Sơn tra với gan nhiễm mỡ: Bằng chứng nghiên cứu hiện có nói gì?

Nỗi lo mang tên gan nhiễm mỡ và xu hướng tìm về thảo mộc

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan mà nguyên nhân không phải do lạm dụng rượu bia [3, 4, 8]. Căn bệnh mạn tính này ngày càng phổ biến, hiện gắn liền với tình trạng béo phì và hội chứng chuyển hóa, ảnh hưởng tới 20-30% dân số ^[1]. Đáng lo ngại, bệnh có thể tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ, xơ gan và thậm chí là ung thư biểu mô tế bào gan [3, 4].

Trước thực tế phác đồ y khoa hiện nay vẫn chưa có sự đồng thuận tuyệt đối về thuốc điều trị đặc hiệu [4, 8], nhiều người bệnh sốt sắng tìm kiếm các giải pháp bổ trợ từ thiên nhiên. Trong số các loại thảo dược lưu truyền trong dân gian, sơn tra (quả táo mèo hay hawthorn) thường xuyên được nhắc tới như một vị thuốc giúp hạ mỡ máu và "lọc sạch mỡ gan". Tuy nhiên, liệu quả sơn tra có thực sự mang lại hiệu quả như lời đồn?

Cơ chế tác động: Sơn tra can thiệp vào mỡ gan thế nào?

Để hiểu vì sao sơn tra được chú ý, các nhà khoa học đã phân tích cách các hoạt chất trong loại quả này tác động lên quá trình chuyển hóa tế bào gan. Về bản chất, gan nhiễm mỡ xảy ra khi có sự tích tụ triglycerid trong tế bào gan [3, 4].

Nghiên cứu sinh học chỉ ra rằng chiết xuất từ quả sơn tra có khả năng ức chế biểu hiện của các gen chịu trách nhiệm tổng hợp axit béo như FASN và ACC ^[2]. Đồng thời, các hoạt chất này kích hoạt các gen thúc đẩy quá trình oxy hóa phân giải axit béo gồm CPT1A và PPARalpha ^[2].

Nói một cách dễ hiểu, hoạt chất trong sơn tra vừa góp phần giảm tốc độ tạo mới chất béo, vừa kích thích gan tăng cường đốt cháy lượng mỡ dư thừa ^[2]. Ngoài ra, sơn tra còn điều hòa con đường tín hiệu PPAR và con đường tín hiệu canxi ^[3]. Hoạt chất polysaccharide trong quả sơn tra còn tác động tích cực lên trục ruột - gan: làm giảm tỷ lệ vi khuẩn Firmicutes/Bacteroidetes, tăng số lượng lợi khuẩn Akkermansia và nâng cao nồng độ các axit béo chuỗi ngắn như butyric acid và acetic acid ^[2].

Bằng chứng khoa học: Những nghiên cứu đã ghi nhận điều gì?

Các bằng chứng khoa học hiện có về sơn tra đối với bệnh gan nhiễm mỡ chủ yếu đến từ các mô hình phân tích dữ liệu, nuôi cấy tế bào và thử nghiệm trên động vật gặm nhấm:

Thứ nhất, một phân tích dữ liệu công bố năm 2019 đã sàng lọc 88 bài thuốc y học cổ truyền điều trị bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu từ các cơ sở dữ liệu như CNKI, Wan Fang, VIP, Sino Med và PubMed ^[3]. Kết quả cho thấy sơn tra (Crataegus pinnatifida) nằm trong nhóm các vị thảo dược xuất hiện phổ biến nhất, cùng với đan sâm, sài hồ và trạch tả ^[3]. Tác dụng chung của các bài thuốc này tập trung vào hoạt huyết hóa ứ, thanh nhiệt trừ thấp, kiện tỳ tiêu thực, can thiệp qua các con đường tín hiệu PPAR và canxi ^[3].

Thứ hai, một nghiên cứu thực nghiệm đã đánh giá tác động của polysaccharide chiết xuất từ quả sơn tra (CPP) trên tế bào HepG2 và chuột bị gan nhiễm mỡ do chế độ ăn nhiều chất béo ^[2]. Kết quả nuôi cấy tế bào cho thấy CPP giúp cải thiện tình trạng tích tụ lipid do axit béo tự do gây ra ^[2]. Trên mô hình chuột ăn nhiều chất béo, hoạt chất polysaccharide này giúp giảm tình trạng thoái hóa mỡ ở gan, giảm trọng lượng khối mỡ mào tinh hoàn, đồng thời làm giảm nồng độ men gan AST, ALT cùng các chỉ số mỡ máu gồm triglycerid (TG), cholesterol toàn phần (TC) và LDL-C ^[2].

Thứ ba, một tổng quan năm 2012 tổng hợp các nghiên cứu trên chuột cống và chuột đồng béo phì cho thấy việc sử dụng dịch chiết quả sơn tra giúp giảm cân nặng, giảm lượng axit béo tự do, giảm TG và TC ở cả huyết tương lẫn trong mô gan, đồng thời giảm nồng độ ALT và AST trong máu ^[4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận sơn tra ức chế sự tích tụ các giọt mỡ bên trong tế bào mỡ ^[4].

Dù vậy, giới hạn rất lớn của các dữ liệu hiện nay là hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng quy mô lớn trên người bệnh gan nhiễm mỡ. Phần lớn kết quả tích cực mới chỉ dừng lại ở chuột hoặc tế bào gan biệt hóa trong phòng thí nghiệm.

Hiểu lầm thường gặp: Uống nước sơn tra thay được thuốc?

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đun nước sơn tra uống hằng ngày là có thể "đánh bay" hoàn toàn mỡ trong gan mà không cần kiêng khem hay dùng thuốc theo chỉ định. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm.

Cần nhấn mạnh rằng sơn tra hay các thảo dược khác không thể thay thế cho phác đồ y khoa [4, 8]. Các hướng dẫn điều trị y khoa chuẩn hiện nay nhấn mạnh can thiệp lối sống – đặc biệt là chế độ ăn uống khoa học và tập thể dục thường xuyên – mới là nền tảng cốt lõi [4, 8]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị các bệnh rối loạn chuyển hóa đi kèm để chuyển sang uống trà thảo dược có thể khiến tình trạng gan nhiễm mỡ âm thầm tiến triển sang viêm gan thoái hóa mỡ hoặc xơ gan [3, 4].

Thêm vào đó, việc sử dụng các vị thuốc nam trôi nổi, không rõ nguồn gốc hoặc tự ý phối ngũ dược liệu còn tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc tế bào gan, biến một tình trạng thoái hóa mỡ đơn thuần thành tổn thương gan cấp tính.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng sơn tra?

Mặc dù là vị thuốc quen thuộc, sơn tra không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người. Dữ liệu khoa học đã ghi nhận những tương tác thuốc quan trọng mà người bệnh cần lưu ý:

Người đang điều trị bệnh tim mạch bằng thuốc digoxin tuyệt đối cần thận trọng và nên tránh dùng sơn tra ^[4]. Nghiên cứu cho thấy sơn tra có tương tác dược lực học với digoxin và gây nhiễu các xét nghiệm đo nồng độ digoxin trong huyết thanh bằng phương pháp miễn dịch ^[4].

Ngoài ra, người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng nên cẩn trọng vì sơn tra có vị chua, kích thích bài tiết dịch vị tiêu hóa [1, 6]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn trên các mô hình bệnh lý gan, do đó không được tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ sơn tra khi chưa có hướng dẫn y tế.

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn và hợp lý?

Nếu muốn sử dụng sơn tra như một thực phẩm bổ trợ trong lối sống hằng ngày, người tiêu dùng nên coi đây là một giải pháp hỗ trợ tiêu hóa nhẹ nhàng thay vì thần dược trị bệnh [1, 6].

Do các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra liều dùng điều trị chuẩn xác cho người bệnh gan nhiễm mỡ, bạn chỉ nên sử dụng sơn tra ở lượng vừa phải dạng thực phẩm thông thường, chẳng hạn như hãm một vài lát sơn tra khô làm trà uống sau bữa ăn nhiều dầu mỡ [1, 6]. Khi mua, cần chọn nguồn dược liệu sạch, có nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hoặc tẩm ướp hóa chất bảo quản.

Quan trọng nhất, việc dùng sơn tra phải song hành cùng việc kiểm soát năng lượng nạp vào, giảm chất béo bão hòa, tăng cường vận động thể lực và tái khám định kỳ chức năng gan [4, 8]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm thảo dược nào vào quá trình chăm sóc sức khỏe.

Tóm lại, các nghiên cứu bước đầu cho thấy chiết xuất sơn tra có tiềm năng điều hòa chuyển hóa mỡ tại gan và cải thiện men gan trên mô hình động vật [2, 6]. Tuy nhiên, dữ liệu trên người vẫn còn thiếu và sơn tra không thể thay thế phác đồ y khoa cũng như lối sống lành mạnh [4, 8]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và không tự ý dùng thảo dược để trị bệnh.