Nhiều người tìm đến các cây thuốc dân gian trị sốt hạt hay sốt rét truyền thống nhưng không lường trước những phản ứng dữ dội của cơ thể. Trong số đó, vị thuốc thường sơn từ lâu đã nổi tiếng với tác dụng phụ gây nôn mửa nghiêm trọng ngay sau khi uống.
Thực tế, nguyên nhân khiến người dùng thường sơn bị nôn tháo dữ dội bắt nguồn từ nhóm hoạt chất alkaloid đặc trưng của cây, đặc biệt là febrifugine [1, 5]. Hoạt chất này vừa đem lại tác dụng trị bệnh nhưng đồng thời cũng là nguồn gốc gây độc tính đường tiêu hóa và phá hủy nội tạng nếu không kiểm soát liều lượng [1].
Độc tính của alkaloid: Nguồn gốc gây nôn dữ dội
Cây thường sơn (tên khoa học là Dichroa febrifuga Lour., còn gọi là Changshan) là một vị thuốc cổ truyền được sử dụng lâu đời để trị sốt rét và các bệnh nhiễm ký sinh trùng [1]. Các nhà nghiên cứu đã phân lập và xác định được khoảng 30 hợp chất hóa học từ loài cây này, bao gồm alkaloid, terpenoid, flavonoid và nhiều nhóm chất khác [1].
Dù mang lại nhiều hoạt tính như chống sốt rét, kháng viêm, kháng khối u và chống ký sinh trùng, các alkaloid trong thường sơn lại chính là con dao hai lưỡi [1]. Đánh giá độc tính cho thấy alkaloid vừa là nền tảng tạo nên hiệu quả điều trị, vừa là căn nguyên trực tiếp gây ra độc tính [1]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, chúng kích ứng mạnh mẽ dẫn đến các phản ứng cấp tính gồm buồn nôn dữ dội, nôn mửa, đau quặn bụng và tiêu chảy [1].
Nguy cơ tổn thương đa cơ quan ít người biết
Nhiều người lầm tưởng triệu chứng sau khi uống thường sơn chỉ dừng lại ở việc nôn hết thuốc ra ngoài. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học cảnh báo rằng độc tính của cây không chỉ khu trú ở đường ruột [1].
Khi hấp thu vào cơ thể, hoạt chất trong thường sơn có khả năng gây tổn thương đa cơ quan nghiêm trọng, bao gồm gan, thận và tim [1]. Việc tự ý sử dụng cây tươi hoặc sắc uống dược liệu thô chưa qua xử lý chuẩn hóa có thể dẫn tới tình trạng ngộ độc cấp tính, đe dọa trực tiếp đến chức năng các tạng sống còn này [1].
Các nghiên cứu nói gì về hoạt tính và độc chất của thường sơn?
Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm để bóc tách rõ từng khía cạnh dược lực học cũng như độc tính của các chất trong cây thường sơn:
Tổng quan công bố năm 2024 về thực vật học, độc tính học của Dichroa febrifuga xác nhận cây chứa 30 hợp chất hóa học [1]. Nghiên cứu chỉ rõ alkaloid là thành phần cốt lõi gây độc cho tim, gan, thận và tạo phản ứng nôn, tiêu chảy [1]. Đánh giá này nhấn mạnh các nghiên cứu sâu về cấu trúc hóa học của thường sơn hiện còn ít, đồng thời tính an toàn và tính hợp lý của các phương pháp giảm độc vẫn cần được tiếp tục làm rõ [1].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1999 đã kiểm tra hoạt chất alkaloid chính của cây là febrifugine trên chuột bị nhiễm ký sinh trùng sốt rét Plasmodium berghei NK65 [2]. Chuột được cho uống febrifugine với liều 1 mg/kg/ngày trước hoặc sau khi gây nhiễm [2]. Kết quả cho thấy febrifugine làm giảm đáng kể tỷ lệ tử vong và mức độ ký sinh trùng trong máu nhờ thúc đẩy sản sinh oxit nitric (NO) để bảo vệ vật chủ [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột và khẳng định tác dụng chống sốt rét gắn liền với hoạt chất febrifugine liều chuẩn [2].
Năm 2009, một nghiên cứu trên đại thực bào phúc mạc của chuột C57BL/6 cho thấy dịch chiết nước từ rễ thường sơn có khả năng ức chế sản sinh các cytokine tiền viêm như IL-1beta và IL-6 thông qua việc ngăn chặn kích hoạt NF-kappaB, MAPK và Akt khi bị kích thích bởi LPS [3]. Thử nghiệm này chỉ ra tiềm năng chống viêm trong phòng thí nghiệm nhưng chưa phản ánh toàn bộ tác động chuyển hóa độc chất trên cơ thể sống [3].
Đến năm 2023, một nghiên cứu phân lập các hợp chất từ lá thường sơn gồm hydrangenoside C, isoarborinol và methyl 1,3,4,6-tetra-O-acetyl-fructofuranoside [4]. Thử nghiệm trên mô hình chuột bị phù chân do carrageenan cho thấy chất isoarborinol ức chế phù phụ thuộc theo liều tương tự thuốc diclofenac, trong khi hai chất còn lại không biểu hiện hoạt tính [4]. Nghiên cứu này mới chỉ đóng góp bước đầu về cơ chế kháng viêm của một hoạt chất riêng rẽ trên động vật [4].
Nỗ lực biến đổi cấu trúc để giảm độc lực
Nhận thấy febrifugine tự nhiên có độc tính đường tiêu hóa quá mạnh, các nhà khoa học đã nỗ lực tìm kiếm giải pháp can thiệp. Một dẫn xuất bán tổng hợp từ febrifugine mang tên halofuginone đã được phát triển thông qua việc biến đổi cấu trúc phân tử [3, 4].
Nghiên cứu công bố năm 2022 và 2025 chỉ ra rằng halofuginone giữ được hoạt tính chống ký sinh trùng và kháng viêm nhưng giảm thiểu đáng kể các tác dụng phụ độc hại so với phân tử mẹ febrifugine [3, 4]. Cơ chế chính của halofuginone là ức chế enzym prolyl-tRNA synthetase - một enzyme thiết yếu cho quá trình tổng hợp protein [5].
Nhờ giảm được độc tính, halofuginone đã được ứng dụng thương mại làm thuốc chống ký sinh trùng trong thú y, đồng thời bước vào các thử nghiệm lâm sàng trên người để nghiên cứu điều trị khối u, xơ hóa và bệnh tự miễn [3, 4]. Dù vậy, phương pháp này đòi hỏi công nghệ hóa dược phức tạp chứ không thể áp dụng bằng các cách chế biến thông thường tại nhà [1, 3].
Hiểu lầm thường gặp về việc nôn khi uống thuốc
Nhiều quan niệm truyền miệng cho rằng khi uống thuốc nam mà bị nôn dữ dội nghĩa là cơ thể đang "thải độc" hoặc "trục xuất tà khí". Đây là cách hiểu sai lầm và vô cùng nguy hiểm.
Hiện tượng nôn mửa, tháo rỗng ruột và tiêu chảy sau khi uống thường sơn là phản ứng cấp tính của đường tiêu hóa trước độc tính trực tiếp của alkaloid [1]. Nôn liên tục không giúp chữa khỏi bệnh mà ngược lại khiến cơ thể mất nước, kiệt sức và đối mặt với nguy cơ suy giảm chức năng gan, thận [1].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do thành phần alkaloid tự nhiên có độc lực mạnh và gây hại cho nhiều cơ quan, những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc bệnh tim mạch tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây thường sơn dưới mọi hình thức [1].
Hiện tại, chưa có nghiên cứu nào chứng minh tính an toàn của thảo dược thô này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi; hầu hết các dữ liệu phân tích chỉ giới hạn trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật [1, 2, 5, 8]. Việc tự ý sắc uống các bộ phận của cây rễ, lá có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính khó kiểm soát [1].
Lời khuyên và cách tiếp cận an toàn
Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng để giảm thiểu độc tính của thường sơn, y học hiện đại cần phải thay đổi cấu trúc phân tử, chuẩn hóa quy trình chế biến và thay đổi dạng bào chế thuốc [1]. Người dân không nên tự ý tìm kiếm cây tươi hoặc mua dược liệu thô trôi nổi để tự chữa bệnh sốt rét hay các bệnh viêm nhiễm theo kinh nghiệm dân gian [1].
Nếu xuất hiện các triệu chứng sốt rét, sốt không rõ nguyên nhân hoặc các bệnh lý nhiễm trùng, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định thuốc điều trị đã được kiểm định an toàn. Trong trường hợp đang điều trị bệnh nền hoặc sử dụng bất kỳ loại thuốc nào, luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp cận các vị thuốc thảo dược nhằm phòng ngừa nguy cơ tương tác và ngộ độc nội tạng [1].
