Khi tìm hiểu về các loài cây gỗ thuộc chi Dầu, nhiều người thường băn khoăn về sự khác biệt giữa sến đỏ và sến mủ. Hai loài này thường bị nhầm lẫn trong dân gian do tên gọi tương tự hoặc khai thác trong cùng khu vực rừng tự nhiên. Câu hỏi đặt ra là thành phần hóa học của chúng khác nhau thế nào, liệu có thể dùng thay thế nhau được không?
Dữ liệu hóa thực vật hiện đại cho thấy chi Shorea chứa các hợp chất chuyển hóa đặc thù như stilbene, triterpene và coumarin [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện chỉ tập trung chủ yếu vào cây sến đỏ (Shorea roxburghii), trong khi dữ liệu hóa học về sến mủ (Shorea cochinchinensis) vẫn chưa có nghiên cứu đối chiếu cụ thể trong các dữ liệu hiện hành.
Nhầm lẫn thường gặp và bối cảnh nghiên cứu
Trong tự nhiên, sến đỏ (Shorea roxburghii) là loài cây nhiệt đới nổi tiếng thuộc họ Dầu (Dipterocarpaceae) [1], [2]. Nhiều người dân khi thu hái lâm sản hoặc sử dụng dược liệu dân gian hay gộp chung sến đỏ với các loài sến khác như sến mủ (Shorea cochinchinensis). Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc quan sát hình thái bên ngoài của vỏ cây hoặc nhựa cây mà không dựa trên kiểm nghiệm thành phần.
Về mặt danh pháp và phân loại thực vật, cần đặc biệt thận trọng để tránh nhầm lẫn giữa sến đỏ (Shorea roxburghii) với các loài cây khác có tên khoa học trùng phần định danh loài "roxburghii". Điển hình là cây mắc xoong hay lê gai (Rosa roxburghii) thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) [3], hoặc thông ba lá (Pinus roxburghii) thuộc họ Thông (Pinaceae) [4]. Đây là những loài thực vật hoàn toàn khác nhau về họ thực vật, sinh cảnh cũng như thành phần hoạt chất sinh học [3], [4], [1].
Hiện tại, các nghiên cứu hóa học đã phân lập được nhiều hoạt chất giá trị từ sến đỏ Shorea roxburghii [5], [6], [2]. Ngược lại, dữ liệu đối sánh trực tiếp về các nhóm chất chuyển hóa đặc thù của sến mủ Shorea cochinchinensis chưa xuất hiện trong các báo cáo khoa học đang xét. Do đó, việc tự ý đánh đồng giá trị sử dụng hay hàm lượng hóa chất giữa hai loài là hoàn toàn chưa có cơ sở thực nghiệm.
Các nhóm chất chuyển hóa đặc thù trong chi Shorea
Chi Shorea là một trong những chi thực vật quan trọng nhất của họ Dầu ở vùng Đông Nam Á, bao gồm khoảng 150 đến 200 loài [1]. Đây là nhóm cây gỗ lớn mang lại giá trị kinh tế cao và sở hữu kho tàng hóa thực vật phong phú [1]. Đa số các loài phân bố tại Malaysia, Sumatra và Borneo thuộc Indonesia [1].
Theo các công trình tổng quan nghiên cứu, tính đến nay đã có 113 hợp chất khác nhau được phân lập và xác định cấu trúc từ 26 loài thuộc chi Shorea [1]. Nhóm hoạt chất chiếm tỷ lệ lớn nhất và đặc trưng nhất của chi này là các hợp chất stilbene cùng những dạng oligomer của resveratrol, chiếm tới 83 hợp chất [1]. Sự đa dạng của các resveratrol oligomer trong chi Shorea xuất phát từ sự khác biệt về số lượng đơn vị cấu trúc resveratrol, tạo nên các dạng dimer (nhị hợp), trimer (tam hợp) và tetramer (tứ hợp) [1].
Bên cạnh nhóm stilbenoid chủ lực, các nghiên cứu hóa thực vật trên chi Shorea còn ghi nhận 18 hợp chất nhóm triterpene hoặc terpenoid [1]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng phân lập được 7 hợp chất nhóm coumarin, 3 hợp chất flavonoid và 2 hợp chất nhóm steroid từ các loài thuộc chi này [1]. Đây là bộ khung hóa học chính quyết định hoạt tính sinh học của các loài cây trong chi.
Bằng chứng hóa học thực tế từ cây sến đỏ
Nghiên cứu sâu về sến đỏ (Shorea roxburghii) đã làm sáng tỏ nhiều thành phần hóa học phân bố ở các bộ phận khác nhau như vỏ cây, rễ và hoa [5], [6], [2]. Các hợp chất này thể hiện hoạt tính sinh học đa dạng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [5], [6], [2].
Năm 2012, một nghiên cứu tập trung phân tích dịch chiết methanol từ vỏ cây sến đỏ Shorea roxburghii [2]. Các nhà khoa học đã phân lập được ba hợp chất mới thuộc nhóm 3-ethyl-4-phenyl-3,4-dihydroisocoumarin bao gồm 1'S-dihydrophayomphenol A(2), phayomphenol B(1) và B(2) [2]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng tách chiết được 24 hợp chất đã biết, trong đó có 20 hợp chất thuộc nhóm stilbenoid và oligostilbenoid [2]. Đáng chú ý, các oligostilbenoid như (-)-hopeaphenol, hemsleyanol D, (+)-alpha-viniferin và (-)-balanocarpol đã thể hiện khả năng ức chế sự gia tăng đường huyết sau khi nạp sucrose trên mô hình chuột thí nghiệm ở mức liều từ 100 đến 200 mg/kg theo đường uống [2].
Tại bộ phận rễ, một nghiên cứu công bố năm 2011 đã phát hiện một dimer mới của resveratrol đặt tên là roxburghiol A, cùng với 11 hợp chất đã biết khác từ rễ cây sến đỏ Shorea roxburghii [6]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào in vitro, các hợp chất số 8 và số 9 phân lập từ rễ đã thể hiện tác động ức chế mạnh trên dòng tế bào ung thư KB và HeLa, với giá trị IC50 lần lượt là 6,5 và 8,5 mcg/mL đối với hợp chất 8, và 8,7 cùng 10,1 mcg/mL đối với hợp chất 9 [6].
Năm 2024, một nghiên cứu khác tiến hành phân tích dịch chiết hoa của sến đỏ Shorea roxburghii để đánh giá thành phần và tác động lên các dòng tế bào ung thư đường tiêu hóa [5]. Trong 4 loại dung môi thử nghiệm, dịch chiết ethyl acetate cho hàm lượng phenolic và flavonoid cao nhất [5]. Phân tích hồ sơ chuyển hóa bằng cộng hưởng từ hạt nhân (1H-NMR) cho thấy mối liên hệ thuận giữa việc giảm khả năng sống của tế bào ung thư đường tiêu hóa với sự hiện diện của acid cinnamic và các dẫn xuất của nó [5]. Dịch chiết ethyl acetate ức chế mạnh 3 dòng tế bào ung thư đường tiêu hóa gồm KKU-213B, HepG2 và AGS với giá trị IC50 lần lượt là 91,60 mcg/ml, 39,38 mcg/ml và 35,59 mcg/ml, đồng thời ít độc tính hơn đối với tế bào nguyên bào sợi bình thường [5].
So sánh thành phần: Khoảng trống về sến mủ
Khi đặt mục tiêu so sánh nhóm hợp chất chuyển hóa đặc thù giữa sến đỏ (Shorea roxburghii) và sến mủ (Shorea cochinchinensis), thực tế tài liệu khoa học hiện hành cho thấy sự chênh lệch lớn về mặt dữ liệu. Trong khi sến đỏ được khảo sát chi tiết từ hoa, vỏ đến rễ với hàng chục hợp chất polyphenol, stilbenoid và dẫn xuất isocoumarin rõ ràng [5], [6], [2], thì dữ liệu hóa học về sến mủ lại chưa được ghi nhận tương xứng trong các trích đoạn nghiên cứu.
Theo y văn tổng quan, các chất chiết xuất và chất chuyển hóa thứ cấp từ chi Shorea nói chung từng được ghi nhận trong dân gian để điều trị tiêu chảy, đau răng, bệnh ngoài da, bệnh về tai và vết thương [1]. Các dịch chiết thô cũng biểu hiện hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống ung thư, chống đái tháo đường, bảo vệ gan và bảo vệ thận trong các thử nghiệm in vitro và in vivo [1]. Dù vậy, những hoạt tính tổng quát này đại diện cho toàn bộ chi Shorea chứ không thể dùng để khẳng định sến mủ có cùng thành phần với sến đỏ.
Do đó, người tiêu dùng và các đơn vị thu hái không thể mặc định sến mủ có tính chất tương đương sến đỏ. Sự khác biệt về loài trong cùng một chi thực vật thường dẫn đến sự biến thiên lớn về nồng độ cũng như sự hiện diện của các resveratrol oligomer đặc thù [1]. Việc thiếu nghiên cứu trực tiếp trên sến mủ là một khoảng trống khoa học cần tiếp tục được làm rõ trước khi ứng dụng thực tế.
Hiểu lầm thường gặp về tên gọi "Roxburghii"
Một hiểu lầm rất phổ biến là việc đánh đồng các loài thực vật có tên loài "roxburghii". Điển hình là việc nhầm lẫn giữa sến đỏ Shorea roxburghii với cây lê gai hay mắc xoong Rosa roxburghii. Đây là hai loài hoàn toàn khác biệt từ nguồn gốc phân loại cho đến đặc tính sinh học [3], [1].
Rosa roxburghii là loài cây thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), có nguồn gốc từ vùng núi đá vôi tỉnh Quý Châu, Trung Quốc [3], [7]. Quả của loài này là dạng thực phẩm chức năng nổi tiếng chứa nhiều hợp chất tự nhiên như acid hữu cơ, flavonoid, triterpene và tinh dầu [3]. Nghiên cứu năm 2016 đã xác định được 135 hợp chất dễ bay hơi và 59 hợp chất trong dịch chiết methanol của quả Rosa roxburghii, trong đó tổng hàm lượng flavonoid đạt từ 5.981 đến 12.895 mg/100g trọng lượng khô [3]. Ngoài ra, từ loài này người ta còn phân lập được các acid triterpenoid như acid euscaphic, acid tormentic, acid arjunic [7], và các polyphenol trong lá như acid ellagic, quercitrin [8].
Tương tự, loài thông Pinus roxburghii thuộc họ Thông (Pinaceae) cũng là một loài hoàn toàn khác, được nghiên cứu về hàm lượng phenolic (246,66 mg GAE/g), flavonoid (597,14 mg QR/g) và tannin (80,43 mg QR/g) [4]. Như vậy, tên "roxburghii" chỉ là tên loài nhằm vinh danh nhà thực vật học, không đồng nghĩa với việc chúng có chung thành phần hóa học hay công dụng với sến đỏ họ Dầu. Người dân cần đọc kỹ danh pháp đầy đủ gồm cả tên chi và tên loài khi tìm hiểu dược liệu.
Những ai cần thận trọng khi tiếp cận?
Hiện nay, các nghiên cứu về hoạt tính sinh học của sến đỏ Shorea roxburghii như ức chế đường huyết, chống oxy hóa hay độc tế bào ung thư mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) và mô hình động vật thí nghiệm (in vivo trên chuột) [5], [6], [2]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh.
Người mắc các bệnh lý mãn tính như đái tháo đường hoặc ung thư tuyệt đối không được tự ý sử dụng vỏ, hoa hoặc rễ cây sến đỏ để tự chữa bệnh thay thế cho phác đồ điều trị y khoa. Mặc dù các oligostilbenoid từ vỏ sến đỏ có tác dụng ức chế tăng glucose máu ở chuột nạp đường [2], việc dùng các bài thuốc sắc truyền miệng không được chuẩn hóa liều lượng có thể gây tương tác bất lợi hoặc ngộ độc.
Các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hết sức thận trọng và tránh sử dụng các bộ phận của cây sến đỏ hoặc các loài sến nói chung. Chưa có nghiên cứu an toàn nào được thiết lập cho các nhóm đối tượng này. Bất kỳ ai có ý định sử dụng thảo mộc tự nhiên đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.
Khuyến nghị nhận diện và áp dụng thực tế
Để tránh nhầm lẫn nguy hại khi thu hái và nghiên cứu, việc giám sát nguồn gốc thực vật là bước bắt buộc. Các cơ sở sản xuất và người dùng cần kiểm tra kỹ mẫu tiêu bản thực vật, xác định chính xác danh pháp khoa học Shorea roxburghii thay vì chỉ dựa vào tên gọi dân gian "sến đỏ".
Khi chưa có dữ liệu phân tích hóa thực vật đầy đủ và nghiên cứu độc tính rõ ràng đối với sến mủ Shorea cochinchinensis, không được dùng thay thế sến mủ cho sến đỏ trong các bài thuốc hoặc nghiên cứu chiết xuất hoạt chất. Mỗi loài trong chi Shorea có sự đa dạng hóa học riêng biệt về các oligomer của resveratrol [1], do đó hiệu quả sinh học có thể khác biệt hoàn toàn.
Việc khai thác dược liệu trong tự nhiên cần tuân thủ hướng dẫn lâm nghiệp và kiểm nghiệm chất lượng nghiêm ngặt. Hãy luôn ưu tiên các sản phẩm đã được cơ quan chức năng cấp phép và có thành phần được định lượng minh bạch thay vì các sản phẩm rễ, vỏ cây trôi nổi trên thị trường.
Tóm lại, sến đỏ (Shorea roxburghii) là loài cây giàu hoạt chất đặc thù thuộc nhóm stilbenoid, isocoumarin và triterpene với nhiều tiềm năng sinh học đã được chứng minh trong phòng thí nghiệm. Ngược lại, dữ liệu hóa học của sến mủ (Shorea cochinchinensis) vẫn chưa có nghiên cứu xác thực tương đương, vì vậy tuyệt đối không suy diễn công dụng hay dùng lẫn lộn hai loài này với nhau.
