Trong thai kỳ và giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ, nhiều phụ nữ thường xuyên gặp phải tình trạng kiệt sức, suy giảm miễn dịch và tìm kiếm các giải pháp bồi bổ từ thảo dược thiên nhiên. Trong số các thảo dược được quảng bá có công dụng phục hồi sinh lực, sâm Siberia nổi lên như một lựa chọn phổ biến nhờ khả năng hỗ trợ thích nghi và chống mệt mỏi. Nhiều người tiêu dùng mặc định rằng các sản phẩm có nguồn gốc cây cỏ tự nhiên đều lành tính đối với mọi đối tượng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học hiện nay là sâm Siberia chưa được xác định an toàn cho phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm chuyên sâu nào về độ an toàn của dược liệu này trên phụ nữ có thai cũng như phụ nữ đang nuôi con bú; toàn bộ dữ liệu an toàn sinh học mới nhất hiện có chỉ được khảo sát trên động vật thí nghiệm. Do đó, các chuyên gia y tế khuyến cáo nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý sử dụng để phòng ngừa các rủi ro tiềm ẩn cho sức khỏe của cả mẹ và bé.
Sâm Siberia là gì và xu hướng sử dụng hiện nay?
Sâm Siberia, tên khoa học là Eleutherococcus senticosus, là một loài cây bụi thuộc họ Cuồng cuồng, phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á và vùng viễn đông nước Nga. Trong y học cổ truyền và thực hành thảo dược hiện đại, loài cây này được xếp vào nhóm chất thích nghi sinh học (adaptogen), được biết đến rộng rãi với các đặc tính điều hòa miễn dịch và chống viêm [1]. Nhờ những công dụng này, các sản phẩm chiết xuất từ sâm Siberia thường được đưa vào thực phẩm bổ sung nhằm giúp cơ thể chống lại stress thể chất và căng thẳng tinh thần.
Theo truyền thống, phần rễ cây là bộ phận được thu hái và khai thác chủ yếu để bào chế dược liệu. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức kéo dài đã khiến loài cây này đứng trước nguy cơ cạn kiệt và bị đưa vào Sách Đỏ về các loài cần được bảo vệ tại một số quốc gia, chẳng hạn như Hàn Quốc [1]. Đứng trước thách thức bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, giới khoa học đã chuyển hướng nghiên cứu sang các bộ phận khác có thể tái sinh nhanh hơn, tiêu biểu là quả của cây sâm Siberia [1].
Quả sâm Siberia đang được khảo sát để trở thành nguồn nguyên liệu bền vững mới, cung cấp các hợp chất có hoạt tính sinh học tương tự rễ mà không cần phải hủy hoại toàn bộ cây trồng [1]. Dù vậy, việc ứng dụng các chế phẩm từ quả sâm Siberia vào các sản phẩm chăm sóc sức khỏe đòi hỏi phải có các đánh giá độc tính và an toàn sinh hóa hết sức nghiêm ngặt trước khi có thể khuyến nghị rộng rãi cho người tiêu dùng.
Dữ liệu khoa học nói gì về độc tính và hoạt tính?
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật và đánh giá hồ sơ an toàn sinh hóa của dịch chiết quả sâm Siberia (Eleutherococcus senticosus fruit intractum) [1]. Thử nghiệm được thiết kế trên mô hình chuột Balb/c thông qua đường uống với hai mức liều lượng là 750 mg/kg và 1500 mg/kg thể trọng [1]. Mục tiêu của nhóm nghiên cứu là theo dõi tác động của dịch chiết lên độc tính gan, hình thái tế bào máu và các chỉ số sinh hóa huyết tương [1].
Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng siêu cao kết hợp đầu dò quang tuyến và khối phổ, nghiên cứu đã định lượng các hoạt chất có trong dịch chiết [1]. Lần đầu tiên, hai axit triterpenic gồm axit oleanolic và axit ursolic được định lượng với nồng độ lần lượt là 16,01 ± 1,3 microgam/g và 2,21 ± 0,17 microgam/g [1]. Về nhóm hợp chất polyphenol, các nhà khoa học đã định danh được axit chlorogenic với 0,92 mg/g cao khô, axit caffeic với 0,43 mg/g, tổng các axit dicaffeoylquinic đạt 1,27 mg/g và một este của axit caffeic chưa xác định đạt 0,81 mg/g [1].
Kết quả quan sát trên chuột Balb/c cho thấy dịch chiết quả sâm Siberia không gây ra sự biến đổi đáng kể nào đối với các chỉ số hồng cầu [1]. Ở hệ thống miễn dịch, các nhà khoa học ghi nhận có sự sụt giảm đáng kể tổng số lượng bạch cầu xuống mức 5,8 x 10^3 /µL [1]. Đồng thời, tỷ lệ phần trăm của tế bào lympho lại tăng lên tương ứng giữa các nhóm nghiên cứu, lần lượt đạt mức 80,2%, 81,8% và 82,6% [1].
Đáng chú ý, dịch chiết quả sâm Siberia có khả năng làm giảm nồng độ hai enzym gan quan trọng là alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST), điều này gợi mở tiềm năng chống viêm của dược liệu [1]. Từ những quan sát trên, nhóm tác giả kết luận rằng dịch chiết quả sâm Siberia ở các mức liều thử nghiệm là an toàn trên chuột Balb/c, không gây tổn thương gan hay làm xáo trộn bất thường các chỉ số huyết học của động vật [1].
Khoảng trống dữ liệu trên phụ nữ mang thai và cho con bú
Mặc dù thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột mang lại những tín hiệu khả quan về độ an toàn của dịch chiết quả, nhưng kết quả này không đồng nghĩa với việc sản phẩm an toàn cho con người, đặc biệt là thai phụ. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu nào được thực hiện trên nhóm phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú; toàn bộ dữ liệu khoa học về thành phần và sinh hóa hiện có chỉ mới dừng lại ở loài chuột [1].
Cơ thể phụ nữ mang thai trải qua những thay đổi sinh lý to lớn về thể tích máu, chức năng chuyển hóa tại gan, độ lọc cầu thận và đặc biệt là sự hiện diện của hàng rào nhau thai. Các hợp chất hoạt tính như polyphenol, axit oleanolic hay axit ursolic khi hấp thu vào máu mẹ hoàn toàn có thể đi qua nhau thai hoặc bài tiết qua các tuyến sữa [1]. Sự phát triển của các cơ quan phôi thai và hệ miễn dịch non nớt của trẻ bú mẹ rất nhạy cảm với các phân tử sinh học lạ.
Việc thiếu vắng dữ liệu lâm sàng khiến giới chuyên môn không thể dự đoán được liệu sâm Siberia có ảnh hưởng đến sự co bóp tử cung, tương tác nội tiết tố thai kỳ hay gây rối loạn dòng máu nuôi dưỡng thai nhi hay không. Tương tự, trong thời kỳ cho con bú, chưa có nghiên cứu nào xác định liệu các thành phần của sâm Siberia có đi vào sữa mẹ và tác động đến hệ tiêu hóa hay hệ thần kinh của trẻ sơ sinh hay không. Vì vậy, nguyên tắc an toàn cao nhất trong sản khoa là không áp dụng các kết quả từ chuột sang người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm và thảo dược
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều mẹ bầu khi thấy cơ thể mệt mỏi, uể oải thường tự ý mua các loại trà sâm, viên uống bổ sung có chứa sâm Siberia vì tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn tốt hơn thuốc tân dược. Trên thực tế, bất kỳ hoạt chất thực vật nào có hoạt tính sinh học đều có khả năng gây ra tác dụng ngoài ý muốn hoặc phản ứng dị ứng khi cơ thể tiếp nhận.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng sâm Siberia với các loại nhân sâm khác như sâm Triều Tiên hay sâm Mỹ. Mặc dù cùng mang tên gọi "sâm" trong ngôn ngữ thông thường do có đặc tính thích nghi tương tự, sâm Siberia thuộc một chi thực vật khác biệt (Eleutherococcus) và sở hữu cấu trúc hoạt chất hoàn toàn riêng biệt [1]. Sự nhầm lẫn này dẫn đến việc người dùng tự ý áp dụng các kinh nghiệm dân gian mà không hiểu rõ bản chất dược lý thực sự của từng loài.
Thêm vào đó, không ít người tin rằng nếu nghiên cứu trên động vật kết luận "an toàn ở liều dùng thử nghiệm" thì người bình thường có thể thoải mái sử dụng [1]. Đây là cách hiểu sai lệch về quy trình nghiên cứu y sinh học. Một chất an toàn trên chuột thí nghiệm vẫn có thể gây độc, gây dị ứng hoặc gây quái thai trên cơ thể người nếu chưa trải qua đầy đủ các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng khắt khe.
Ai nên đặc biệt thận trọng với sâm Siberia?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng và tránh sử dụng là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào và phụ nữ đang trong thời gian nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ. Do hoàn toàn thiếu dữ liệu kiểm chứng an toàn trên cơ thể người, việc đưa sâm Siberia vào cơ thể trong các giai đoạn này mang lại nhiều rủi ro không lường trước được hơn là lợi ích dinh dưỡng thông thường.
Nhóm đối tượng tiếp theo là những người có bệnh lý nền về chuyển hóa, huyết áp hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu. Dữ liệu từ thực nghiệm cho thấy sâm Siberia có thể tác động đến số lượng bạch cầu và làm tăng tỷ lệ tế bào lympho trong máu [1]. Những người mắc các bệnh tự miễn hoặc rối loạn miễn dịch cần hết sức cảnh giác vì sự điều biến hệ miễn dịch từ thảo dược có thể làm thay đổi diễn tiến của bệnh.
Ngoài ra, những người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc điều trị tim mạch hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào liên quan đến sâm Siberia. Các thành phần hóa thực vật phong phú như axit chlorogenic, axit caffeic và các hợp chất chuyển hóa có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc, làm thay đổi sinh khả dụng hoặc hiệu quả điều trị của các thuốc tân dược đang dùng [1].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn
Đối với phụ nữ đang mang thai hoặc đang cho con bú, biện pháp an toàn và khoa học nhất là không bắt đầu sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung, trà thảo mộc hay cồn thuốc nào có chứa thành phần sâm Siberia. Thay vì tìm kiếm các dược liệu thích nghi để chống lại sự mệt mỏi thai kỳ, mẹ bầu nên cải thiện thể trạng thông qua chế độ ăn uống cân bằng giàu vi chất, uống đủ nước, duy trì vận động nhẹ nhàng và xây dựng chế độ nghỉ ngơi điều độ.
Trong trường hợp mẹ bầu hoặc mẹ đang cho con bú đã vô tình sử dụng một sản phẩm có chứa sâm Siberia trong thời gian ngắn, việc đầu tiên cần làm là ngưng sử dụng sản phẩm ngay lập tức. Sau đó, hãy giữ lại nhãn mác, bao bì sản phẩm và mang theo đến buổi khám thai hoặc khám chuyên khoa sản gần nhất để thông báo chi tiết cho bác sĩ. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng sức khỏe tổng quát và theo dõi thai kỳ một cách phù hợp.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai có nhu cầu sử dụng quả sâm Siberia như một chất hỗ trợ sinh học, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc hướng dẫn của chuyên gia y tế. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về tiêu hóa, phát ban da hoặc mệt mỏi gia tăng, người dùng cần dừng sử dụng và đến các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan và các chỉ số máu.
Lời khuyên cân bằng từ chuyên gia sức khỏe
Các khám phá mới về dịch chiết quả sâm Siberia, từ thành phần axit triterpenic đến tác động điều hòa men gan trên động vật, đang mở ra nhiều triển vọng trong việc phát triển nguồn nguyên liệu tự nhiên bền vững [1]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm trên động vật đến thực tế sử dụng lâm sàng an toàn trên người là một khoảng cách rất lớn.
Đối với thai phụ và phụ nữ cho con bú, sự thận trọng không bao giờ là thừa thãi. Hãy luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn trước khi quyết định bổ sung bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể để bảo đảm sự an toàn cao nhất cho bản thân và sự phát triển của em bé.
