tính sinh học, dịch chiết methanol thể hiện hiệu quả ức chế mạnh trong hệ thống peroxy hóa axit linoleic đạt 86,11% (với EC50 = 0,99 mg/mL) và thử nghiệm dập tắt gốc tự do DPPH đạt 88,65% (với EC50 = 212,33 microgam/mL) [1]. Về khả năng chống glycation, mức độ ức chế hiện tượng hóa nâu tối đa đạt 81,50% ở dịch chiết methanol tại điều kiện 37 độ C sau 3 tuần ủ [1]. Cả hai loại dịch chiết nước và methanol đều cho thấy khả năng ức chế mức độ glycation đáng kể và tương đương nhau [1].
Tuy vậy, nghiên cứu năm 2016 này có giới hạn rất lớn: đây hoàn toàn là thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình hóa học nhân tạo [1]. Thử nghiệm không tiến hành trên động vật sống hay trên cơ thể người, do đó chưa thể xác định được liều lượng an toàn, sinh khả dụng, hay hiệu quả thực tế khi hấp thụ qua đường tiêu hóa [1].
Bằng chứng từ các loài lân cận: Không thể đánh đồng
Nhiều người bán hàng thường lấy các nghiên cứu của cây sâm đất hay cây Punarnava (Boerhavia diffusa) để gán ghép cho sâm rừng (Boerhavia repens). Trên thực tế, Boerhavia diffusa là một loài khác cùng chi, được nghiên cứu tương đối rộng rãi hơn về thành phần hóa thực vật như rotenoid, flavonoid, xanthone, purine nucleoside, lignan và steroid [2]. Dù Boerhavia diffusa có lịch sử sử dụng trong y học cổ truyền và một số nghiên cứu ghi nhận tiềm năng kháng viêm, bảo vệ gan, hạ huyết áp, các chuyên gia vẫn nhấn mạnh rằng nhiều nghiên cứu của loài này vẫn cần thêm tính chuẩn hóa và dữ liệu xác thực [2, 3, 7].
Thậm chí, các nghiên cứu chuyên sâu về dược động học của Boerhavia diffusa cho thấy các hoạt chất sinh học của cây có sinh khả dụng thấp, khiến các nhà khoa học phải tìm kiếm giải pháp công nghệ nano xanh để cải thiện khả năng vận chuyển [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2018 cho thấy dịch chiết thô của Boerhavia diffusa có khả năng ức chế các enzym chuyển hóa thuốc quan trọng trong gan người như CYP3A4 (nồng độ ức chế 7,36 +- 0,94 microgam/mL), CYP1A2 (9,48 +- 0,78 microgam/mL) và CYP2D6 (17,79 +- 1,02 microgam/mL) phụ thuộc vào thời gian [4].
Một số tài liệu hoặc sản phẩm còn nhầm lẫn sang chi thực vật hoàn toàn khác như cọ lùn (Serenoa repens) chuyên dùng cho tuyến tiền liệt [5] hay chi Stellera [6]. Đây là những loài khác biệt, không thể lấy dữ liệu để suy diễn công dụng cho Boerhavia repens.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm rừng
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ có chữ sâm là bổ". Nhiều người mặc định mọi thảo mộc mang tên sâm đều có công năng bổ khí huyết, phục hồi sinh lực toàn diện. Điều này khiến sâm rừng bị thổi phồng giá trị vượt xa thực tế sinh học được kiểm chứng [1].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo mộc tự nhiên an toàn tuyệt đối, uống càng nhiều càng tốt. Bất kỳ loài thực vật nào chứa các hoạt chất phenolic hay hóa thực vật đậm đặc đều có khả năng tương tác chuyển hóa trong cơ thể [4, 5]. Việc tự ý thu hái cây hoang dại còn tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài độc hại hoặc dùng phải mẫu cây tồn dư nấm mốc, kim loại nặng.
Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng sâm rừng có thể thay thế phác đồ điều trị bệnh lý mạn tính như tiểu đường, huyết áp cao hay bệnh gan. Hiện chưa có bất kỳ hướng dẫn lâm sàng hay bằng chứng thử nghiệm nào trên người cho phép sử dụng Boerhavia repens để điều trị các căn bệnh này [1].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc các bệnh mạn tính đang điều trị bằng thuốc tây như thuốc tim mạch, tiểu đường, huyết áp cần đặc biệt cẩn trọng. Dù dữ liệu trực tiếp trên Boerhavia repens còn thiếu, nhưng các loài cùng chi Boerhavia đã được ghi nhận có khả năng ức chế các enzym chuyển hóa thuốc quan trọng thuộc hệ cytochrome P450 ở gan [4]. Điều này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu, dẫn đến quá liều hoặc giảm tác dụng thuốc.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dịch chiết sâm rừng. Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn hoặc nguy cơ gây độc tính trên các đối tượng nhạy cảm này.
Người có cơ địa dị ứng hoặc có bệnh lý gan, thận nặng cũng không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm cây thuốc rừng chưa rõ nguồn gốc xuất xứ, tránh gây gánh nặng chuyển hóa cho các cơ quan giải độc.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn bắt gặp các lời chào mời mua sâm rừng (Boerhavia repens) với công dụng "chữa bách bệnh", hãy giữ tâm lý thận trọng. Không tự ý đào xới cây dại không rõ nhận dạng thực vật học chính xác để đun nấu uống hoặc ngâm rượu.
Trong trường hợp muốn sử dụng các vị thuốc y học cổ truyền, bạn nên tìm đến các phòng khám đông y có giấy phép, bệnh viện y học cổ truyền để được thầy thuốc thăm khám và kê đơn đúng liều. Không dùng thảo dược để thay thế thuốc điều trị đã được bác sĩ chỉ định.
Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng các loại rau củ quả giàu chất chống oxy hóa đã được chứng minh an toàn là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe hàng ngày. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại thảo dược lạ nào.
